I SA/Bk 175/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Jacek Pruszyński po rozpoznaniu w dniu 18 lipca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu D. M. wobec postanowienia referendarza sądowego z dnia 13 czerwca 2018 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi D. M. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. z dnia [...] stycznia 2018 r. Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za wrzesień 2015 r. – maj 2016 r. p o s t a n a w i a: 1. zmienić zaskarżone postanowienie w ten sposób, że zwolnić skarżącego D. M. od wpisu sądowego od skargi ponad kwotę 1000 (tysiąca) zł, 2. w pozostałym zakresie utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego. D. M. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata podając, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz ze współmałżonką (ustanowiona rozdzielność majątkowa). Źródłem utrzymania rodziny są prace dorywcze wykonywane przez wnioskodawcę, miesięczny dochód uzyskiwany z tego tytułu to 1.000 zł. Majątek skarżącego stanowią oszczędności w wysokości 1.000 zł. Zadłużenie wnioskodawcy wynosi około 2.700.000 zł. Urząd skarbowy w 2017 r. wszczął egzekucję komorniczą kwoty 2.100.000 zł, w rezultacie zostały zablokowane konta bankowe, co skutkowało brakiem możliwości prowadzenia działalności gospodarczej. Organy skarbowe wstrzymały również zwrot podatku VAT (k. 164 – 167). W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego, skarżący oświadczył, iż nie posiada majątku wspólnego z małżonką, który można określić jako aktywa znacznej wartości, nabytego przed zawarciem rozdzielności majątkowej (np. samochody, nieruchomości). Małżonka wnioskodawcy nie wyraziła zgody na ujawnienie jej prywatnych zobowiązań finansowych i nabytych nieruchomości (przepisy RODO). Skarżący (również prowadzone przez niego przedsiębiorstwo) nie dysponuje majątkiem tj. aktywami znacznej wartości. Małżonka wnioskodawcy utrzymuje się z umowy o pracę. Od 2 maja 2018 r. prowadzona przez skarżącego firma nie uzyskuje dochodów (zerwanie kontraktów biznesowych). Wnioskodawca cały dochód uzyskany za okres luty – kwiecień br. przekazał komornikowi sądowemu. Lokal przy ul R. [...] w S. należy do rodziców skarżącego (k. 203). Do akt sprawy D. M. dołączył m.in. umowę majątkową małżeńską - rozdzielność majątkowa z dnia [...] lutego 2013 r.,; potwierdzenia wysokości wynagrodzenia miesięcznego otrzymywanego przez małżonkę skarżącego za okres styczeń – kwiecień br.; tytuły wykonawcze; potwierdzenie przelewu z rachunku z tytułu zajęć komorniczych; faktury za telefon; deklaracje dla podatku od towarów i usług za okres styczeń – maj br.; zeznania podatkowe małż. M. za 2017 r.; zajęcia wierzytelności i postanowienia komorników sądowych. Postanowieniem z dnia 13 czerwca 2018 r., referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu podkreślił, iż u podstaw takiego rozstrzygnięcia legł fakt, iż treść oświadczeń i dokumentów złożonych przez skarżącego przy jednoczesnym braku danych niezbędnych do ustalenia sytuacji majątkowej jego współmałżonki oraz braku oświadczenia i dokumentów poświadczających wysokość wydatków miesięcznych rodziny (oprócz wskazanych wyżej usług telekomunikacyjnych), w konsekwencji uniemożliwia pełną ocenę rzeczywistych możliwości płatniczych oraz stanu majątkowego małż. Matusiewicz i skutkuje negatywnym rozstrzygnięciem wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Referendarz podkreślił przy tym, że okoliczność ustanowienia rozdzielności majątkowej nie zwalnia małżonka z pomocy finansowej, w tym również pokrywania kosztów postępowań sądowych. Z powyższym postanowieniem nie zgodził się Skarżący i w złożonym sprzeciwie zarzucił błędne ustalenie, że złożone przez niego oświadczenie oraz przedłożone dokumenty nie obrazują rzeczywistej sytuacji finansowej. Zaznaczył, że przedstawił będące w jego posiadaniu dokumenty, których żądał referendarz zgodnie z art. 255 p.p.s.a., ale wśród nich nie było dokumentów potwierdzających wysokość dochodów uzyskiwanych z prac dorywczych. Skoro referendarz nie żądał takich dokumentów, to należało przyjąć, że jego oświadczenie w tym zakresie jest wiarygodne i nie wymaga żadnego uzupełnienia. Zaznaczył również, że nie przedłożył dokumentów obrazujących wydatki jego rodziny, bowiem jako takiej nie tworzy, gdyż nie posiada dzieci. Zaznaczył, że na żądanie sądu przedstawił jedynie rachunki za telefon, bowiem te zostały wystawione na jego nazwisko. Do sprzeciwu skarżący dołączył zaliczkowe naliczenie opłat za mieszkanie stanowiące wyłączną własność jego żony wraz z trzema miejscami postojowymi i faktury za prąd. Wskazując na powyższe, skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 §1 p.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6 -8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w §1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Na wstępie wskazać należy, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu osobom (zarówno fizycznym, jak i prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Stanowi ona realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze. zm). Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest możliwe wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie, z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba, że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a. spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. W ocenie Sądu, analizując sytuację majątkową, finansową oraz rodzinną Skarżącego oraz jego małżonki, w tym również okoliczności podniesione w sprzeciwie, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych zasługiwał na częściowe uwzględnienie. Zaznaczyć bowiem należy, że wpis sądowy od skargi w przedmiotowej sprawie kształtuje się w wysokości aż 30.280 zł. Z przedłożonych do akt sprawy dokumentów i oświadczeń wynika, że źródłem dochodu dwuosobowej rodziny są dochody uzyskiwane przez skarżącego z tytułu prac dorywczych oraz dochód małżonki ze stosunku pracy w łącznej wysokości ok. 1400 zł. Jednakże skarżący, do końca kwietnia 2018 r. prowadził również działalność gospodarczą, z której uzyskiwał dochody sięgające ok. 10 000 zł miesięcznie, jednakże z uwagi na utratę kontraktów handlowych zmuszony był do zaprzestania jej prowadzenia. Całość uzyskanego dochodu została przeznaczona na spłatę zaległości komorniczych, które sięgają kwoty ok. 2.700.000 zł, przy czym egzekucja zabezpieczająca prowadzona przez urząd skarbowy dotyczy kwoty 2.100.000 zł. Wykazany majątek małż. M. to oszczędności wnioskodawcy w wysokości 1.000 zł. Skarżący posiada od 2013 r. rozdzielność majątkową z małżonką, która jest wyłącznym właścicielem mieszkania o pow. 66 m2 we Wrocławiu wraz z trzema miejscami postojowymi. Wydatki na utrzymanie mieszkania to ok. 500 zł miesięcznie, rachunek za telefon miesięcznie wynosi ok. 260 zł, zaś za prąd 87 zł (k. 272-278). Małżonka skarżącego posiada zobowiązania, które są szacowane przez skarżącego na kwotę ok. 45 000 zł. Mając na uwadze powyższe Sąd przyjął, że skarżący wspólnie z małżonką nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w niniejszej sprawie, bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Wpis sądowy w niniejszej sprawie kształtuje się w wysokości 30 280 zł, co stanowi zdecydowanie kwotę przewyższającą miesięczne dochody obojga małżonków oraz ich oszczędności. Uiszczenie tej kwoty, w powiązaniu z koniecznością ponoszenia wydatków związanych z utrzymaniem mieszkania i zakupem żywności niewątpliwie spowodowałoby istotny uszczerbek dla koniecznego utrzymania skarżącego i jego żony. Nie oznacza to jednak, jak twierdzi skarżący, że nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Zdaniem Sądu, sytuacja majątkowa strony skarżącej pozwala przynajmniej na częściowe poniesienie kosztów związanych z postępowaniem sądowym. W ocenie Sądu, skarżący ma możliwość wygospodarowania kwoty 1000,00 zł na uiszczenie wpisu sądowego od złożonej w niniejszej sprawie skargi, jak również może ponieść inne opłaty sądowe, które mogą się pojawić w dalszym toku postępowania sądowego, w tym opłacić pomoc prawną profesjonalnego pełnomocnika. Wskazać bowiem należy, że obok deklarowanych miesięcznych dochodów, które rzeczywiście nie są znaczne, skarżący wraz z małżonką dysponują majątkiem, który może przynosić dodatkowe dochody. Z oświadczenia skarżącego oraz informacji przekazanych przy sprzeciwie wynika, że do mieszkania należącego do żony skarżącego przypisane są aż trzy miejsca postojowe. Tymczasem ani skarżący ani jego żona nie posiadają a przynajmniej nie zadeklarowali że posiadają, jakiekolwiek pojazdy. Istnieje zatem możliwość wynajmu tychże miejsc postojowych osobom trzecim, co niewątpliwie stanowiło dodatkowy dochód rodziny skarżącego. Zaznaczyć przy tym należy, na co zwrócił uwagę również referendarz sądowy w zaskarżonym postanowieniu, że fakt posiadania rozdzielności majątkowej z małżonką, nie oznacza, że jej majątek, czy też dochody nie mogą być uwzględniane przez ocenie sytuacji majątkowej skarżącego i jego zdolności do ponoszenia kosztów sądowych. Zgodnie z poglądem utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozdzielność majątkowa małżeńska odnosi się wyłącznie do majątków współmałżonków (kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania majątkiem, zobowiązań małżonków wobec osób trzecich), a nie do ich wzajemnych obowiązków. W praktyce oznacza to, iż rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonka z pomocy finansowej, w tym również i w zakresie pokrywania kosztów związanych z prowadzeniem postępowań sądowych. Obowiązek ten istnieje niezależnie od łączącego małżonków ustroju małżeńskiego (vide. postanowienia NSA z dnia 2 września 2009 r. sygn. akt I FZ 199/09; z dnia 19 maja 2009 r., sygn. akt I FZ 113-116/09; I FZ 125-126/09; z dnia 26 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 243/09; z dnia 19 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 336/09; z dnia 26 listopada 2008 r., sygn. akt I FZ 463/08 – orzeczenia publikowane www.cbois.nsa.gov.pl). W sprawie nie bez znaczenia ma również to, że oceniając sytuację majątkową skarżącego bierze się pod uwagę nie tylko rzeczywiste czy deklarowane przez skarżącego dochody, ale również jego możliwości zarobkowe. A te, jak wynika z akt sprawy były i są znaczne. Skarżący, w okresie prowadzenia działalności gospodarczej uzyskiwała przychody rzędu kilku tysięcy złotych miesięcznie, dlatego też nie może aktualnie zasłaniać się brakiem źródeł dochodów dla konieczności poniesienia kosztów sądowych, w sprawie związanej właśnie z prowadzoną działalnością gospodarczą. Przyjmując nawet, że skarżący był zmuszony do zawieszenia prowadzonej działalności gospodarczej, powinien był poczynić oszczędności, z których mógłby sfinansować ewentualne koszty sądowe w przedmiotowej sprawie, w tym wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika. Zaznaczyć należy, że kontrola podatkowa w firmie skarżącego objęła okres 2015 i 2016 r., a zatem uzyskiwania przez skarżącego znacznych przychodów. Zakładając racjonalność skarżącego jako przedsiębiorcy, powinien przewidzieć, że ewentualny spór z organami skarbowymi będzie generował dodatkowe koszty, w tym koszty sądowe. Końcowo podkreślić należy, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł dochodów i bez majątku. Zdaniem Sądu, z uwagi na comiesięczne dochody skarżącego i jego małżonki, posiadany majątek, w tym oszczędności, uiszczenie kwoty 1000 zł nie powinno narazić skarżącego na uszczerbek w koniecznym utrzymaniu jego samego oraz żony. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 260 § 1 i 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.