I SA/Bd 149/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Ewa Kruppik-Świetlicka po rozpoznaniu w dniu 4 lipca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 22 maja 2018 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. T. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] grudnia 2017 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów usług za poszczególne miesiące od grudnia 2011 r. do grudnia 2012 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Skarżący wniósł na urzędowym formularzu PPF o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz synem, którego łączny miesięczny dochód wynosi 3.030 zł. Jako majątek skarżący wskazał udział wynoszący ˝ w prawie użytkowania wieczystego działki o pow. 3.000 m˛ wraz z halą magazynową o pow. 800 m˛ – wartość ok. 600.000 zł. Oświadczył, że nie posiada innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych oraz przedmiotów wartościowych. Ponadto wnioskodawca oświadczył, że jego żona posiada udział wynoszący ˝ w prawie użytkowania wieczystego działki o pow. 3.000 m˛ wraz z halą magazynową o pow. 800 m˛ – wartość ok. 600.000 zł. W rubryce zobowiązania i stałe wydatki skarżący wskazał: prąd 200 zł miesięcznie; śmieci i czynsz 650 zł miesięcznie; wyżywienie 1.200 zł miesięcznie; ubrania 250 zł miesięcznie; środki czystości 250 zł miesięcznie; telefon komórkowy 70 zł miesięcznie; lekarz dziecko 120 zł; przedszkole 350 zł. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego skarżący przedłożył: zeznania podatkowe za lata 2015-2016; wyciągi rachunków bankowych; CIT-8 spółki C. S. Sp. z o.o.; umowy leasingowe; rozliczenie dotyczące prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej za 2017r.; deklaracje VAT-7 za okres od września 2017r. do lutego 2018r.; umowy kredytowe; umowę ugody; wypowiedzenia umów; harmonogramy spłat kredytów; wezwania; umowę pożyczki; wezwania do zapłaty; protokoły zdawczo odbiorcze; zawiadomienia o wszczęciu egzekucji; zawiadomienia o zajęciu rachunku bankowego; zawiadomienia o zajęciu innej wierzytelności pieniężnej; tytułu wykonawcze; decyzję ZUS o odmowie wydania zaświadczenia o niezaleganiu w opłacaniu składek; nakazy zapłaty; protokół o stanie majątkowym; wykaz majątku oraz pozwy. Ponadto skarżący oświadczył, że: nie korzysta z pomocy społecznej; mieszkanie w którym zamieszkuje z rodziną jest własnością rodziców skarżącego, którzy opłacają czynsz prąd oraz podatki; żona skarżącego z tytułu umowy o pracę uzyskuje dochód w kwocie [...]zł; skarżący jest prezesem spółki C. S. i z tego tytułu nie otrzymuje żadnego wynagrodzenia; nie posiada żadnych nieruchomości; nie posiada oszczędności; korzysta z pomocy finansowej rodziny w kwotach 1.000 - 2.500 zł; blokada kont spowodowała zablokowanie kwoty ok. 30.000 zł; z majątku nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne "nie ma z czego"; żona skarżącego posiada 92% udziałów w spółce C. S. o nominale [...] zł, zaś ojciec skarżącego 8% o nominale [...] zł. Postanowieniem z dnia 22 maja 2018 r. Referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazał, że skarżący nie wykazał, by spełniał ustawowe przesłanki do przyznania mu prawa pomocy. We wniesionym sprzeciwie skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, zarzucając błędne ustalenie, iż nie przysługuje mu ono, podczas gdy przedstawione przez niego okoliczności wraz z dokumentami uzasadniają zwolnienie go od kosztów sądowych. Do sprzeciwu załączył zaświadczenie od księgowego ZUS P ZUA żony oraz informacje dotyczące wskazanego rachunku bankowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017r., poz. 1369 ze zm.) – dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. Generalną zasadą postępowania przed sądami administracyjnymi jest konieczność ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych z udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.).Wyjątek od powyższej zasady wprowadza instytucja prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazać należy, że prawo pomocy ma swoją genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Burzy bowiem konstytucyjny obowiązek wynikający z art. 84 Konstytucji RP świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych na zasadzie równości i powszechności. Koszty procesu przerzucane są bowiem na innych i z tego tytułu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a. (vide: postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2013r., sygn. akt I FZ 385/13, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl) Celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (vide postanowienia: NSA z dnia 29 listopada 2013r., sygn. akt II FZ 773/13; WSA w Poznaniu z dnia 16 października 2008r., sygn. akt I SA/Po 1433/07, NSA z dnia 1 kwietnia 2008r., sygn. akt I OZ 208/08). Dodatkowo podkreślenia wymaga fakt, że zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika niezbicie, że to na stronie wnioskującej spoczywa obowiązek przekonania sądu, iż w jej przypadku zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że to strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 9 września 2004r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl., z dnia 7 marca 2006r., sygn. akt OZ 211/06, niebubl.). To zatem strona ma przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, że nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), ma przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy i pozostawiony został uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić również należy, że art. 255 p.p.s.a. stanowi podstawę do wezwania strony, a nie organów państwowych, czy też jakichkolwiek instytucji, do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń, czy też dokumentów źródłowych. Zwrócić należy także uwagę, że przepis art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy, ale regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. O ile zatem nieprzeprowadzenie postępowania uzupełniającego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w przypadku, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą jakiekolwiek wątpliwości, jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku informacji o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (vide: postanowienie NSA z 10 stycznia 2008 r., sygn. II FZ 540/07, niepubl.). Mając na uwadze powyższe Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że składający wniosek o przyznanie prawa pomocy nie wykazał zasadności udzielenia mu prawa pomocy. Przede wszystkim rację ma Referendarz, że z przedłożonych w trakcie postępowania dokumentów oraz oświadczeń nie można jednoznacznie ustalić, jaki jest rzeczywisty stan gospodarstwa domowego skarżącego. W ocenie Sądu oceny tej nie zmienia również argumentacja przedstawiona w sprzeciwie. Zdaniem Sądu złożone oświadczenia zawarte we wniosku skarżącego złożonym na urzędowym formularzu PPF, przedłożone na wezwanie Referendarza oraz argumentacja przedstawiona w sprzeciwie są niewystarczające do oceny, czy strona rzeczywiście nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Słusznie zaakcentował w swoim rozstrzygnięciu Referendarz, że skarżący wnioskodawca w sposób wybiórczy przedstawił sytuację finansową żony, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Otóż w odpowiedzi na zarządzenie wystosowane w trybie art. 255 p.p.s.a. skarżący nie przedłożył: zeznania podatkowego żony za 2016r., aktualnego zaświadczenia o zarobkach żony jak również wyciągów z rachunków bankowych żony. Trudno zatem stwierdzić, jakie są aktualne możliwości płatnicze żony, z którą skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. W aktach sprawy znajdują się tylko potwierdzenia wykonania operacji finansowych na rachunku bankowym żony, z których wynika, że posiada ona przynajmniej dwa rachunki bankowe o nr: [...] oraz [...] W wezwaniu jednoznacznie wskazano, że należy przedłożyć wyciągi i wykazy z wszystkich posiadanych rachunków bankowych zarówno skarżącego, jak również osób prowadzących ze skarżącym wspólne gospodarstwo domowe, w tym lokat za okres ostatnich trzech miesięcy. Wyciągi miały obrazować wszelkie operacje dokonywane na rachunku w ciągu ostatnich trzech miesięcy. Dotyczyło to zarówno transakcji obciążeniowych na rachunku (czyli wydatków, środków, które wypływają z tych kont), jak również i transakcji uznaniowych (czyli wpływów na te rachunki bankowe). Brak przedstawienia powyższych informacji jest bardzo istotnym brakiem wniosku o prawo pomocy. Wyciągi z rachunków bankowych mogą w najbardziej wiarygodny sposób przybliżyć wiedzę o jego rzeczywistej sytuacji finansowej (por. NSA w postanowieniu z dnia 31 sierpnia 2011 r., I FZ 249/11, LEX nr 896209). Obecnie, zgodnie z przedłożonymi przez skarżącego oświadczeniami, prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz synem, którego łączny miesięczny dochód wynosi 3.030 zł. Jako majątek skarżący wskazał udział wynoszący ˝ w prawie użytkowania wieczystego działki o pow. 3.000 m˛ wraz z hala magazynową o pow. 800 m˛ - wartość ok. 600.000 zł. Ponadto wskazać trzeba, że żona skarżącego posiada 92 udziały o łącznej wartości 4.200 zł w spółce z o.o. C. S. (wysokość kapitału zakładowego spółki wynosi 5.000 zł). Skarżący przedłożył CIT-8 spółki C. S., z którego wynika, że za 2017r. spółka wypracowała dochód w kwocie 4.192,72 zł. Jednakże przychód spółki wyniósł za powyższy okres 568.048,98 zł. Należy podkreślić, że zgodnie z orzecznictwem ukształtowanym w poruszonej tematyce, o potencjale do gromadzenia środków finansowych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z dnia 17 października 2011r., sygn. akt II FZ 542/11, LEX 987763). Fakt ponoszenia kosztów działalności gospodarczej jest związany z istotą aktywności gospodarczej nastawionej na zysk, nie ma zatem podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie. Koszty uzyskania przychodu powiększane są np. o odpisy amortyzacyjne, co z kolei powoduje niższy dochód podlegający opodatkowaniu podatkiem dochodowym. Nie oznacza to jednak, że środki finansowe z działalności gospodarczej są równe temu dochodowi. Oczywiście działalność gospodarcza może przynosić niskie dochody czy nawet stratę podatkową, co jednak nie jest równoznaczne z brakiem uzyskiwania w ogóle realnego dochodu – środków finansowych. Wykazywanie przy dużych obrotach równocześnie wysokich kosztów uzyskania przychodów nie przesądza zatem o tym, że podatnik nie dysponuje żadnymi środkami pieniężnymi. Odróżnić bowiem należy dochód podatkowy, od faktycznego dochodu osiąganego z działalności gospodarczej będącego w dyspozycji podatnika. Podkreślenia także wymaga, że żona skarżącego jest większościowym udziałowcem ww. spółki (92%), tak więc w sensie ekonomicznym prawie cały jej majątek należy do niej, zatem twierdzenie skarżącego, że nie jest ona w stanie jako osoba prowadząca ze skarżącym wspólne gospodarstwo domowe pomóc wnioskodawcy w opłaceniu kosztów sądowych, nie zostało przekonująco wykazane oraz udowodnione przez skarżącego. W dalszej kolejności skazać trzeba, że słusznie ocenił referendarz także pozostałe dokumenty przedstawione przez skarżącego. Wskazać należy, że z przedłożonych zeznań podatkowych skarżącego za lata 2015-2016 wynika, iż za powyższe okresy z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wykazywał znaczne przychody, tj. odpowiednio 483.425,68 zł oraz 975.786,90 zł. Ponadto z przedłożonego rozliczenia za 2017r. wynika, że skarżący prowadząc działalność gospodarczą pod nazwą A.-S. A. T. za 2017r. uzyskał dochód w kwocie 157.029,15 oraz za powyższy okres wykazał przychód w wysokości 1.084.003,19 zł. Przypomnieć należy, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się również, że przedsiębiorstwo, które nie wykazało utraty płynności finansowej i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych, powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08). Bez znaczenia dla oceny możliwości płatniczych pozostaje również prowadzenie postępowania egzekucyjnego (czy też zabezpieczającego) względem strony, szczególnie w sytuacji, gdy kontynuuje ona prowadzenie działalności gospodarczej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 grudnia 2014 r., sygn. akt II FZ 1589/14, wskazane orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Skarżący nie wykazał, aby doszło do zawieszenia ani likwidacji prowadzonej działalności gospodarczej, czy też do wszczęcia wobec niego postępowania upadłościowego. Poprawnie referendarz podkreślił, że z przedłożonych deklaracji VAT-7 na nabycie towarów i usług pozostałych za okres od września 2017r. do lutego 2018r. wynika, iż skarżący wydatkował łączną kwotę 72.699 zł. Zasadna jest zatem teza, że skarżący miał możliwość do zgromadzenia środków finansowych na opłacenie kosztów zainicjowanego postępowania sądowego, które na obecnym etapie postępowania sprowadzają się do uiszczenia wpisu od skargi. Oceniając sytuację wnioskodawcy na podstawie wykazanych dokumentów trzeba uznać, że osiąga on znaczne przychody, co jest równoznaczne z utrzymaniem płynności finansowej, mimo deklarowanych trudności związanych z prowadzonymi postępowaniami egzekucyjnymi oraz brakiem środków finansowych. Dodatkowo podkreślenia wymaga, że do zwykłych kosztów działalności gospodarczej zaliczają się opłaty sądowe. Przedsiębiorca nie może tych wydatków pomijać w planowaniu kosztów swojej działalności, licząc na to, że uzyska dofinansowanie z budżetu państwa. Traktowanie innych kosztów działalności z pierwszeństwem przed kosztami sądowymi nie znajduje żadnego uzasadnienia. Przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w takim przypadku, gdy podmiot kontynuuje swoją działalność, stanowiłoby nadużycie wnioskowanej instytucji. Podkreślenia również wymaga, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest zatem rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. Sąd stwierdza, że Referendarz w sposób pełny i wnikliwy dokonał analizy sytuacji materialnej skarżącego. Prawidłowo uznał, że nie została spełniona przesłanka z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Powyższej oceny skarżący skutecznie nie podważył w sprzeciwie. Argumenty o konieczności regulowania zobowiązań wobec banków oraz zobowiązaniach finansowych zostały przez Referendarza i Sąd rozważone i ocenione. Oceny sytuacji nie zmienia także argumentacja dotycząca jednego z rachunków bankowych żony. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.