I SPP/Bk 73/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Anna Dziemianowicz (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 października 2019 r. sprzeciwu D. D. od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 5 września 2019 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi D. D. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. z dnia [...] listopada 2019 r. Nr [...] w przedmiocie zarzutów na prowadzone postępowanie egzekucyjne dotyczące świadczeń pieniężnych p o s t a n a w i a utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2019 r. D. D. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie pełnomocnika do sporządzenia i podpisania skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 2019 r. w sprawie o sygnaturze I SA/Bk 41/19. Skarżąca została wezwana do uzupełnienia braku formalnego ww. wniosku przez złożenie go na urzędowym formularzu (PPF) w terminie 7 dni od daty doręczenia wezwania, pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. Ze zwrotnego potwierdzenia odbioru wynika, że wezwanie wraz z formularzem PPF zostało prawidłowo doręczone w dniu 21 sierpnia 2019 r. (k. 6 akt sprawy). W dniu 29 sierpnia 2019 r. skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu wniosku PPF. Postanowieniem z dnia 5 września 2019 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata. Skarżąca, nie zgadzając się z powyższym postanowieniem, wniosła sprzeciw. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje. Sprzeciw skarżącej nie mógł zostać uwzględniony. Zgodnie z art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 1302, dalej: p.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Stosownie do treści art. 259 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, strona może wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia jego doręczenia. Sąd rozpatrując sprzeciw, zgodnie z treścią art. 260 § 1 p.p.s.a. - wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z dyspozycją art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych przyznanie prawa pomocy następuje, w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1), a w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt. 2 cyt. wyżej przepisu). Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Z ogólnej zasady wyrażonej w powołanym przepisie wynika, że każdy wnoszący sprawę do sądu powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania. Wymóg ten nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie stronie prawa pomocy jako odstępstwo od powyższej zasady, stanowiące swoistą formę dofinansowania jej z budżetu państwa poprzez zapewnienie bezpłatnego udziału w postępowaniu, powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków na pokrycie kosztów tego postępowania jest rzeczywiście niemożliwe. Strona powinna zatem wykazać, poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jej sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa na stronie, co wynika z treści art. 252 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach oraz dokładne dane o stanie rodzinnym. Informacje na temat możliwości płatniczych, powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że wnoszenie opłat sądowych jest zasadą natomiast zwolnienie z ich uiszczenia stanowi odstępstwo od niej. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Prawo pomocy jest przyznawane osobom charakteryzującym się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. W przedmiotowej sprawie starszy referendarz sądowy prawidłowo stwierdził, że brak jest uzasadnienia dla uwzględnienia złożonego przez skarżącą wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia jej pełnomocnika do sporządzenia i podpisania skargi kasacyjnej, ponieważ nie wykazała on w sposób nie budzący wątpliwości, iż znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, która uprawniałaby do skorzystania z instytucji prawa pomocy. Zaznaczył, że posiadanie przez małż. D. stałych źródeł dochodu w postaci wynagrodzeń z tytułu wykonywanej pracy w zestawieniu z wysokością wykazanych wydatków pozwala na uznanie, iż wnioskodawczyni jest w stanie uiścić koszty ustanowienia adwokata z wyboru. Z przedłożonych informacji wynika, że skarżąca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz ze współmałżonkiem B. D. oraz studiującym synem B. D. Źródłem miesięcznego utrzymania rodziny są wynagrodzenia z tytułu wykonywanej pracy otrzymywane przez: wnioskodawczynię w kwocie 3.300 zł oraz B. D. - 3.500 zł. Wyszczególnione stałe wydatki miesięczne to: wyżywienie – 2.500 zł; koszty utrzymania studiującego syna – 2.600 zł; dojazdy do pracy – 1.000 zł; energia elektryczna – 100 zł; telefony – 150 zł. Dodatkowo, skarżąca uiszcza opłatę za: wodę – 70 zł (za dwa miesiące); opał na zimę – 4.500 zł (rocznie). W skład majątku małż. D. wchodzi: dom o powierzchni 120 m2 oraz działka o powierzchni 40 arów. Wnioskodawczyni nie posiada zgromadzonych oszczędności (k. 7 – 8). W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca nie podniosła żadnych okoliczności, które przemawiałby za przyznaniem jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, podnosząc jedynie, że z uwagi na rosnące ceny rosną również wydatki rodziny D. Wskazać w tym miejscu należy, że prawo pomocy jest instytucją o charakterze wyjątkowym, a tylko faktyczny brak możliwości finansowych może skutkować zwolnieniem od ich ponoszenia. Strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Zwrócić jednocześnie należy uwagę, że dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy istotna jest nie tyle wysokość deklarowanych przez stronę wydatków, co kwota wydatków uznawanych za niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny i zapewnienia jej prawidłowego funkcjonowania. Koszty związane z prowadzonym postępowaniem sądowym, zainicjowanym przez stronę, nie mogą być stawiane jako ostatnie w kolejności do zaspokojenia (por. postanowienia NSA z dnia 22 lutego 2012 r., sygn. akt II OZ 72/12 - Lex nr 1121302 oraz sygn. akt II OZ 81/12 - Lex nr 1121304, z dnia 3 marca 2011 r., sygn. II OZ 130/11 Lex nr 1080416, z dnia 1 czerwca 2011 r., sygn. II FZ 234/11 Lex nr 821432). Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem w przedmiotowej sprawie dokonano szczegółowej analizy stanu majątkowego i rodzinnego wnioskodawczyni dochodząc do wniosku, że w zakresie jej możliwości leży ustanowienie pełnomocnika z wyboru , a co za tym idzie - pokrycie jego wynagrodzenia z własnych środków. W tym miejscu należy wyjaśnić, że strona może wystąpić z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w przypadku zmiany okoliczności faktycznych sprawy, które dawałyby podstawę do zajęcia odmiennego stanowiska (art. 165 p.p.s.a.). Wobec powyższego, zaskarżone sprzeciwem postanowienie należało utrzymać w mocy, o czym orzeczono jak w sentencji postanowienia na podstawie art. 260 § 1 i 3 p.p.s.a.