II SA/Bk 656/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Mirosław Wincenciak (spr.) po rozpoznaniu w dniu 6 grudnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia "E. B." w B. wobec postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] listopada 2011 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia "E. B." z siedzibą w B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia lokalizacji inwestycji celu publicznego p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych Stowarzyszenie "E. B." z siedzibą w B. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Stowarzyszenie działa na rzecz ochrony środowiska naturalnego. Majątek strony skarżącej powstaje wyłącznie ze składek członkowskich. Na dzień 10 października 2011 r. Stowarzyszenie nie posiada środków finansowych w związku ze współorganizowaniem (obsługa medialna) konferencji dotyczącej gospodarki odpadami. Zgromadzone ze składek środki finansowe zostały przeznaczone na zorganizowanie tej konferencji. Skarga w sprawie niniejszej dotyczy realizacji celów statutowych organizacji. Stowarzyszenie nie posiada środków trwałych. Na koniec 2010 r. strona skarżąca posiadała 802,39 zł (majątek obrotowy). Na koniec września br. stan konta Stowarzyszenia wynosił około 4,80 zł. Ilość członków stowarzyszenia wynosi 13 osób, zaś miesięczna wysokość składki członkowskiej wynosi 5 zł. W miesiącu sierpniu 2011 r. członkowie stowarzyszenia opłacili składki w kwocie 165 zł (za I kwartał 2012). Pozwoliło to na pokrycie bieżących wydatków. Prezes stowarzyszenia podniósł, iż stan kasy na dzień 30 września 2011 r. wynosi 1,21 zł. W okresie od 01 lipca 2011 r. do 30 września 2011 r. wydatki organizacji wyniosły 183,40 zł, w tym: koszty korespondencji – 59,7 zł oraz papieru – 123,70 zł. Do akt sprawy strona skarżąca dołączyła: wyciąg z rachunku bankowego za miesiące: lipiec - wrzesień 2011 r. (k. 37 - 42); potwierdzenia pocztowe i faktury (k. 33 - 36); bilans Stowarzyszenia na dzień 31 grudnia 2010 r. (k. 43); rachunek wyników za 2010 r. (k. 44); informację dodatkową do bilansu za 2010 r. (k. 45 – 46); zeznanie podatkowe za 2010 r. (k. 47 – 53). W oparciu o te okoliczności faktyczne referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu podano, że Stowarzyszenie mając zapewnioną w statucie możliwość uzyskiwania środków finansowych na pokrycie wydatków związanych z działalnością statutową nie może przerzucać całości kosztów prowadzonego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego na rzecz Skarbu Państwa. Przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby, bowiem do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych (w zakresie wzmiankowanych kosztów postępowania), to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Natomiast odmiennie należałoby oceniać okoliczności, w których stowarzyszenie zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określając sposób pozyskania środków, z których te cele będą realizowane, z przyczyn niezależnych od siebie nie jest w stanie zgromadzić dostatecznej ilości środków na funkcjonowanie – okoliczności te nie zostały jednak wykazane w sprawie niniejszej. Stowarzyszenie o niewielkiej liczbie członków, niskiej składce członkowskiej w rezultacie niskim dochodzie musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności statutowej i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku np. poprzez zwiększenie liczby członków lub przekształcenie stowarzyszenia zwykłego w stowarzyszenie rejestrowe, które może zwiększyć swój majątek poprzez otrzymywanie darowizn, spadków, zapisów, prowadzić działalność gospodarczą dla uzyskania środków finansowych na działalność statutową. Powyższe stawisko zostało poparte ugruntowanym już w tym zakresie orzecznictwem sądowym. W konkluzji stwierdzono, że faktyczny brak środków finansowych i majątku trwałego w sytuacji niewykorzystywania przez stronę skarżącą możliwości zarobkowych nie stanowi przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, w przypadku gdy samo Stowarzyszenie nie stara się o ich pozyskanie. Od powyższego postanowienia skarżące Stowarzyszenie wywiodło sprzeciw. W pierwszej kolejności podniosło, że nie zapadło ono w wyniku wnikliwego rozpatrzenia sprawy o czym świadczy fakt wskazywania na statut Stowarzyszenia podczas, gdy Stowarzyszenie posiada Regulamin. Nadto podano, że Stowarzyszenie nie czyni z udziału przed sądem administracyjnym celu statutowego. Zostało do tego zmuszone okolicznościami za które nie ponosi odpowiedzialności. Trudno zatem przyjąć, że na udział w tym postępowaniu zapewnione zostały środki finansowe. Ze względu na "szczupłość grona członków" nie można zgodzić się ze stwierdzeniem, że Stowarzyszenie ma zapewnioną możliwość uzyskiwania środków finansowych na pokrycie wydatków. Należne składki zostały uiszczone w terminie i zużyte na cele statutowe. Jednocześnie Stowarzyszenie wywiodło, że ma samo finansować koszty postępowania, podczas, gdy strona przeciwna finansowana jest ze środków publicznych. Świadczy to o nierównowadze stron przed Sądem. Końcowo podano, że kwestionowane postanowienie wymaga, aby Stowarzyszenie od momentu swego zawiązania zajmowało się nie realizacją celów statutowych lecz przekształcaniem własnych struktur i intensywnym naborem nowych członków, bez względu na to, czy interesują się oni celami Stowarzyszenia. Przy czym już sam krótki okres czasu między wystąpieniem z wnioskiem o udzielenie prawa pomocy a wydaniem postanowienia jednoznacznie przekreśla możliwość efektywnego wykonania tych działań. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył co następuje. Wniosek podlega oddaleniu. W postępowaniu wpadkowym o przyznanie prawa pomocy wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego powoduje ten skutek, że kwestionowane postanowienie traci moc, a wniosek podlega rozpoznaniu przez sąd od początku w jego całokształcie. Żądanie strony dotyczy zwolnienia od kosztów sądowych (opłat i wydatków), zatem chodzi o udzielenie prawa pomocy w zakresie częściowym (art. 245 § 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz. U. nr 153 poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. stowarzyszeniu, które jest jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane gdy wykaże ono, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Oznacza to, że to na żądającym zwolnienia od kosztów sądowych spoczywa ciężar wykazania braku możliwości w powyżej wskazanym zakresie. To on ma za pomocą przedłożonego przez siebie materiału dowodowego przekonać sąd, że znajduje się w trudnej, wyjątkowej sytuacji finansowej, materialnej i nie jest w stanie pokryć wymienionych wyżej kosztów. Te zasady wynikają z obowiązującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasady odpłatności. Okoliczność, czy warunki do przyznania prawa pomocy zostały spełnione, podlega uznaniowej ocenie sądu. W sprawie niniejszej wnioskodawca nie przedstawił dowodów, które przekonałyby sąd do udzielenia żądanego zwolnienia. Analiza przedłożonych dokumentów pozwala na ustalenie, że Stowarzyszenie utrzymuje się wyłącznie ze składek członkowskich (13 członków po 5 zł, co daje 65 zł miesięcznie). Taki sposób jego finansowania wynika z § 9 Regulaminu Stowarzyszenia z 10 listopada 2009 r. (k. 24). W 2010 r. z tego tytułu zebrało 1.390 zł, co po potrąceniu kosztów dało wynik finansowy dodatni wielkości 802 zł. Zebrane w 2010 r. składki, w skład których wchodzą również składki opłacone z góry za I kwartał 2011 r., jak również pozostałe środki finansowe zostały spożytkowane na: współorganizację konferencji dotyczącej gospodarki odpadami, korespondencję i zakup papieru. W konsekwencji na dzień 30 września 2011 r. na kocie Stowarzyszenia pozostawała kwota zaledwie 4, 80 zł, a w kasie zaledwie 1,21 zł. Natomiast celami Stowarzyszenia, określonymi w załączonym Regulaminie (jak słusznie zauważono, organizacja nie posiada statutu), są (według § 5 Regulaminu): podejmowanie działań umożliwiających zachowanie lub przywracanie równowagi przyrodniczej, (...) działań na rzecz zachowania lokalnego krajobrazu w stanie nienaruszonym (...) oraz działań na rzecz przywracania elementów przyrodniczych do stanu właściwego. Środkami działania Stowarzyszenia są w szczególności: organizowanie i udział w akcjach społecznych mających na celu ochronę środowiska, udział w postępowaniach administracyjnych w celu zapewnienia ochrony środowiska, organizowanie spotkań, szkoleń mających na celu propagowanie ochrony środowiska naturalnego. Tak szeroko zadeklarowane w Regulaminie cele Stowarzyszenia, włącznie z "udziałem w postępowaniach administracyjnych" sprawiają, że nie zasługują na uwzględnienie argumenty sprzeciwu o niemożności przewidzenia udziału organizacji w postępowaniu sądowoadministracyjnym i niemożności zgromadzenia na ten cel środków. Jeżeli organizacja jako swój regulaminowy cel wskazuje również udział w procedurze administracyjnej, to założyć należy, kierując się zasadami logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, że powinna przewidzieć wystąpienie związanych z tym udziałem kosztów, nie wykluczając również kosztów sądowych. Trudno bowiem przyjąć, że Stowarzyszenie ograniczyło swoją działalność wyłącznie do pewnego etapu postępowania administracyjnego i z góry wykluczyło możliwość występowania przed sądem. Takie założenie byłoby wbrew logice tworzenia Stowarzyszenia. Oznaczałoby to bowiem, że już z góry wyłącza ono możliwość działania skutecznego. Dlatego trudno przyjąć, jak argumentuje się w sprzeciwie, iż do udziału w postępowaniu sądowym organizacja została "zmuszona okolicznościami, za które nie ponosi odpowiedzialności". Tym bardziej, że złożenie skargi do sądu administracyjnego nie jest obowiązkiem, a jest wynikiem samodzielnej decyzji podmiotu skarżącego. Jeśli zatem Stowarzyszenie zdecydowało się na udział w przedmiotowym postępowaniu na etapie administracyjnym, to wbrew logice byłoby założenie, że z góry wyłączyło udział w postępowaniu sądowym i nie powinno brać pod uwagę kosztów, jakie mogą powstać w związku z wniesieniem skargi. Szeroko zakreślony przedmiot działalności Stowarzyszenia nakazywałby zatem zastanowienie się nad adekwatnością ustalonego sposobu finansowania (wyłącznie ze składek) lub wysokości udziału finansowego członków w tej organizacji (zaledwie po 5 zł miesięcznie), skoro okazuje się, że te przychody nie zapewniają skutecznej realizacji jego celów poprzez udział w procedurze sądowoadministracyjnej. Również okoliczność, że skarżący nie prowadzi działalności przynoszącej dochód, nie oznacza jeszcze uprzywilejowanej pozycji w uzyskaniu zwolnienia od kosztów sądowych. Prawo pomocy powinno bowiem być przyznawane podmiotom, które z przyczyn od siebie niezależnych nie mogą zgromadzić koniecznych środków na prowadzenie postępowania sądowego, a nie podmiotom, które nie podejmują żadnych dodatkowych starań o ich pozyskanie. Nie wynika natomiast z akt, by Stowarzyszenie podjęło jakiekolwiek działania aby zgromadzić inne niż składki członkowskie środki finansowe na realizację swej działalności, w zakresie której (wobec treści § 5 ust. 2 Regulaminu) należało uwzględnić także postępowanie przed sądem administracyjnym. W takiej sytuacji kilkuzłotowy stan konta bankowego lub kasy organizacji, a nawet ewentualne ujemne jej saldo finansowe, nie stanowi wystarczającej przesłanki do zwolnienia od kosztów sądowych (vide postanowienia NSA z 11 maja 2011 r., I OZ 322/11 i z 29 marca 2011 r. I OZ 191/11, postanowienie WSA w Warszawie z 21 lipca 2010 r., I SO/Wa 19/10, postanowienie NSA z 5 sierpnia 2010 r., II OZ 752/10 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie jest również uprawniony zarzut naruszenia zasady równości wobec prawa przez odmowę przyznania prawa pomocy, mimo że, jak wskazano, strona przeciwna (organ) jest finansowany ze środków publicznych. Zachowaniu finansowej równowagi stron postępowania sądowoadministracyjnego sprzyja zwolnienie ustawowe zawarte w art. 239 p.p.s.a. Zatem sam ustawodawca zadbał, by pewne kategorie spraw lub pewne kategorie osób nie były już przy wszczynaniu postępowania sądowego dyskryminowane ze względu na status materialny. Jeśli takiego uprzywilejowania nie udzielił stowarzyszeniom non profit – oznacza to, że spoczywa na nich obowiązek wykazania przesłanek do uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Zatem argument o finansowej nierówności stron nie mógł mieć znaczenia dla rozstrzygnięcia o prawie pomocy w rozpoznawanym przypadku. Reasumując wskazać trzeba, że wniosek Stowarzyszenia o uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych podlegał regułom dowodowym, którym wnioskodawca w ocenie sądu nie sprostał. Nie wykazał bowiem, że z przyczyn niezależnych od siebie nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Zdaniem sądu analiza akt wskazuje, że przyczyny te leżą po stronie wnioskodawcy i polegają na braku aktywności w zorganizowaniu środków finansowych na realizację celów zakreślonych w regulaminie, w tym na udział jako strona w postępowaniach administracyjnych i sądowych. Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.