II OZ 455/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 21 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia W. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 kwietnia 2015 r. sygn. akt VII SA/Wa 2021/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi W. S. na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] 2014 r. znak [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej postanawia oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 14 kwietnia 2015 r., sygn. akt VII SA/Wa 2021/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi W. S. na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] 2014 r. znak [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że z nadesłanego przez W. S. (dalej skarżący) formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy i nadesłanych razem z wnioskiem kserokopii dokumentów wynika, że prowadzi wspólnie gospodarstwo domowe z ojcem, matką, żoną i czworgiem dzieci. Ośmioosobowa rodzina utrzymuje się z dochodu uzyskiwanego przez rodziców skarżącego z tytułu emerytur rolniczych i zasiłków rodzinnych jakie jego żona otrzymuje na dzieci. Łączny miesięczny dochód ośmioosobowej rodziny wynosi 2507,19 zł brutto. Skarżący podał, że posiada dom o pow. 200 m2, gospodarstwo rolne o powierzchni 10,8845 ha. Wskazał, że innych nieruchomości, oszczędności, zasobów pieniężnych oraz przedmiotów wartościowych nie posiada. Nie posiada żadnych innych źródeł utrzymania, poza wskazanymi w formularzu. Również nikt z domowników nie posiada innych źródeł utrzymania. Gospodarstwo rolne nie przynosi dochodów. Płody rolne są przeznaczane, wg oświadczenia, w całości na żywność dla rodziny. Dochód z gospodarstwa rolnego dla celów podatkowych wg oświadczenia obliczony został w skali miesięcznej w roku 2011 na kwotę 1071,29 zł. Skarżący wskazał, że na energię elektryczną miesięcznie ponosi wydatek około 400 zł, gaz 100-150 zł. W 2013 r. nie uzyskał żadnego dochodu podlegającego opodatkowaniu. Nie posiada samochodu o wartości pow. 3000 euro. Oświadczył, że ani skarżący, ani nikt z domowników w przeciągu trzech lat nie zbył jakiejkolwiek nieruchomości, a także, że nie prowadzi działów specjalnych produkcji rolnej. Zaznaczył, że w 2007 r. zdiagnozowano u niego chorobę, po wypadku samochodowym, naczyniaka trzonu kręgu C7, który powoduje, że wnioskodawcy drętwieją kończyny i zdarzają się zasłabnięcia, zaburzenia równowagi, osłabienie pamięci. Nie otrzymuje żadnych dopłat unijnych, nie ma żadnych rachunków bankowych ani lokat dewizowych czy kosztowności. Także pozostali członkowie rodziny nie mają żadnego majątku oraz kont bankowych poza żoną, która musiała założyć konto ze względu na wymogi Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej do wpłat zasiłków przyznanych dla dzieci. Dodał, że konto to jest wykorzystywane wyłącznie do tego celu. Dołączył kopię decyzji przyznającej zasiłek rodzinny, kopię karty informacyjnej z ośrodka pomocy społecznej, kopię karty informacyjne ze szpitala, kopie kart informacyjnych leczenia, kopie zwolnień lekarskich. Sąd I instancji rozpoznając niniejszy wniosek uznał, że skarżący nie wykazał, by jego sytuacja materialna była tak trudna, aby kwalifikowała do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Uznano, że strona posiada środki na opłacenie kosztów sądowych i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. W rodzinie wspólny dochód to 2507,19 zł, który nie podlega egzekucji sądowej, czy administracyjnej i jako dochód wolny od jakichkolwiek zajęć jest wypłacany w pełnej wysokości. Strona posiada nadto prawie 11 hektarowe gospodarstwo rolne, z którego się utrzymuje, dom w wielkości 200 m2. Nadto zaznaczył, że załączone do wniosku kserokopie badań świadczą jedynie o tym, że skarżący cierpi na pewne dolegliwości zdrowotne, leczy się i rehabilituje. W stosunku do W. S., jak również w stosunku do jego żony nie zostały wydane orzeczenia o całkowitej, czy też częściowej niezdolności do pracy. Sąd I instancji zwrócił uwagę, że większość załączonych kopii zaświadczeń o stanie zdrowia jest sprzed kilku lat, jednak z ostatniego z 20 października 2014 r. wynika, że skarżący może chodzić. Wskazuje to, że w trakcie zwolnienia nie był obłożnie chory. Jednak w żadnym z pism i załączników nie wskazał w jakiej wysokości za okres zwolnienia pobrał zasiłek chorobowy. Sąd I instancji zaznaczył, że skarżący i osoby z nim wspólnie zamieszkujące uzyskują stały dochód miesięczny w łącznej kwocie 2.507,19 zł. Jak wynika z oświadczenia, korzystają z plonów, jakie przynosi gospodarstwo rolne. W sytuacji, w jakiej znajduje się skarżący, który jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 10,8845 ha, Sąd I instancji uznał, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie własnym staraniem ponieść kosztów postępowania w sprawie. Skarżący i jego rodzina nie należą do osób rzeczywiście ubogich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspakajają tylko podstawowe potrzeby życiowe, a w związku z tym pozyskanie przez skarżącego środków na pokrycie kosztów sądowych jest obiektywnie możliwe (k. 44-47 akt sądowych). Zażalenie na powyższe rozstrzygniecie wywiódł W. S. zaznaczając, że Sąd I instancji błędnie uznał, że "schorowany, małorolny rolnik (5,1755 ha przeliczeniowego - możliwego do efektywnego wykorzystania) bez wykształcenia, obciążony wielodzietną rodziną i dożywotnikami (łącznie osiem osób), żyjący na granicy egzystencji" nie zasługuje na przyznanie prawa pomocy. W jego ocenie miesięczny dochód w wysokości 2374,19 zł netto na ośmioosobową rodzinę dowodzi życia w ubóstwie i oznacza, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów procesu bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (k. 51 akt sądowych). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej ppsa), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie winna się liczyć z wydatkami na ten cel. Dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona winna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania (postanowienie SN z 24.7.1980 r., I CZ 99/80, Lex 8257). Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym winno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (postanowienie NSA z: 4.4.2011 r., II FZ 103/11; 25.2.2011 r., I FZ 26/11, cbosa). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy winno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Po przeanalizowaniu argumentów skarżącego, złożonych przez niego oświadczeń i dokumentów należy stwierdzić, że nie wykazał on, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym ustanowienie adwokata i zwolnienie od kosztów sądowych. We wniesionym zażaleniu wnioskodawca ograniczył się jedynie do polemiki z oceną wyrażoną przez Sąd I instancji. Niewątpliwie miesięczny dochód deklarowany przez gospodarstwo domowe wnioskodawcy jest nieznaczny w przeliczeniu na osobę. Deklaracja ta nie jest wiarygodna. Na podstawie art. 18 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (j.t. Dz. U. z 2013 r., poz. 1381 ze zm.) Prezes Głównego Urzędu Statystycznego, na podstawie danych statystycznych, ogłasza w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski", nie później niż do dnia 23 września każdego roku, wysokość przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego. Zgodnie z obwieszczeniem Prezesa GUS z 23 września 2014 r. w sprawie wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2013 r. (M.P. z 2014 r. poz. 827) dochód ten wynosił 2.869 zł. Zatem tak szacowany dochód z pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym skarżącego w 2013 r. był nie mniejszy niż 14.848 zł (5,1755 ha przeliczeniowego x 2.869 zł). Skarżący jest posiadaczem domu o powierzchni 200 m² i nieruchomości rolnej o pow. 10,8845 ha, w tym lasu o pow. 1,6 ha. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (postanowienie NSA z 20.10.2004 r. FZ 454/04, cbosa). Pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (postanowienie NSA z 10.3.2011 r. I OZ 144/11, cbosa). Z tego też względu posiadanie majątku w postaci jakichkolwiek aktywów, zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki (postanowienie NSA z 30.8.2005 r., I OZ 835/05, cbosa). Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (postanowienie NSA z 18.2.2010 r. I OZ 110/10, cbosa). Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie. Posiadany majątek może także przynosić potencjalne korzyści takie jak zabezpieczenie pożyczki lub kredytu; dochody z gospodarstwa agroturystycznego (postanowienia NSA: z 5.6.2008 r., I FZ 227/08; 19.10.2010 r., II GZ 294/10, cbosa). Trafnie Sąd I instancji ustalił, że z przedstawionej dokumentacji lekarskiej nie wynika, by skarżący był niezdolny do pracy. Sąd I instancji wziął pod uwagę przedłożone zaświadczenia lekarskie i nie negował faktu związanych z tym trudności w prowadzeniu gospodarstwa, jednak wyłącznie ta okoliczność nie może przesądzić, w kontekście całokształtu przedstawionych oświadczeń i dokumentacji, o braku środków na pokrycie kosztów sądowych. Z informacji z cbosa wynika, że w okresie od 6 stycznia 2010 r. do 29 kwietnia 2015 r. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał 137 spraw OZ z udziałem W. S. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do zwolnienia od kosztów sądowych i uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie przyjmuje się, że nadużycie praw procesowych należy uznać za samoistną instytucję prawa procesowego (A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, Warszaw 1992, s. 153; P. Przybysz - głos w dyskusji na Konferencji Wydziału Prawa i Administracji UW dnia 1 marca 2002 r., w: red. H. Izdebski, A. Stępkowski, Nadużycie prawa, LIBER 2003, s. 189). Do nadużycia prawa dochodzi w sytuacjach, gdy strona podejmuje prawnie dozwolone działania dla celów innych, niż przewidziane przez ustawodawcę. Każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego. Prawo to winno być jednak wykonywane zgodnie z celem, na który zostało przyznane. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym, Prokuratura i Prawo, 2007/11/49; T. Cytowski, Procesowe nadużycie prawa, PS 2005/5/81). Tak samo należy ocenić działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych w celu innym, niż ochrona swych praw – ten sposób wpływa na obniżenie poziomu ochrony innych podmiotów, które nie mogą w dostatecznie szybki sposób uzyskać ochronę prawną. Stanowisko takie znajduje aprobatę nie tylko w doktrynie oraz orzecznictwie sądów polskich, ale także akceptowane jest przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, który wielokrotnie zwracał uwagę, że określone działania strony w procesie można uznać za nadużycie prawa do sądu. Za dopuszczalną uznano m.in. odmowę przyznania pomocy prawnej z uwagi na nadużycie prawa do sądu (postanowienie EKPC z: 10.7.1986 r., Winer p. Zjednoczonemu Królestwu, skarga nr 10871/84; 4.12.1985 r., W. p. Niemcom, skarga nr 11564/85; 2.7.1997 r., Steward-Brady p. Zjednoczonemu Królestwu, skarga nr 27436/95, akceptowane przez M. Stępnia, Nadużycie prawa do sądu – czy sądy są bezsilne względem pieniaczy sądowych? w: red. M. Balcerzak, T. Jasudowicz, J. Kapelańska-Pręgowska, Europejska Konwencja Praw Człowieka i jej system kontrolny – perspektywa systemowa i orzecznicza, Toruń 2011, s. 423-424, 441-442 ). Na obecnym etapie postępowania jedynym wydatkiem, jaki ciąży na stronie, jest obowiązek uiszczenia wpisu od skargi w symbolicznej kwocie 200 zł (k. 8 akt sądowych). W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie trafnie wywiódł, że złożony w niniejszej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ppsa, orzekł jak w sentencji postanowienia.