III FSK 2437/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Stanisław Bogucki, Sędzia NSA Jolanta Sokołowska, Sędzia WSA (del.) Bogusław Woźniak (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 16 lutego 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej M. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 9 kwietnia 2020 r., sygn. akt I SA/Ol 716/19 w sprawie ze skargi M. B. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie z dnia 26 sierpnia 2019 r., nr [...] w przedmiocie zarzutów w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od M. B. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Zaskarżonym wyrokiem z 9 kwietnia 2020 r., sygn. akt I SA/Ol 716/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę M. B. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie z 26 sierpnia 2019 r., nr [...] w przedmiocie odmowy uwzględnienia zarzutu zastosowania zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia Sąd I instancji wskazał art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) – dalej jako: "P.p.s.a". Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł M. B. zaskarżając to orzeczenie w całości. zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik spraw, a mianowicie: a) art. 119 pkt 3 w zw. z art. 119 pkt 2 P.p.s.a. przez ich niewłaściwe zastosowanie i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w sytuacji, gdy organ zgłosił wniosek o rozpoznanie sprawy na rozprawie; b) art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 67 § 4 pkt 3 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2019 r., poz. 1438 ze zm.) - dalej jako: "u.p.e.a." przez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że skarżący wniósł zarzuty po terminie; c) zarzut nieważności postępowania, bowiem skarżący był pozbawiony możliwości obrony swoich praw. Wnoszący skargę kasacyjną wniósł o: 1. uchylenie w całości zaskarżonego orzeczenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; 2. zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych; 3. przyznanie radcy prawnemu P. M. kosztów niepłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu, które to koszty nie zostały opłacone ani w całości ani w części. Skarżący oświadczył, że zrzeka się rozprawy w przedmiotowej sprawie. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie od skarżącego na rzecz organu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Na zasadzie art. 182 § 2 P.p.s.a. organ oświadczył, że zrzeka się przeprowadzenia rozprawy w niniejszej sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając sprawę na posiedzeniu niejawnym stosownie do złożonych w tym zakresie wniosków stron postępowania stwierdził, że Sąd pierwszej instancji oceniając zgodność z prawem zaskarżonego postanowienia nie naruszył wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa jak również nie stwierdził uchybień skutkujących nieważnością postępowania. Strona skarżąca zarzut nieważności postępowania w niniejszej sprawie opiera na zaistnieniu podstawy, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a., tj. nieważność postępowania zachodzi jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, i Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę te poglądy podziela, że strona jest pozbawiona możności obrony swych praw, gdy wskutek uchybień procesowych sądu lub strony przeciwnej nie może brać udziału w istotnej części postępowania. O uchybieniu tym można mówić, gdy godzi ono w istotę procesu i stawia pod znakiem zapytania spełnienie jego celu w konkretnym przypadku. Nieważność postępowania z tej przyczyny zachodzi wówczas, gdy strona, wskutek naruszenia przepisów przez sąd pierwszej instancji, nie uczestniczy w postępowaniu, nie otrzymuje zawiadomień, zostaje pozbawiona możliwości przedstawienia swojego stanowiska i nie ma możliwości usunięcia skutków tych uchybień przed wydaniem wyroku. (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 października 2019 r., sygn. akt II OSK 2934/17; wyrok dostępny, podobnie jak pozostałe orzeczenia powołane w ramach niniejszego uzasadnienia na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Pozbawienie strony możności obrony swych praw należy oceniać przez pryzmat konkretnych okoliczności sprawy, chociaż sytuacji tej nie należy wiązać wyłącznie z całkowitym wyłączeniem strony od udziału w postępowaniu. Nieważność postępowania występuje, gdy zaistniałe uchybienie procesowe sądu godzi bezpośrednio w istotę procesu i pojawia się w razie fundamentalnych uchybień sądu dotyczących udziału strony w postępowaniu sądowym. (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2019 r., sygn. akt II OSK 3205/17). W realiach rozpoznawanej sprawy rozstrzygając o ewentualnej nieważności postępowania należy uwzględnić i ocenić dwie okoliczności, mianowicie rozpoznanie sprawy przez Sąd I instancji na posiedzeniu niejawnym, oraz możność działania w sprawie pełnomocnika strony ustanowionego z urzędu. W pierwszej kolejności wymaga oceny kwestia rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym (jednocześnie jest to ocena zarzutu naruszenia art. 119 pkt 3 w zw. z art. 119 pkt 2 P.p.s.a.) bo właśnie ta okoliczność miała zasadniczo skutkować pozbawieniem strony możliwości obrony swoich praw. Należy zatem stwierdzić, że stosownie do stanowiącego podstawę rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji sprawy w trybie uproszczonym art. 119 pkt 3 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeśli przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty oraz postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie. W niniejszej sprawie zaistniała przesłanka do rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym, o jakiej mowa w art. 119 pkt 3 p.p.s.a. Przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu egzekucyjnym na które służy zażalenie. Po rozpatrzeniu zażalenia postanowieniem z 26 sierpnia 2019 r. organ drugiej instancji utrzymał w mocy postanowienie organu pierwszej instancji. Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 3 P.p.s.a. jest niezależne od woli stron. Sąd pierwszej instancji mógł rozpoznać niniejszą sprawę w trybie uproszczonym, gdyż przedmiot skargi kwalifikował sprawę do kategorii, o jakich mowa w art. 119 pkt 3 P.p.s.a. Uprawnieniem Sądu jest ocena, czy sprawę rozpoznać w trybie uproszczonym, czy też zgodnie z art. 122 P.p.s.a. na rozprawie. (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 grudnia 2020 r., sygn. akt I FSK 1110/20, I FSK 1121/20 i I FSK 1122/20). Z powyższych względów chybiony jest zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 119 pkt 3 P.p.s.a. Należy ponadto wyjaśnić, że określone w art. 119 pkt 1 – 5 P.p.s.a. przesłanki stanowią odrębne podstawy rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym. Zatem uznanie przez Sąd pierwszej instancji, że sprawa może być rozpoznania w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 3 stanowi wystarczającą podstawę takiego procedowania i nie muszą tutaj dodatkowo zaistnieć przesłanki określone w podstawie, o której mowa w pkt 2. W pkt 2 określono bowiem odrębną i samoistną podstawę rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym. Odnosząc się z kolei do możliwości należytego reprezentowania skarżącego przez ustanowionego w sprawie pełnomocnika należy zauważyć, że skarżącemu zostało przyznane prawo pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego postanowieniem referendarze sądowego z 10 stycznia 2020 r. Z pisma Okręgowej Izby Radców Prawnych w O. z 6 marca 2020 r. wynika, że pełnomocnikiem z urzędu wyznaczony został radca prawny P. M.. Do akt sprawy złożone zostało pismo z 12 marca 2020 r., z którego wynika, że radca prawny wystąpił do Sądu o wyrażenie zgody na przejrzenie akt sprawy. W tym dniu stosowna zgoda została udzielona i w tym też dniu aplikant radcowski K. J., działająca z upoważnienia radcy prawnego P. M. wykonała fotokopie akt sprawy. Zarządzeniem z 2 kwietnia 2020 r. wyznaczono sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 kwietnia 2020 r. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego pełnomocnik strony skarżącej miał wystarczająco dużo czasu, biorąc pod uwagę charakter sprawy i obszerność zgromadzonych w sprawie akt, aby przedstawić swoje stanowisko i złożyć ewentualne wnioski. Z drugiej strony, w skardze kasacyjnej nie przedstawiono żadnych twierdzeń ani dowodów, z których wynikałoby, że pełnomocnik strony skarżącej ustanowiony z urzędu już po wniesieniu skargi został pozbawiony możliwości działania. Odnosząc się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej przypomnieć należy, że skarga ta jest sformalizowanym środkiem zaskarżenia, którego elementy konstrukcyjne i treściowe wyznaczają granice jej rozpoznania przez Naczelny Sąd Administracyjny (art. 183 § 1 P.p.s.a.). Zgodnie bowiem z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny nie ma obowiązku ani prawa do domyślania się i uzupełniania argumentacji autora skargi kasacyjnej. Przytoczenie podstawy kasacyjnej musi więc być precyzyjne, gdyż – z uwagi na związanie sądu kasacyjnego granicami skargi kasacyjnej – Naczelny Sąd Administracyjny może uwzględnić tylko te przepisy, które zostały wyraźnie wskazane w skardze kasacyjnej jako naruszone. Nie jest natomiast władny badać, czy sąd administracyjny pierwszej instancji nie naruszył innych przepisów (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 sierpnia 2004 r., sygn. akt FSK 299/04). Sąd nie może bowiem zastępować strony i precyzować, czy uzupełniać przytoczonych podstaw kasacyjnych. Należy przy tym podkreślić, że przy sporządzaniu skargi kasacyjnej wprowadzono tzw. przymus adwokacki, dotyczący także radców prawnych, a w sprawach obowiązków podatkowych – doradców podatkowych (art. 175 § 1 i § 3 p.p.s.a.), aby nadać temu środkowi odwoławczemu charakter pisma o wysokim stopniu sformalizowania, gdy chodzi o wymagania dotyczące podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia, jako istotnych elementów konstrukcji skargi kasacyjnej (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 4 sierpnia 2010 r., sygn. akt I FSK 1353/09; z 30 marca 2010 r., sygn. akt II FSK 1961/08; z 29 stycznia 2010 r., sygn. akt I FSK 2048/08). Do zachowania formy skargi kasacyjnej nie wystarczy powołanie się na przepis wymieniający podstawy skargi kasacyjnej, ale konieczne jest także uzasadnienie podnoszonej podstawy skargi przez wskazanie, które przepisy ustawy zostały naruszone i na czym to naruszenie polegało oraz jaki mogło mieć wpływ na wynik sprawy. W przeciwnym razie ocena zasadności skargi kasacyjnej nie jest w ogóle możliwa, samo zaś pismo pozostaje namiastką środka odwoławczego (por. wyrok NSA z 15 września 2010 r., sygn. akt II FSK 719/09). Obowiązkiem strony składającej środek odwoławczy jest takie zredagowanie podstaw kasacyjnych skargi, a także ich uzasadnienia, aby nie budziły one wątpliwości interpretacyjnych (wyrok NSA z 20 lipca 2011 r., I GSK 451/10). W kontekście powyższych uwag należy uznać, że zarzut naruszenia art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 67 § 4 pkt 3 u.p.e.a. wymyka się kontroli instancyjnej albowiem nie został on w żaden sposób uzasadniony, w szczególności zaś nie podważono zaaprobowanych przez Sąd pierwszej instancji ustaleń faktycznych, z których wynika, że zarzut zastosowania zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego został wniesiony z uchybieniem terminu. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono stosownie do treści art. 204 pkt 1, art. 205 § 2 oraz art. 209 ww. ustawy.