I SA/Bd 166/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Leszek Kleczkowski po rozpoznaniu w dniu 19 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 28 września 2018 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy ze skargi E. S. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia 2012 r. do lutego 2012 r., od maja 2012 r. do lipca 2012 r. oraz od września 2012 r. do listopada 2012 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Wyrokiem z dnia 23 maja 2018 r., I SA/Bd 166/18 tut. Sąd oddalił skargę E. S. na decyzję w przedmiocie podatku od towarów i usług. W związku z wniesioną skargą kasacyjną, skarżąca wniosła na urzędowym formularzu PPF o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżąca podała, że nie posiada środków finansowych, jak również majątku, z którego mogłaby uiścić wpis od skargi kasacyjnej. Ponadto prowadzone postępowanie egzekucyjne uniemożliwia jej zaciągnięcie jakichkolwiek, nawet krótkotrwałych zobowiązań finansowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawczyni podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem, którego łączny dochód wynosi 12.100 zł. Oświadczyła, że nie posiada oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych, wierzytelności oraz przedmiotów wartościowych. Jako majątek wnioskodawczyni wskazała dom o pow. 200 m² (współwłasność z mężem oraz córką) – wartość ok. 800.000 zł, nieruchomość rolną o pow. 6 ha (współwłasność z mężem), działkę o pow. 3 ha, na której stoi dom oraz działkę o pow. 3 ha (współwłasność z mężem oraz córką) zabudowaną halami (pomieszczenia biurowe, produkcyjne i magazynowe) – wartość ok. 600.000 zł. W rubryce zobowiązania i stałe wydatki skarżąca podała utrzymanie domu i rodziny ok. 5.000 zł miesięcznie. Postanowieniem z dnia 28 września 2018 r. Referendarz sądowy odmówił stronie skarżącej przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie strona skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Postanowieniu Referendarza zarzuciła wydanie go z naruszeniem okoliczności faktycznych i prawnych, a analiza oświadczenia majątkowego złożonego przez skarżącą została przeprowadzona w sposób nieuwzględniający jej trudnej sytuacji i faktu, iż poniesienie opłat sądowych będzie stanowiło znaczny uszczerbek dla niej i rodziny. W uzasadnieniu dodała, że dochody zostały podane w wartości brutto, zamiast netto. Dochód jej wynosi 1.535 zł, a męża ok. 8.000 zł, zatem łącznie dysponują kwotą ok. 9.500 zł. Po odjęciu kwoty 5.000 zł na utrzymanie domu i rodziny, pozostaje ok. 4.500 zł. Powyższa kwota przeznaczona jest na koszty leczenia i koszty dojazdu do pracy skarżącej oraz jego męża. Odnosząc się natomiast do pominięcia faktu posiadania udziałów skarżąca podała, że nie stanowią one dla niej źródła dochodu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.) – dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko niezbędne potrzeby egzystencjalne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05). Innymi słowy, udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić jakichkolwiek kosztów bez zachwianie swojej sytuacji materialnej i bytowej, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W rezultacie to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. W sytuacji gdy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności faktyczne są niewiarygodne lub niekompletne, wspomniany wyżej obowiązek nie jest wypełniony. To z kolei powoduje, że sąd nie może ocenić sytuacji materialnej wnioskodawcy i musi odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA: z dnia 28 sierpnia 2014 r., II FZ 1109/14, z dnia 5 września 2014 r., II OZ 874/14). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy. Skarżąca podała, że wraz z mężem osiągają dochód netto w łącznej wysokości 9.500 zł. Z tej kwoty regulowane są wydatki na utrzymanie domu i dwuosobowego gospodarstwa domowego w kwocie ok. 5.000 zł. Wynika z tego, że miesięcznie do dyspozycji skarżącej i jej męża pozostaje kwota ok. 4.500 zł. W sprzeciwie strona wskazała, że kwota ta przeznaczana jest na koszty jej leczenia i koszty dojazdu do pracy małżonków. Nie określono jednak wysokości tych wydatków i nie załączono do sprzeciwu dowodów ich ponoszenia (np. rachunków potwierdzających wysokość kosztów leczenia). Zdaniem Sądu, trudno przyjąć, aby skarżąca osiągając z mężem miesięcznie dochody w wysokości ok. 9.500 zł i nie wykazując jakiś szczególnych wydatków – od momentu doręczenia wyroku oddalającego skargę do chwili wydania niniejszego postanowienia – nie była w stanie zaoszczędzić odpowiedniej sumy środków do uregulowania wpisu sądowego w tej oraz w innych sprawach, w których zostały wniesione skargi kasacyjne (w sumie 3.025 zł – jak wyliczyła strona). Należy zauważyć, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna wcześniej poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznego do utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby okazało się, że zgromadzenie w ten sposób jakiejkolwiek kwoty nie jest możliwe albo oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r., II CZ 104/84; postanowienie NSA z dnia 19 marca 2012r., I FZ 10/12). Podkreślenia również wymaga, że skarżąca posiada znaczny majątek, tj. dom o pow. 200 m² (współwłasność z mężem oraz córką) – wartość ok. 800.000 zł, nieruchomość rolną o pow. 6 ha (współwłasność z mężem), działkę o pow. 3 ha, na której stoi dom oraz działkę o pow. 3 ha (współwłasność z żoną oraz córką) zabudowaną halami (pomieszczenia biurowe, produkcyjne i magazynowe) – wartość ok. 600.000 zł. Posiadanie majątku, a w szczególności posiadanie nieruchomości, co do zasady, wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy. Wprawdzie w sprzeciwie strona wskazała, że majątek jest obciążony, także w związku z prowadzoną egzekucją administracyjną, jednakże nie przedłożono żadnych dowodów potwierdzających tę okoliczność, jak i zakresu tego obciążenia. Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji majątkowej i finansowej skarżącej, w sytuacji istniejącego po jej stronie ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Reasumując stwierdzić należy, że skarżąca nie wykazała, że znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej uzasadniającej przyznanie jej "prawa ubogich" i tym samym, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania sądowego, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżąca wraz z mężem osiągają znaczne dochody i dysponują znacznym majątkiem. Nie każdy wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo może być uznany za obiektywnie niemożliwy do poniesienia. Powyższej oceny skarżąca skutecznie nie podważyła w sprzeciwie. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. W rezultacie, Sąd nie podziela podniesionego w sprzeciwie zarzutu naruszenia art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Podkreślenia również wymaga, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronie bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy w postaci zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Należy także zauważyć, że w przypadku uwzględnienia skargi kasacyjnej i uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji, stronie przysługuje od organu zwrot kosztów postępowania kasacyjnego na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. W tym stanie rzeczy, z uwagi na fakt, iż skarżąca nie wykazała, że jej sytuacja finansowa wymaga udzielenia pomocy, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.