I GZ 403/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Sieńczyło – Chlabicz po rozpoznaniu w dniu 15 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 11 marca 2015 r. sygn. akt III SA/Lu 4/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] października 2014 r., nr [...] w przedmiocie określenia kwoty długu celnego oraz kwoty podatku od towarów i usług postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie postanowieniem z dnia 11 marca 2015 r. sygn. akt III SA/Lu 4/15 - działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej: p.p.s.a.) - odmówił skarżącemu [...] przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] października 2014 r. w przedmiocie stwierdzenia powstania długu celnego, określenia jego kwoty oraz kwoty podatku od towarów i usług. W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy [...] – dalej: skarżący - oświadczył, że ma na utrzymaniu żonę, studiującą córkę i uczącego się syna. Ponosi duże nakłady finansowe na prowadzenie gospodarstwa rolnego, jednak ze sprzedaży upraw uzyskuje minimalny zysk. Musi korzystać z kredytów komercyjnych i preferencyjnych. Skarżący podniósł, że posiada dom mieszkalny o powierzchni [...] m2, garaż, stodołę i oborę oraz nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha. W skład majątku skarżącego wchodzą również ciągnik rolniczy [...] r., samochód osobowy marki [...] r. oraz samochód osobowy marki [...]. Skarżący podał, że koszty związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego obejmują: opłatę za odpady komunalne – [...] zł rocznie, gaz – od [...] zł do [...] zł, wodę, prąd, opłatę za ubezpieczenie KRUS – [...]zł, ubezpieczenie – [...] zł. Podatek rolny wynosi [...] zł rocznie. Ponosi również koszty związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego – koszty zakupu nasion, nawozów, paliwa. Skarżący wskazał, że biorąc pod uwagę powierzchnię gospodarstwa i wskazaną w obwieszczeniu Prezesa GUS z dnia 23 września 2014 r. wysokość przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego, dochód z jego gospodarstwa mógłby wynieść [...] zł rocznie. Wskazał, że wszystkie jego rachunki bankowe zostały zajęte przez Dyrektora Izby Celnej. Na potwierdzenie powyższego załączył 5 zawiadomień o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego. Na dowód posiadanych zobowiązań skarżący załączył również kserokopie sześciu umów kredytowych i jednej umowy pożyczki. Do wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący załączył również decyzję wymiarową i nakaz płatniczy w podatku rolnym na 2014 r., trzy decyzje o przyznaniu zwrotu podatku akcyzowego, informację z KRUS o wysokości składki na ubezpieczenie społeczne rolników, dowody opłat za energię elektryczną, odpady komunalne, potwierdzenie zawarcia umów ubezpieczeń rolnych, faktury VAT za zakup materiałów do produkcji rolnej oraz potwierdzenie spłaty części należności dochodzonej skarżoną decyzją. W ocenie Sądu I instancji skarżący nie wykazał, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do otrzymania pomocy i nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Z przedłożonych przez skarżącego dokumentów nie wynika, jaka jest wysokość miesięcznego dochodu w jego gospodarstwie domowym oraz w jakiej wysokości uzyskuje on dochód z gospodarstwa rolnego. Przy tym nie wykazano, z jakiego źródła są pokrywane wydatki na utrzymanie konieczne. Skarżący nie podał rzetelnych informacji, a w sposób wybiórczy przedstawił okoliczności związane z sytuacją materialną, akcentując przy tym te z nich, które mogłyby świadczyć o jego trudnej sytuacji. W oświadczeniu złożonym w sprawie niniejszej nie zostały wyjaśnione wątpliwości związane z rzeczywistą sytuacją majątkową skarżącego. Zażalenie na postanowienie Sądu I instancji złożył [...] . Wniósł o jego uchylenie w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Lublinie. Wniósł także i zasądzenie kosztów zastępstwa według norm przepisanych. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie przepisów postępowania, tj.: 1) art. 163 § 2 p.p.s.a. poprzez uzasadnienie postanowienia w sposób niewłaściwy, nie wykazujący na jakiej podstawie sąd doszedł do wniosków określonych w uzasadnieniu, a będących podstawą zaskarżonego postanowienia. Uzasadnienie, bowiem w istocie rzeczy sprowadza się do wskazania, że skarżący nie udowodnił okoliczności określonych w art. 246 p.p.s.a., co - abstrahując od tego, że jest to twierdzenie bezzasadne - należy uznać za niewystarczające uzasadnienie. Sąd, bowiem w żaden sposób nie odniósł się do przedłożonych dowodów oraz pism skarżącego, nie dokonał ich subsumpcji pod ww. przepis, a jedynie przepisał stan faktyczny sprawy kwitując to stwierdzeniem, że skarżący nie sprostał wymogowi wykazania swego stanu majątkowego. Nadto w ocenie skarżącego uzasadnienie zaskarżonego postanowienia jest w dużej mierze powieleniem uzasadnienia z orzeczenia referendarza, a przecież fakt, iż uzasadnienie postanowienia WSA wydanego w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy, rozpoznanego w następstwie złożenia sprzeciwu od orzeczenia referendarza sądowego, jest w istocie powtórzeniem uzasadnienia rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza, nie wskazuje na sumienne rozpoznanie przez sąd wniosku skarżącego; 2) art. 255 p.p.s.a. poprzez jego bezpodstawne nie zastosowanie. W szczególności zaś skarżący wskazuje, że został wezwany przez Referendarza do przedłożenia enumeratywnie wymienionych dokumentów, w tym wyciągów z rachunków bankowych za okres wrzesień — listopad 2014 r., co też uczynił. Sąd I instancji po rozpoznaniu sprzeciwu doszedł do przekonania, że zalegające w aktach sprawy dokumenty nie wykazują stanu majątkowego skarżącego na dzień rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący nie może ponosić odpowiedzialności za to, że został wezwany do przedłożenia dokumentów za określony okres czasu, zaś w dacie rozstrzygania wniosku mogły się one okazać już nieaktualne. W tym kontekście skarżący wskazuje, że skoro WSA miał w tym zakresie wątpliwości winien wezwać go do przedłożenia odpowiednich dokumentów w trybie art. 255 p.p.s.a. Skarżący zauważa w związku z powyższym, że Sąd w żadnym zakresie nie jest związany ustaleniami faktycznymi oraz prawymi poczynionymi przez referendarza i w związku z tym może wezwać skarżącego do złożenia w trybie art. 255 p.p.s.a. dodatkowych oświadczeń i dokumentów. Nie jest przy tym wykluczone wezwanie skarżącego do osobistego stawiennictwa. 3) art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy skarżący wykazał, że w sprawie ziściły się przesłanki określone w tym przepisie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba, że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Znajduje ona zastosowanie tylko w przypadkach osób lub jednostek organizacyjnych charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Do osób tych zaliczyć można w szczególności bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspakajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tych przepisów wynika, wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie, z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma, zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Na gruncie tej sprawy Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając, że skarżący posiada środki na pokrycie kosztów postępowania sądowego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że [...] nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. WSA wziął pod uwagę okoliczność, że skarżący nie podał żadnych informacji na temat wysokości dochodu miesięcznego brutto w gospodarstwie domowym. Nieujawnienie sytuacji majątkowej przez skarżącego poprzez nieprzedłożenie wszystkich żądanych przez Sąd dokumentów nie pozwala na całościową ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej w aspekcie spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Niedopełnienie przez wnioskodawcę obowiązku przedstawienia na podstawie art. 255 p.p.s.a. dodatkowych wyjaśnień odnośnie swojej sytuacji majątkowej, gdy ta w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną bądź budzącą wątpliwości (niewiarygodną), uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ocena ta znajduje uzasadnienie w stwierdzeniu, że orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie postępowania prawa pomocy nie może zostać oparte na ustaleniach faktycznych o charakterze fragmentarycznym lub hipotetycznym. Strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania sądu, nie ma podstaw, by oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego ze złożonym wnioskiem (por. postanowienie NSA z 20 stycznia 2006 r. sygn. I OZ 1551/05, postanowienie NSA z dnia 11 czerwca 2013 r. sygn. II OZ 442/13; postanowienie NSA z dnia 10 maja 2013 r. sygn. II OZ 347/13; postanowienie NSA z dnia 10 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 348/13; postanowienie NSA z dnia 14 kwietnia 2013 r. sygn. I OZ 253/13; postanowienie NSA z dnia 10 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 128/13; postanowienie NSA z dnia 24 września 2013 r., sygn. akt II OZ 776/13; postanowienie NSA z 24 września 2013r. sygn. akt II OZ 777/13; postanowienie NSA z dnia 25 września 2013 r., sygn. akt I OZ 793/13; postanowienie NSA z dnia 30 października 2013r. sygn. akt II OZ 918/13; postanowienie NSA z dnia 30 października 2013 r. sygn. akt II OZ 919/13), wobec czego powinien on mieć świadomość skutków prawnych nieprzedstawienia tych wszystkich informacji, które zostały uznane przez Sąd za istotne z punktu widzenia oceny zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. W tym celu skarżący został wezwany w dniu [...] stycznia 2015 r., przez Sąd (k. 52 akt sądowych) do przedłożenia dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń. W odpowiedzi na ww. wezwanie skarżący winien przedłożyć wszelkie dokumenty obrazujące jego aktualną sytuację materialną tak by Sąd nie miał wątpliwości, co do spełnienia przez niego przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wobec nie przedłożenia wszystkich dokumentów obrazujących sytuację finansową skarżącego (nie przedstawił on m.in. wysokości miesięcznego dochodu w gospodarstwie domowym oraz dochodu z gospodarstwa rolnego) należało podzielić stanowisko Sądu I instancji, że skarżący nie wykazał, że spełnia przesłankę przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, tj. nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny. W takiej sytuacji WSA zasadnie ocenił sytuacje materialną skarżącego. Należy mieć na uwadze, że przypadki, w których kosztami postępowania sądowego jest obciążony Skarb Państwa, a więc ogół obywateli, należą do wyjątków od ogólnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez jego strony, tak, więc strona powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe. Instytucję prawa pomocy należy traktować wyjątkowo i udzielać stronom stosownego wsparcia jedynie w okolicznościach, kiedy ich sytuacja materialna wypełnia przesłanki określone w stosownych przepisach Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przez "uszczerbek konieczny dla utrzymania siebie i rodziny" należy, zatem rozumieć taką sytuację, kiedy ponoszenie kosztów postępowania nie pozwoli stronie zaspokoić podstawowych potrzeb życia codziennego. Przy tym ocena tych podstawowych potrzeb nie należy do skarżącego, lecz do Sądu, kierującego się wskazaniami wiedzy i doświadczenia życiowego. W świetle powyższego nie można uznać, że okoliczności przytoczone przez skarżącego uzasadniają wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w przytoczonych przepisach. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że wnoszący zażalenie skarżący nie wskazał żadnych nowych okoliczności, nieujawnionych przed WSA, które mogłyby spowodować przyznanie mu prawa pomocy. Na marginesie jedynie Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że na obecnym etapie postępowania sądowego koszty sądowe, do których uiszczenia będzie zobowiązany skarżący, to wpis sądowy od skargi. Środki uiszczone z tego tytułu będą podlegały (na wniosek skarżącego) zwrotowi, w przypadku, gdy Sąd pierwszej instancji w postępowaniu głównym uzna skargę strony za zasadną. Natomiast, jeżeli w toku postępowania sądowego zmieni się sytuacja majątkowa skarżącego, to może on wystąpić z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, bowiem zgodnie z art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Z uwagi na powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Na uwzględnienie nie zasługuje zawarte w zażaleniu żądanie zasądzenia kosztów postępowania. Stosownie do art. 209 p.p.s.a. wniosek strony o zwrot kosztów sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu uwzględniającym skargę oraz w orzeczeniu, o którym mowa w art. 201, 203 i 204 powołanej ustawy. Brak jest, zatem podstaw do orzekania w tym zakresie w innych orzeczeniach. Przepis art. 197 § 2 p.p.s.a. nie zawiera odesłania do odpowiedniego stosowania przepisów o zwrocie kosztów postępowania między stronami w postępowaniu zażaleniowym (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 527).