II SA/Bk 598/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Stanisław Prutis, Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Roleder, sędzia NSA Danuta Tryniszewska-Bytys (spr.), Protokolant Sylwia Tokajuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 27 maja 2010 r. sprawy ze skargi D. O. na decyzję Wojewody P. z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...] w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Wójta Gminy S. z dnia [...] czerwca 2009 roku numer [...]; 2. stwierdza, że zaskarżone decyzje nie mogą być wykonane w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku; 3. przyznaje radcy prawnemu E. C. od Skarbu Państwa (kasa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku) kwotę 309,80 (trzysta dziewięć złotych osiemdziesiąt groszy) tytułem wynagrodzenia za zastępstwo prawne skarżącej wykonane na zasadzie prawa pomocy.- Na wniosek R. D. zostało wszczęte postępowanie w przedmiocie wymeldowania D. D. z lokalu w Ł. [...] jako miejsca stałego zameldowania. Decyzją z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] Wójt Gminy S. orzekł o wymeldowaniu D. D., z powołaniem się na przepis art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 993 z późn. zm.). Podał w uzasadnieniu, iż ww. zamieszkiwała w mieszkaniu rodziców do dnia 17 września 2007 r. Według oświadczenia ojca od tej daty nie zamieszkuje, gdyż wyprowadziła się. Natomiast wg oświadczenia zainteresowanej, w podanej powyżej dacie została pobita i wyrzucona z domu, a rodzice uniemożliwiają powrót. Organ przytoczył nadto treść zeznań przesłuchanych świadków oraz podał informację o umorzeniu śledztwa prowadzonego przez Prokuraturę Rejonową w S. w przedmiocie pobicia przez rodziców D. D. i Z. O. w dniu 17.09.2007 r. Nadto podał, iż 8 września 2008 r. zainteresowana złożyła w Sądzie Rejonowym w S. pozew o naruszenie posiadania, niemniej postępowanie to zostało umorzone. Po przytoczeniu treści art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych skonstatowano, iż przesłanki powołanego przepisu zostały spełnione, opuszczenie nastąpiło bez dopełnienia obowiązku meldunkowego, ma charakter trwały i dobrowolny i wynikało z zamiaru zainteresowanej. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła D. D. kwestionując ustalenia organu, jak i ocenę prawną. Wyjaśniła, iż przyczyną umorzenia postępowania o przywrócenie posiadania był fakt cofnięcia pozwu w sytuacji złożenia przed sądem przez ojca oświadczenia, iż niezwłocznie cofnie wniosek o wymeldowanie, co umożliwi dalsze zamieszkiwanie córki w Ł. Nadto odwołująca się po raz kolejny podtrzymała twierdzenie, że nie opuściła domu z własnej woli, a została wyrzucona przez rodziców i nie miała zamiaru zamieszkania w innym miejscu na stałe oraz ponownie zamierza dochodzić przywrócenia posiadania lokalu na drodze sądowej, bowiem ojciec nie zrealizował warunku cofnięcia wniosku o wymeldowanie. Wojewoda P. decyzją z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję uznając ją za zasadną. Podzielił ocenę organu I instancji, iż została spełniona przesłanka opuszczenia lokalu, bowiem fakt nieprzebywania w nim D. D. od 17.09. 2007 r. potwierdzili świadkowie. Wskazano, że skoro ww. zabrała swoje rzeczy (przy pomocy Policji) i nie skorzystała we właściwym czasie z przysługujących jej środków prawnych umożliwiających powrót do lokalu (a właściwie uzyskała niekorzystne dla siebie rozstrzygnięcia) – to opuszczenie tegoż lokalu ma charakter dobrowolny. Powołano fakt umorzenia postępowań sądowych i prokuratorskich. Nadto podano fakt zawarcia w dniu 12 czerwca 2009 r. związku małżeńskiego przez odwołującą się, co pozwalało dodatkowo na przyjęcie, iż skarżąca zakładając nową rodzinę skoncentrowała swoje sprawy życiowe poza miejscem zameldowania na pobyt stały. Powyższe ustalenia legły u podstaw rozstrzygnięcia odwołania i oceny co do zaistnienia warunków z art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych. W skardze na powyższą decyzję D. O. (zmiana nazwiska nastąpiła na skutek zawarcia związku małżeńskiego) zarzuciła naruszenie art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności oraz dokonanie dowolnej oceny materiału dowodowego z uwzględnieniem wyłącznie zeznań świadków – wewnętrznie sprzecznych i niekonsekwentnych. Powtórzyła swoją wersję przyczyny opuszczenia domu rodziców, deklarując powrót oraz zasygnalizowała fakt ponownego wystąpienia do sądu z pozwem o ochronę posiadania, co – w jej ocenie – powinno skutkować zawieszeniem niniejszego postępowania przed organami. Ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącej w piśmie z dnia 9 kwietnia 2010 r. (złożonym do sądu w dniu 24 maja 2010 r.) uzupełnił skargę o następujące zarzuty: – rażące naruszenie art. 7 K.p.a. przez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, – naruszenie art. 77 § 1 K.p.a. – zasady prawdy obiektywnej, – naruszenie art. 80 K.p.a. poprzez dowolną ocenę dowodów, – naruszenie prawa materialnego – art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych poprzez przyjęcie faktu dobrowolnego opuszczenia miejsca zamieszkania przez skarżącą. Domagał się uchylenia decyzji obydwu instancji w całości, wniósł o przyznanie kosztów zastępstwa procesowego. W odpowiedzi na skargę (złożonej przed uzupełnieniem skargi przez profesjonalnego pełnomocnika) Wojewoda P. wniósł o jej oddalenie w całości podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu decyzji. W odpowiedzi na uzupełnienie skargi zawarte w wyżej podanym piśmie procesowym z dnia 9.04.2010 r. Wojewoda P. podtrzymał dotychczas prezentowane stanowisko, dodając, że obecnie skarżąca zamieszkuje w miejscu stałego zameldowania męża w Ś., co potwierdza opuszczenie przez nią spornego lokalu w Ł. i koncentrację spraw życiowych w Ś. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne prowadzona jest pod względem zgodności z prawem wydanych aktów administracyjnych (art. 1 § 1 i 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych – Dz. U z 2002 r., Nr 153, poz. 1269 z późn. zm. oraz art. 3 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 z późn. zm. – zwanej dalej p.p.s.a.). Sąd bada legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia oceniając, czy jest ono zgodne z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. W myśl art. 134 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z mocy art. 135 p.p.s.a. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. W sprawie niniejszej kontrola zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej wydanie decyzji Wójta Gminy S. prowadzi do wniosku, że zostały one podjęte z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy i które, zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt. 1 lit. "c" p.p.s.a. skutkowało uchyleniem zaskarżonego aktu, a z mocy art. 135 tejże ustawy także uchyleniem rozstrzygnięcia pierwszoinstancyjnego. Organy administracyjne prawidłowo za podstawę rozstrzygnięcia przyjęły art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10.04.1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych, ale – tak jak zarzuca skarga – nie przeprowadziły należytego postępowania wyjaśniającego co do zaistnienia lub braku przesłanek powołanego przepisu. Stanowi on o uprawnieniu organu gminy do wydania decyzji w sprawie wymeldowania osoby, która opuściła miejsce pobytu stałego lub czasowego trwającego ponad 3 miesiące bez dopełnienia obowiązku wymeldowania się. Zatem w niniejszym postępowaniu obowiązkiem prowadzących postępowanie organów było wyjaśnienie czy D. D. (obecnie O.) opuściła miejsce stałego pobytu w miejscowości Ł. [...] gminy S. bez dopełnienia obowiązku meldunkowego. Zarówno w orzecznictwie, jak i doktrynie pozostaje utrwalony pogląd, iż przesłanka opuszczenia miejsca pobytu jest spełniona, gdy opuszczenie to ma charakter trwały i jest dobrowolne (vide: wyrok z 8 października 2009 r. w sprawie II OSK 1908/08, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach; wyrok z 27 października 2005 r. w sprawie II SA/Bk 517/05, dostępny w powyższej Bazie; A. Kaźmierczyk - Henzelmann, CASUS 2000/4/26 artykuł "Przesłanki zastosowania przepisu art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych."). O opuszczeniu miejsca stałego pobytu można mówić wówczas, gdy łącznie zaistniały dwa elementy: dana osoba fizycznie (faktycznie) nie przebywa już w spornym lokalu oraz zaistniał u niej zamiar wyprowadzenia się na stałe z tego lokalu co wiąże się z planami założenia centrum życiowego w innym miejscu (vide: wyrok z 29 kwietnia 2010 r. w sprawie III SA/Łd 109/10, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach; wyrok z 20 maja 2009 r. w sprawie III SA/Łd 172/09 Lex nr 562870; wyrok z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie IV SA/Wa 1417/08 Lex nr 555261). Nie stanowi opuszczenia miejsca stałego pobytu w rozumieniu art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych sytuacja, gdy dana osoba co prawda fizycznie (faktycznie) nie przebywa w lokalu, w którym jest zameldowana, ale wynika to z działania czynników (osób lub sytuacji) przeciwnych zamiarowi jej dalszego tam pobytu i dalszej koncentracji w tym miejscu jej podstawowych czynności życiowych. Opuszczenie miejsca pobytu stałego musi być bowiem, jak wyżej zauważono, (oprócz trwałości) dobrowolne. Jeżeli zatem strona została usunięta z lokalu w drodze przymusu fizycznego czy psychicznego bądź uniemożliwiono jej dostęp do lokalu np. wobec wymiany zamków w drzwiach, niewpuszczania jej, to nie można uznać tego za opuszczenie dotychczasowego miejsca stałego pobytu (vide: wyroki z dnia 29 stycznia 2001 r. w sprawie II SA/Op 570/08, Lex nr 531005; z 29 stycznia 2009 r. III SA/Gd 449/08, Lex nr 484009). Ustalenie przytoczonych wyżej przesłanek wymeldowania z pobytu stałego musi być efektem postępowania administracyjnego przeprowadzonego z zachowaniem wszelkich wymogów proceduralnych, w szczególności dotyczących wyjaśniania okoliczności faktycznych sprawy. Innymi słowy organ administracji publicznej może wydać decyzję o wymeldowaniu, jeżeli na podstawie wszechstronnej analizy całego dostępnego materiału dowodowego w sprawie dojdzie do przekonania, że zaistniały okoliczności świadczące o trwałym i dobrowolnym opuszczeniu lokalu przez osobę, której decyzja dotyczy. Wszelkie błędy w tym zakresie, powodujące pozostawienie niewyjaśnionymi istotnych okoliczności w sprawie skutkują możliwością popełnienia błędu w subsumcji i w konsekwencji nieprawidłowego zastosowania normy prawnej do sytuacji nie objętej jej hipotezą. Odnosząc powyższe uwagi do stanu zaistniałego w przedmiotowej sprawie i oceniając czynności organów zmierzające do ustalenia istnienia przesłanek wymeldowania, sąd stwierdza, że organy obydwu instancji nie dochowały w pełni wymogów proceduralnych. Pozostawiły niewyjaśnionymi wiele istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, zaniechawszy czynienia ustaleń w tym względzie, jak również nie zebrały i nie oceniły prawidłowo całego materiału dowodowego w sprawie. W ten sposób naruszyły podstawowe zasady postępowania dowodowego: zasadę prawdy obiektywnej (art. 7 K.p.a.), zasadę oficjalności postępowania dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.) i zasadę swobodnej oceny dowodów (art. 80 K.p.a.), co mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Co prawda ustalono, że skarżąca D. O. faktycznie opuściła przedmiotowy lokal położony w Ł., ale nie poczyniono wystarczających kroków w celu ustalenia, czy opuszczenie lokalu miało charakter dobrowolny, tj. nastąpiło z zamiarem trwałego opuszczenia i skoncentrowania swoich spraw życiowych w innym miejscu. Okoliczność ta była najbardziej istotną w sprawie, przy czym zauważyć należy, że skarżąca przez cały czas konsekwentnie zaprzeczała dobrowolnemu opuszczeniu mieszkania rodziców, zaś konflikt rodzinny, jak wynika z akt sprawy, był bardzo widoczny i silny. Tym bardziej nakazywało to szczególną troskę o pełne zebranie, jak najszybciej, materiału dowodowego, który to obowiązek nie został spełniony. Organy obydwu instancji poprzestały na bardzo lakonicznym przesłuchaniu świadków A. J., W. L. i B. L., nieposiadających pełnej i własnej wiedzy co do okoliczności opuszczenia lokalu przez D. O. oraz na przesłuchaniu jej i matki oraz Z. O. Nie skorzystały z obiektywnych dowodów zawartych w aktach toczących się postępowań karnych i cywilnych, poprzestając na informacji co do wyników tych postępowań, które to informacje same przez się nie były wystarczające do przeprowadzenia dokonanej oceny. Przykładowo odnośnie cofnięcia przez skarżącą pozwu o przywrócenie posiadania w sprawie I C [...] Sądu Rejonowego w S., mimo, iż D. O. podnosiła jako przyczynę cofnięcia zapewnienie ojca złożone w sądzie o umożliwieniu jej zamieszkania w Ł. poprzez cofnięcie wniosku o wymeldowanie, przyjęto jej odstąpienie od dochodzenia prawa zamieszkiwania, bez ustalenia okoliczności cofnięcia pozwu. Nota bene w dniu 10 sierpnia 2009 r. skarżąca złożyła ponownie pozew o przywrócenie posiadania lokalu, motywując go faktem dalszego czynienia przez rodziców przeszkód w jej przebywaniu w mieszkaniu. Należy zwrócić uwagę na wyjątkowo beztroskie podejście organów do materiału dowodowego zebranego w sprawie karnej, jakkolwiek wielowątkowej, ale w znacznej części dotyczącej wydarzeń w dniu 17.09.2007 r., istotnych dla oceny dobrowolności D. O. w opuszczeniu domu rodziców. Z akt sprawy wynika udział Policji w czynności zabrania w tym dniu rzeczy osobistych przez skarżącą, zatem z pewnością raporty policyjne lub informacje od organów Policji znajdują się w aktach postępowania karnego. Tymczasem nawet nie zażądano odpisu postanowień prokuratorskich i sądu, z uzasadnień których wynikałoby, jakimi materiałami organy te dysponowały i które z nich byłyby przydatne do oceny okoliczności opuszczenia przez skarżącą lokalu zajmowanego u rodziców do 17.09.2007 r. Badanie dobrowolności, czyli zamiaru opuszczenia miejsca zameldowania nie może opierać się tylko na oświadczeniu zainteresowanych, lecz na stwierdzeniu, że oświadczenia te znajdują potwierdzenie w ustalonych okolicznościach faktycznych wynikających z zebranych dowodów. Szczególnie ostrożnie należy oceniać sprzeczne oświadczenia zainteresowanych osób przy widocznym bardzo silnym konflikcie, jak w sprawie niniejszej i tam poszukiwać należy obiektywnych, postronnych dowodów. Tej staranności zebrania pełnego materiału dowodowego nie dopełnił organ I instancji, a Wojewoda nieprawidłowość tę powtórzył, nie ustosunkowując się do twierdzeń i zarzutów odwołania. Dyskwalifikowało to decyzję obydwu organów i skutkowało uchyleniem ich, albowiem zachodzi potrzeba istotnego uzupełnienia postępowania dowodowego. Zarzuty naruszenia przepisów postępowania – art. 7, 77 i art. 80 K.p.a. podniesione w uzupełnieniu skargi okazały się zasadne. Natomiast w sytuacji stwierdzonych naruszeń prawa procesowego wyżej wskazanych, w tym niepełnego zebrania materiału dowodowego, przedwczesna pozostaje sprecyzowana przez skarżącą ocena naruszenia prawa materialnego. Odnosząc się zaś do pisma Wojewody z dnia 26 maja 2010 r. i podnoszonych tam okoliczności zauważyć należy, iż dotyczą one zdarzeń zaistniałych po wydaniu zaskarżonej decyzji. Mogą one być oceniane dopiero przy obecnym rozpoznawaniu sprawy w kompleksowej wiedzy jaką da należycie zebrany materiał dowodowy. Rozpoznając ponownie sprawę na skutek niniejszego wyroku należy: – uzyskać informacje z organów Policji odnośnie interwencji pod spornym adresem, w tym w dniu 17 września 2007 r., – dołączyć odpisy orzeczeń sądowych i prokuratorskich z prowadzonych postępowań karnych i cywilnych, a po ich analizie uzupełnić ewentualnie postępowanie wyjaśniające o dowody zgromadzone w tamtych postępowaniach. Z uwagi na upływ czasu, zmianę stanu cywilnego i rodzinnego skarżącej, celowe wydaje się ponowne przesłuchanie D. O. pod kątem jej zamiaru dalszego zamieszkiwania u rodziców i sposobu jego realizacji. Dopiero po zgromadzeniu pełnego materiału dowodowego będzie możliwa prawidłowa ocena w sprawie niniejszej przesłanek z art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych. Mając powyższe na względzie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w związku z art. 135 p..p.s.a. orzeczono jak w pkt I wyroku. Orzeczenie w pkt II zapadło na podstawie art. 152 p.p.s.a., a o kosztach postępowania związanych z przyznanym prawem pomocy Sąd orzekł w oparciu o art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 2 pkt. 1 lit. "c" i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszonych przez Skarb państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).