II SA/Bk 347/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Stanisław Prutis (spr.) po rozpoznaniu w dniu 22 października 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia F. Z. w B. od postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] lipca 2009 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi Stowarzyszenia F. Z. w B. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] marca 2009 r., nr [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału na prawach strony w postępowaniu o ustalenie środowiskowych warunków realizacji przedsięwzięcia p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego Stowarzyszenie F. Z. w B. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Wnioskodawca podał, że działa jako organizacja społeczna i organizacja pożytku publicznego, nie osiąga zysku i nie prowadzi działalności gospodarczej, a w związku tym nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych. Wskazał, że w roku 2006 poniósł stratę w wysokości 1.085,71 zł, w 2007 - 10.178, 47 zł, zaś w 2008 – 6.296, 18 zł. Stan rachunku na dzień złożenia wniosku o prawo pomocy wynosi 0 zł, przy czym rachunek ten został zajęty przez komornika na kwotę 20.000 zł, którą stanowią niezapłacone koszty zastępstwa procesowego. Według złożonego oświadczenia Stowarzyszenie nie posiada żadnych nieruchomości i ruchomości. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego o uszczegółowienie danych dotyczących sytuacji majątkowej, poprzez wskazanie i udokumentowanie dochodów i wydatków w roku 2009, przedłożenie wyciągów z rachunków bankowych za okres trzech ostatnich miesięcy, bilansu i sprawozdania finansowego za 2008 rok oraz dokumentów poświadczających wysokość aktualnego zadłużenia Stowarzyszenia z tytułu egzekucji komorniczej - wnioskodawca dołączył do akt sprawy sprawozdanie finansowe z działalności za 2008 r., bilans i rachunek zysków i strat sporządzony 23 marca 2009 r., zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego i zakazie wypłat z 10 kwietnia 2008 r. oraz wyciąg z rachunku bankowego z 31 grudnia 2008 r. oraz 31 marca 2009 r. Z powyższych dokumentów wynika, iż Stowarzyszenie otrzymało w 2008 r. wpłaty w łącznej wysokości 17.042,33 zł. Koszty działalności w tym samym okresie wyniosły 13.160,04 zł, stąd też uzyskany wynik finansowy to zysk w wysokości 3882,29 zł. W rezultacie doliczenia straty z ubiegłych lat tj. kwoty 10.178,47 zł łączne koszty działalności strony skarżącej wynoszą 23.338,51 zł, w konsekwencji wynik finansowy za 2008 r. to strata w wysokości 6.296,18 zł. Dodatkowo Stowarzyszenie jest zadłużone na kwotę około 20.000 zł z tytułu prowadzonych egzekucji komorniczych oraz nieuregulowanych kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniach odwoławczych. Strona skarżąca stwierdziła, iż na dzień 14 lipca 2009 r. nie posiadała środków finansowych, jej zadłużenie wynosiło łącznie 36.296,18 zł. Wnioskodawca wykazał, iż nie zatrudnia ani nie wynagradza żadnej osoby, członkowie Stowarzyszenia nie otrzymują żadnych świadczeń, wszystkie prace wykonywane są nieodpłatnie w ramach wolontariatu. Stowarzyszenie nie ponosi wydatków związanych z ubezpieczeniami społecznymi i zdrowotnymi, podatkami od osób fizycznych, obecnie także z powodu braku środków nie ponosi wydatków związanych z wynajęciem pomieszczenia, energią elektryczną i tym podobnych opłat eksploatacyjnych - korzysta z pomieszczeń użyczonych bezpłatnie do spotkań i przechowywania dokumentów, telefon Stowarzyszenia z powodu zaległości na kwotę ok. 300 zł został odłączony. Strona skarżąca podkreśliła, iż narastające zadłużenie spowodowało zajęcie przez komornika rachunku bankowego Stowarzyszenia, w celu egzekucji kwoty 7.200 zł. Stowarzyszenie od około trzech miesięcy nie posiada na rachunku bankowym środków finansowych, przejściowy fakt obecności pewnych sum pieniężnych na koncie wynikał z opóźnienia rozliczenia zobowiązań i zadłużenia Stowarzyszenia. Poniesiona strata to nieopłacone faktury, na które chwilowo zostały zaciągnięte pożyczki od członków Stowarzyszenia. Narastające zadłużenie związane jest z kosztami prowadzonych działań statutowych, strona skarżąca nie ma możliwości pokrycia tego zadłużenia z uwagi na brak środków finansowych. Postanowieniem z dnia [...] lipca 2009 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu podkreślił, że ciężar dowodu co do okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na skarżącym, który w sprawie niniejszej nie wykazał w sposób przekonujący, iż nie jest w stanie tych kosztów ponieść. Nadto w oparciu o przedstawione dokumenty nie ma możliwości zweryfikowania oświadczeń strony o ilości posiadanych środków finansowych za okres trzech ostatnich miesięcy oraz aktualnej wysokości zadłużenia, co w konsekwencji uniemożliwia pełną ocenę jej sytuacji majątkowej i pozytywne rozpatrzenie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nierzetelność w przedstawieniu sytuacji materialnej Stowarzyszenia wynika z tego, że deklarując brak środków finansowych strona podaje jednocześnie, iż osiąga wpływy rzędu kilkunastu tysięcy, z których chociaż częściowo pokrywa zadłużenie. Ponadto podniesiono, że koszty sądowe nie mogą zostać postawione w ostatniej kolejności ich zaspokojenia. Powyższe postanowienie zostało doręczone skarżącemu w dniu 13 sierpnia 2009 r. (k. 108). Siedmiodniowy termin na wniesienie sprzeciwu mijał w czwartek 20 sierpnia 2009 r. W dniu 17 sierpnia 2009 r. do tutejszego sądu wpłynął plik pism skarżącego, w których kwestionuje on odmowę przyznania prawa pomocy postanowieniem z dnia [...] lipca 2009 r. oraz ponownie wnosi o przyznanie tego prawa w zakresie całkowitym. Pisma potraktowano jako sprzeciw od w/w postanowienia. W sprzeciwie skarżący powtórzył wszystkie podnoszone dotychczas argumenty mające, w jego opinii, uzasadniać trudną sytuację majątkową Stowarzyszenia. Ponownie wskazał straty, które Stowarzyszenie poniosło w latach 2006, 2007 i 2008. Dodał do już przedstawianych wielokrotnie informacji, że na chwilę składania przedmiotowego wniosku strata za rok 2009 wynosi 30.000 zł, przy czym w dalszej części wniosku oceniono tę stratę na kwotę 20.000 zł podnosząc, że na taką sumę zablokowane zostało konto Stowarzyszenia przez prowadzącego egzekucję komornika. Strona podała, że organizacja nie osiągnęła jakichkolwiek dochodów z wpłat, składek, zaś wszystkie środki są przeznaczana na spłatę zadłużenia oraz na inne koszty np. korespondencji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje: Wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego podlegał oddaleniu, bowiem strona nie wykazała w sposób wiarygodny, że nie posiada środków na pokrycie kosztów zainicjowanego postępowania sądowego. Podkreślenia wymaga, że podmiot inicjujący postępowanie sądowe winien liczyć się z koniecznością ponoszenia wynikających z tego tytułu kosztów. Wywiązanie się z obowiązku odpłatności ustanowionego w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) oznacza, że strona powinna w pełni wykorzystać dostępne dla niej środki, by w kosztach sądowych w miarę możliwości uczestniczyć, a jeśli tych środków nie posiada, powinna to w sposób przekonujący i nie budzący wątpliwości uzasadnić i wykazać. Może to nastąpić poprzez przedłożenie stosownych dokumentów. Nie jest możliwe przyznanie prawa pomocy w oparciu o dokumentację niepełną czy zawierającą sprzeczne informacje. Powyższe zasady znajdują odzwierciedlenie w art. 245 § 2 w zw. z art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a., zgodnie z którymi prawo pomocy może być przyznane osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego wówczas, gdy wykaże ona, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Ciężar wykazania tych okoliczności spoczywa na wnioskodawcy (J. P. Tarno "Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi. Komentarz", Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz", Kraków 2005, s. 592). W ocenie sądu skarżący nie wykazał, że jego sytuacja majątkowa uzasadnia przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Przede wszystkim nie przedstawił wiarygodnych dokumentów, które potwierdzałyby deklarowany obrót środkami finansowymi, a więc i wysokość obecnego zadłużenia. Za takie dokumenty nie można bowiem uznać pism sporządzonych przez samego skarżącego, niemających waloru dokumentów księgowych. Zdaniem sądu wskazywane wpływy, jak i ponoszone wydatki mogłyby być podstawą oceny sytuacji majątkowej organizacji tylko wówczas, gdyby wynikały z dokumentów mających walor obiektywny, których nie przedłożono. Przykładowo skarżący deklaruje, że w roku 2009 jego zadłużenie sięga kwoty 20.000 – 30.000 zł (sam skarżący nie jest w tych ustaleniach precyzyjny) oraz że na taką kwotę zajęty został jego rachunek bankowy. Oświadczeniom tym, wynikającym z pism sporządzonych przez skarżącego, nie towarzyszą jednak konkretne dowody w postaci wyciągów z konta bankowego, czy aktualnego zaświadczenia prowadzącego egzekucję komornika o wysokości pozostającej do ściągnięcia należności. Dołączone do akt sprawy zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego z zakazem wypłat jest datowane na dzień 10 kwietnia 2008 r. i dotyczy kwoty 7.200 zł, która według oświadczeń skarżącego kilkakrotnie wzrosła. Wątpliwości budzi również analiza kwot deklarowanych wpływów i strat za poszczególne lata ubiegłe oraz rok 2009. Jak wynika ze sprawozdania finansowego za rok 2008 skarżący uzyskał wpływy w łącznej wysokości 17.042,33 zł, z czego 15.330 zł to darowizny od osób fizycznych i prawnych, 1.212,33 zł to wpłaty z tytułu 1% dla organizacji pożytku publicznego oraz 20 zł to wpłaty składek członków wspierających. W tym samym okresie wydatki Stowarzyszenia wyniosły 13.160,04 zł. W rezultacie uzyskany wynik finansowy za 2008 r. to zysk w wysokości 3.882,29 zł. Doliczenie straty z ubiegłych lat tj. kwoty 10.178,47 zł skutkowało tym, że łączne koszty działalności strony w 2008 r. wynoszą 23.338,51 zł. W konsekwencji ostateczny wynik finansowy Stowarzyszenia F. Z. za 2008 r. to strata w wysokości 6.296,18 zł. Na dzień złożenia sprzeciwu Stowarzyszenie zadeklarowało ponownie zadłużenie w wysokości łącznie około 30.000 zł i brak jakichkolwiek wpłat od osób trzecich i z tytułu składek. Nie przedłożono dowodów potwierdzających to wyliczenie. Powyższe okoliczności oraz powtarzane oświadczenia o braku środków finansowych tworzą, zdaniem sądu, mało czytelny i mało wiarygodny obraz rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącej organizacji. Jak się bowiem okazuje w latach poprzednich Stowarzyszenie posiadało znaczne, bo kilkunastotysięczne obroty, w tym kilkunastotysięczne wpływy, a jednocześnie deklarowało trudną sytuację finansową, w tym brak środków na koszty sądowe. Obecnie sytuacja powtarza się, bowiem organizacja deklaruje stały wzrost zadłużenia (do kwoty 30.000 zł), przy braku jakichkolwiek wpływów, a jednocześnie podaje, że "wszystkie środki są przeznaczane na spłatę zadłużenia oraz koszty np. korespondencji", co wskazuje na istnienie określonych źródeł dochodu. Poddaje to w wątpliwość prawdziwość informacji przekazywanych sądowi. W tym miejscu podkreślenia wymaga, że działalność statutowa Stowarzyszenia, jak wynika z dokumentów organizacyjnych, polega na wspieraniu i propagowaniu inicjatyw związanych z ochroną środowiska. Częścią tej działalności jest występowanie przed sądem w roli organizacji społecznej wspierającej inicjatywy proekologiczne i protestującej przeciwko naruszeniom środowiska naturalnego. Z bardzo dużej ilości postępowań przed tutejszym sądem, w których organizacja powyższa jest stroną wynika, że poddawanie kontroli administracyjnej i sądowej różnego rodzaju przedsięwzięć stanowi bardzo znaczną część tej statutowej działalności. Niedopuszczalne jest zatem w takiej sytuacji traktowanie kosztów sądowych jako ostatnich w kolejności zaspokojenia. Należy ponadto wskazać, że często treść pism składanych w tych postępowaniach wskazuje, iż ich autor nie jest w stanie w pełni i na bieżąco śledzić biegu poszczególnych spraw i być wystarczająco zorientowanym w ich przedmiocie. Pisma te adresowane są jednocześnie do wielu organów, często niemających ze sprawą związku. Wynikająca z tego faktu ilość korespondencji zwiększa niepotrzebnie koszty działalności Stowarzyszenia. Racjonalny i rzetelny podmiot winien być świadomy skutków finansowych swoich działań i powinien tak gospodarować polityką finansową, by uwzględniać w swoim budżecie wszelkie wydatki związane z prowadzoną działalnością i eliminować wydatki niepotrzebne. Wiadomym jest skarżącemu, że prowadzenie spraw sądowych wiąże się z różnego rodzaju kosztami (np. wpis sądowy). Skoro Stowarzyszenie spłaca zadłużenie i pokrywa, nawet w minimalnym zakresie, koszty korespondencji, to też winno liczyć się z wydatkami związanymi ze swym udziałem w sprawach sądowych (wpis, inne opłaty) i traktować je również jako koszt swej statutowej działalności. Prawidłowa gospodarka finansami polega na takim, racjonalnym określeniu własnych możliwości, by przynajmniej częściowo ponosić odpowiedzialność za podejmowane działania. Reasumując, sąd administracyjny oceniając całokształt zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego sytuacji majątkowej skarżącego, nie dał w pełni wiary jego oświadczeniom, jakoby znajdował się w sytuacji krytycznej, uniemożliwiającej uiszczenie kosztów postępowania sądowego. Składane oświadczenia o braku wpływów pozostają bowiem w sprzeczności z załączonym do akt sprawozdaniem finansowym, z którego wynika, że wnioskodawca w zeszłym roku uzyskał wpływy w wysokości 17.042,33 zł, a w obecnym z wpływów pokrywa spłatę zadłużenia i np. koszty korespondencji Powyższe świadczy, że Stowarzyszenie F. Z. nie przedstawia rzetelnie swojej sytuacji materialnej. Także prowadzenie działalności jako organizacja non profit nie jest przesłanką do "faworyzowania" Stowarzyszenia w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych. Fakt, że stowarzyszenie jest organizacją non profit nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków - chociażby w drodze obowiązkowych składek członkowskich – na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe (postanowienie NSA z dnia 09 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06 i postanowienie NSA z dnia 06 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 588/06 w: "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – orzecznictwo" pod red. B. Dautera, str. 438, Warszawa 2007). Strona skarżąca inicjując, a następnie uczestnicząc w postępowaniu sądowoadministracyjnym, powinna zatem przewidzieć możliwość ponoszenia związanych z tym kosztów (postanowienie NSA z dnia 09 listopada 2007 r., sygn. akt. II OZ 1090/07, postanowienie NSA z 12 lutego 2008 r., sygn. akt II OZ 80/08). Marginalnie podnieść należy, że w sprawach w których wcześniej przyznano skarżącemu prawo pomocy w postaci ustanowienia pełnomocnika z urzędu - pełnomocnicy informowali sąd o braku możliwości lub poważnych trudnościach w nawiązaniu kontaktu (w tym uzyskaniu pełnomocnictwa) z przedstawicielem Stowarzyszenia. Oznacza to, że skarżący nie dochowywał należytej staranności by w pełni skorzystać z przyznanego prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 245 § 1 i 2 w zw. z art. 246 § 2 pkt 1 i art. 260 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.