III AZP 39/92

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora W. Skoniecznego, w sprawie ze skargi Antoniego M. na decyzję Wojewody (...) z dnia 27 kwietnia 1992 r. nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania ekwiwalentu za mienie pozostawione poza granicami Polski w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie - Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie postanowieniem z dnia 18 grudnia 1992 r. SA/Lu 1053/92 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 Kpc w zw. z art. 211 Kpa: Czy osobie będącej repatriantem może być zaliczona na poczet opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej domów, budynków lub lokali na podstawie art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. 1991 nr 30 poz. 127/ równowartość mienia nieruchomego pozostawionego poza obecnymi granicami Państwa w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. przez jej rodzica, który na skutek zaistniałych podczas wojny okoliczności znalazł się po zakończeniu wojny w Anglii i tam dotychczas zamieszkuje, a który wyraża zgodę na dokonanie powyższego zaliczenia? podjął następującą uchwałę: Przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego: Pismem z dnia 26 lipca 1989 r. Antoni M. zwrócił się do Urzędu Miejskiego w L. z wnioskiem o przyznanie na własność działki budowlanej, położonej na terenie miasta L., w zamian za mienie pozostawione poza granicami Polski w osadzie H., gm. D., pow. S., woj. N., obecnie należącej do Republiki Białoruskiej. W piśmie swoim podał, że wyłączną właścicielką gospodarstwa rolnego o pow. 58.502 ha w H. wraz z budynkami, inwentarzem żywym i narzędziami rolniczymi była jego matka Marianna M., obecnie zamieszkała w Anglii, do której dostała się z Syberii. Matka przysłała mu oświadczenie, złożone przed notariuszem, w którym zrzekła się swoich uprawnień do tego gospodarstwa na jego rzecz, jako następcy. Nadmienił, że cała rodzina została deportowana 1940 r. na Syberię, gdzie ojciec, Jan M., zmarł. Wnioskodawca został wcielony do I Dywizji WP i był ciężko ranny pod Lenino, a obecnie jest inwalidą wojennym II grupy. Dołączył do wniosku akt notarialny nr 3800 i oświadczenie matki. Urząd Miejski w L., decyzją z dnia 29 marca 1990 r. nr (...), odmówił oddania w użytkowanie wieczyste, z jednoczesnym zaliczeniem mienia pozostawionego za granicą, działek gruntu wskazanych przez wnioskodawcę wobec przydzielenia ich innym osobom. Z kolei decyzją z dnia 17 grudnia 1991 r. nr (...) Urząd Rejonowy w L. odmówił przyznania ekwiwalentu w zamian za mienie pozostawione poza granicami Polski w związku z wojną w 1939 r. W uzasadnieniu Urząd Rejonowy stwierdził, że ekwiwalent za pozostawione za granicą mienie przysługuje tylko osobom, które ewakuowały się do Polski. W związku z tym, że właścicielka pozostawionego mienia ewakuowała się z Syberii do Anglii i tam stale mieszka, wnioskodawcy nie przysługuje prawo ubiegania się o ekwiwalent za to mienie. Na skutek odwołania Antoniego M., działając z upoważnienia Wojewody (...) zastępca Dyrektora Wydziału Gospodarki Przestrzennej decyzją z dnia 27 kwietnia 1992 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W skardze na tę decyzję do Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący wnosił o jej uchylenie. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając skargę, powziął wątpliwość, którą sformułował w przedstawionym zagadnieniu prawnym w sentencji postanowienia z dnia 18 grudnia 1992 r. Sąd ten uznał, że skarżący jest repatriantem i nie byłoby wątpliwości w uwzględnieniu jego żądania, gdyby jego ojciec, zmarły na zesłaniu w Syberii, był właścicielem gospodarstwa rolnego pozostawionego za granicą. Jednakże, jak wynika z adnotacji z dnia 30 stycznia 1929 r. na wypisie aktu notarialnego nr 3800, sporządzonego dnia 10 grudnia 1926 r. przed notariuszem Mieczysławem P. w S., Jan M., aktem notarialnym Nr rep. A 768, darował na własność swej żonie Mariannie M., matce skarżącego. Nieruchomość ta była w 1939 r. własnością matki skarżącego, która wydostała się z terenu ZSRR wraz z Armią Polską i po zakończeniu działań wojennych osiadła wraz z dwojgiem dzieci w Anglii, gdzie nadal mieszka. W związku z tym, że matka skarżącego nie była repatriantką, a jej syn jest repatriantem, który walczył o wyzwolenie Polski, sąd administracyjny powziął wątpliwości, czy nie można by za zgodą matki zaliczyć jej uprawnień do ekwiwalentu za pozostawione mienie nieruchome na rzecz jej syna Antoniego M. Zdaniem sądu administracyjnego, orzecznictwo nie rozwiązało tego problemu, który może być rozwiązany przy zastosowaniu liberalnej wykładni przepisów, mających zastosowanie w sposób odpowiadający zasadom słuszności. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Żądanie skarżącego podlega ocenie prawnej na podstawie art. 81 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /t.j. Dz.U. 1989 nr 14 poz. 74 ze zm./. Stosownie do treści tego przepisu osobom, które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły majątek nieruchomy na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, a które na mocy umów międzynarodowych zawartych przez Państwo mają otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą, można go zaliczyć na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej domów, budynków lub lokali, a także ceny sprzedaży nieruchomości rolnej, stanowiących własność Skarbu Państwa. Według ust. 3 tego przepisu, zaliczenie wartości mienia nieruchomego, o którym mowa w ust. 1, następuje na rzecz właściciela tego mienia lub wskazanej przez niego jednej osoby, uprawnionej do dziedziczenia ustawowego. Umowami międzynarodowymi, do których odsyła art. 81 ust. 1 powołanej ustawy, są układy między PKWN a rządami Białoruskiej i Ukraińskiej SRR z dnia 9 września 1944 r. oraz układ między PKWN a rządem Litewskiej SRR z dnia 22 września 1944 r. Umowy te, w tym interesująca nas w niniejszej sprawie umowa z Białoruską SRR, ustalała następujące podstawowe zasady ewakuacji /przesiedlanej ludności polskiej/, nazwanej później repatriacją: 1/ dobrowolności ewakuacji, 2/ objęcie spisami wszystkich ewakuujących się przez pełnomocników i przedstawicieli stron, 3/ opisanie pozostawionego na miejscu dobytku i 4/ zwrot ewakuującym się wartości pozostawionego mienia ruchomego i nieruchomego, z wyjątkiem ziemi według ceny ubezpieczeniowej. Krąg osób uprawnionych do ekwiwalentu jest według umowy bardzo wąski i ogranicza się do osób objętych planową ewakuacją na podstawie tych umów. Odesłanie do umów międzynarodowych w art. 81 ust. 1 cyt. ustawy oznacza włączenie postanowień tych umów do polskiego prawa wewnętrznego i dotyczy osób, które na podstawie tych umów poddały się procedurze repatriacyjnej i powróciły do kraju. Wykładnia prawa i orzecznictwo Sądu Najwyższego doprowadziły do bliższego wyjaśnienia tych zasad na gruncie polskiego prawa i poszerzenia kręgu osób uprawnionych do ekwiwalentu ze względu na nadzwyczajne okoliczności, w jakich znaleźli się obywatele polscy w czasie wojny. Przykładowo można tu wskazać nie publikowany wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 września 1989 r. II Cr 369/89, w którym Sąd Najwyższy uznał prawo do ekwiwalentu za pozostawione poza granicami Państwa mienie osób, które na skutek wydarzeń wojennych znalazły się na terenie Polski, z pominięciem formalności przewidzianych w wyżej wymienionych układach repatriacyjnych, np. wskutek wywiezienia na roboty przymusowe do Niemiec i powróciły do kraju lub przybyły do Polski w szeregach Wojska Polskiego. Pominięcie uprawnień takich osób byłoby nieuzasadnionym społecznie zróżnicowaniem sytuacji prawnej obywateli polskich w zależności od faktów i sytuacji, na które nie mieli żadnego wpływu /por. też uchwałę SN z dnia 30 maja 1990 r. III CZP 1/90, OSNCP 1990, z. 10-11 poz. 129 i z dnia 5 czerwca 1990 r. III CZP 4/90 - nie publ./. Jednakże w orzecznictwie utrwaliła się zasada, ze przewidziane w art. 81 ust. 1 cyt. ustawy uprawnienie do zaliczenia wartości mienia nieruchomego, pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego, przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym w dniu 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i zamieszkują w Polsce /por. uchwała SN z dnia 10 kwietnia 1991 r. III CZP 84/90, OSNCP 1991, z. 8-9 poz. 97/. Powyższej uchwale Sąd Najwyższy nadał moc wiążącej go zasady prawnej, od której zwykły skład orzekający Sądu Najwyższego nie może odstąpić, tym bardziej, że podziela obszernie umotywowane przesłanki prawne takiego stanowiska, zawarte w uzasadnieniu tej uchwały. Z bezspornie ustalonego w niniejszej sprawie stanu faktycznego wynika, że z przyczyn od siebie niezależnych matka wnioskodawcy, Marianna M., właścicielka pozostawionego za granicą gospodarstwa rolnego, nie powróciła do kraju i zamieszkuje w Anglii. Z tego względu nie nabyła uprawnień do ekwiwalentu za pozostawione za granicą mienie. Nie mając uprawnień do ekwiwalentu matka wnioskodawcy nie ma przedmiotowego prawa, którego wartość mogłaby być zaliczona na rzecz skarżącego w trybie omawianego art. 81 ust. 3 cyt. ustawy, pomimo że należy on do kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia ustawowego. Osoba, której nie przysługuje uprawnienie do ekwiwalentu, nie może wskazać innej osoby do zaliczenia wartości mienia nieruchomego pozostawionego za granicą i nie może także dokonać cesji takiego uprawnienia, nawet gdy miała takie uprawnienie /por. uchwałę składu 7 sędziów SN z dnia 22 czerwca 1989 r. III CZP 32/89 - OSNCP 1989 z. 12 poz. 187/, której nadano moc wiążącej zasady prawnej. Uprawnienie repatrianta nie jest przenoszalnym cywilnym prawem podmiotowym o charakterze majątkowym, gdyż nie występuje w ramach określonego stosunku cywilnoprawnego. Ma ono bowiem charakter uprawnienia administracyjnoprawnego /ściślej publicznoprawnego/, które jest niedziedziczne i nieprzenoszalne. Z tego względu dołączone do akt oświadczenie notarialne Marianny M. o zrzeczeniu się swych praw na rzecz skarżącego nie może odnieść żadnego skutku w sprawie, w aktualnym stanie prawnym /por. glosę do uchwały składu 7 sędziów SN z dnia 22 czerwca 1989 r., Państwo i Prawo 1991 z. 1 str. 118/. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji administracyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny powinien zwrócić uwagę na następujący aspekt sprawy, wiążący z kontrolowaną decyzją, a mianowicie na stanowisko prawne, jakie zajął ten sąd w wyroku z dnia 14 kwietnia 1988 r. I SA 696/87 - ONSA 1988 Nr 1 poz. 48/. W orzeczeniu tym Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, że omawiany przepis art. 81 cyt. ustawy nie stanowi podstawy do rozstrzygnięcia decyzją administracyjną wyłącznie o uprawnieniu do ekwiwalentu za mienie pozostawione za granicą, co w sprawie niniejszej nastąpiło. Mając to wszystko na uwadze Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że na przedstawione zagadnienie prawne należy udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.