I OZ 59/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 3 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E.R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 grudnia 2014 r. sygn. akt IV SA/Wa 1274/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E.R. na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie ujawnienia danych w operacie ewidencji gruntów postanawia oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie [...] z dnia 31 lipca 2014 r. sygn. akt IV SA/Wa 1274/14 odrzucił skargę E.R. na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie ujawnienia w operacie ewidencji gruntów i budynków (pkt 1) oraz zwrócił E.R. ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie kwotę 200 zł, uiszczoną tytułem wpisu od skargi (pkt 2). W dniu 5 września 2014 r. E.R. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosek o przyznanie jej w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 16 października 2014 r. sygn. akt IV SA/Wa 1274/14 odmówił E.R. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, uznając, że skarżąca nie wykazała spełnienia ustawowych przesłanek, poprzez nienadesłanie stosownych dokumentów potwierdzających jej sytuację materialną. Na skutek sprzeciwu skarżącej, w/w postanowienie utraciło moc, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 5 grudnia 2014 r. sygn. akt IV SA/Wa 1274/14 odmówił E.R. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia podał, że Sąd, stosownie do treści art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.), może wezwać stronę do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W orzecznictwie przyjmuje się, że niedostarczenie żądanych przez sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, czy mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne i niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Tym samym w takiej sytuacji sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony i w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05, z dnia 14 września 2005 r. sygn. akt II FZ 575/05 oraz z dnia 14 stycznia 2011 r. sygn. akt II OZ 1361/10). Sąd pierwszej instancji podkreślił, że w złożonym wniosku PPF skarżąca wskazała jedynie, że jest stroną poszkodowaną, a nie sprawcą błędów geodezyjnych. W związku z powyższym, na skutek zarządzenia referendarza sądowego, w piśmie z dnia 24 września 2014 r. zobowiązano skarżącą do nadesłania dokumentów obrazujących jej stan majątkowy. Odpowiadając na powyższe wezwanie, w piśmie z dnia 5 października 2014 r. skarżąca podniosła jedynie argumenty potwierdzające, w jej ocenie, zasadność wniesionej skargi. Po złożeniu sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 października 2014 r. Sąd w piśmie z dnia 6 listopada 2014 r. wezwał skarżącą do nadesłania wyciągów z rachunków bankowych z ostatnich trzech miesięcy (ewentualnie oświadczenia o nieposiadaniu rachunków), szczegółowego wykazu wydatków ponoszonych miesięcznie na konieczne utrzymanie, oświadczenia o źródłach utrzymania skarżącej, posiadanym majątku i oszczędnościach oraz dokumentów potwierdzających źródło dochodu skarżącej. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżąca nie nadesłała stosownych dokumentów, a oświadczyła jedynie, że jest dla niej "żenujące" składanie "zaświadczeń ubóstwa", ponieważ to nie ona jest sprawcą błędów geodezyjnych. W jej ocenie koszty całego postępowania powinien ponieść Wydział Geodezji w [...]. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że subiektywne przekonanie skarżącej o zasadności jej skargi i oświadczenie, że jest stroną poszkodowaną w sprawie nie może stanowić podstawy do przyznania jej prawa pomocy. Warunkiem przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych jest wykazanie przez stronę, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Na skarżącej spoczywa zatem ciężar dowodu, w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania. W niniejszej sprawie, pomimo wezwań Sądu, skarżąca nie przedstawiła żadnych dokumentów obrazujących jej sytuację materialną. Mając powyższe na uwadze Sąd pierwszej instancji stwierdził, że na skutek uchylania się skarżącej od przedstawienia wyczerpującej argumentacji swojego wniosku i udokumentowania swojej sytuacji materialnej, uniemożliwiła ona Sądowi przeprowadzenie stosownej w ten sposób, aby można było jednoznacznie stwierdzić, że poniesienie przez skarżącą kosztów postępowania jest niemożliwe. Dopiero bowiem po otrzymaniu i zapoznaniu się z treścią dokumentów i oświadczeń złożonych w trybie art. 255 p.p.s.a., możliwe jest wydanie prawidłowego orzeczenia co do przyznania bądź też odmowy przyznania prawa pomocy. Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia E.R. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraziła niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji, podkreślając ponownie, iż w niniejszej sprawie jest stroną poszkodowaną, a nie sprawcą błędów geodezyjnych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji w nim określonej (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz"; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE 2006; str. 554). Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu argumentów skarżącej należy stwierdzić, iż nie wykazała ona, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jak już wyżej wskazano, zgodnie z treścią art. 246 § 1 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy. W orzecznictwie powszechnie zatem przyjmuje się, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które wskazuje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami, istnieją podstawy, aby odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06, niepubl.). Podobnie ocenia się sytuację, gdy strona skarżąca nie przedstawiła dokumentów, w oparciu o które można ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jej utrzymania, stwierdzając, że w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez nią kosztów sądowych mogłoby wiązać się z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy. W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, na wezwanie Sądu jest ona zobowiązana złożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Niedopełnienie przez stronę obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia w całości lub w części uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09, publ. LEX nr 552404). Chcąc skorzystać z prawa pomocy, wnioskodawca powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej oraz członków jego rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Biorąc powyższe pod uwagę, należy stwierdzić, iż Sąd pierwszej instancji prawidłowo wymagał od skarżącej nadesłania wyciągów z rachunków bankowych z ostatnich trzech miesięcy (ewentualnie oświadczenia o nieposiadaniu rachunków), szczegółowego wykazu wydatków ponoszonych miesięcznie na konieczne utrzymanie, oświadczenia o źródłach utrzymania skarżącej, posiadanym majątku i oszczędnościach oraz dokumentów potwierdzających jej źródło dochodu. Skarżąca z tego obowiązku się nie wywiązała, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę swojego rzeczywistego stanu majątkowego. W związku z powyższym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.