I SA/Bd 908/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Leszek Kleczkowski po rozpoznaniu w dniu 07 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2008 r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy Strona w dniu 28 października 2013 r. wniosła skarg na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2008 r. W odpowiedzi na zarządzenie z dnia 21 listopada 2013 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 2.423 zł, strona złożyła na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy, w którym wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniosła, że w związku z zajęciem komorniczym nie posiada środków ani możliwości poniesienia kosztów postępowania. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podała, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje mąż oraz dwójka małoletnich dzieci. W rubryce dotyczącej majątku skarżąca wskazała dom o pow. 136 m2 będący własnością syna, otrzymany w darowiźnie od dziadka. Podała, że na miesięczne dochody rodziny składają się: wynagrodzenie skarżącej ze stosunku pracy w wysokości [...] zł (zajęcie komornicze w wysokości do [...] zł), wynagrodzenie ze stosunku pracy męża w wysokości [...] zł oraz świadczenie alimentacyjne córki w wysokości [...]zł. Postanowieniem z dnia 17 lutego 2014 r. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy wskazując, że sytuacja majątkowa skarżącej nie świadczy o tym, iż nie jest ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, albowiem dwa miesiące przed złożeniem wniosku wyzbyła się swojego majątku dokonując darowizny w kwocie [...] zł. Sytuacja majątkowa męża świadczy natomiast o tym, że posiada on majątek, który można spieniężyć w celu opłacenia kosztów sądowych. W złożonym sprzeciwie skarżąca wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie wpisu sądowego od skargi. Wyjaśniła, że darowizna na rzecz siostry w kwocie [...] zł związana była z darowizną domu, w którym obecnie zamieszkuje, a która została dokonana przez jej ojca na rzecz jej syna. Do takiej darowizny zobowiązał skarżącą jej ojciec, który pragnął sprawiedliwie rozdysponować swój majątek pomiędzy swoje dzieci. Strona wskazała, że ponieważ wartość nieruchomości podarowana jej synowi była większa niż to co otrzymała jej siostra, to na skarżącej ciążył moralny obowiązek do wyrównania tych wartości. Odnosząc się do wydatku w kwocie [...] zł skarżąca wskazała, że podarowany synowi dom nie posiadał sprawnego pieca centralnego ogrzewania, dlatego zmuszona była zakupić nowe urządzenie przed nadchodzącą zimą. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W świetle art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Pismem z dnia 03 marca 2014 r. strona wniosła sprzeciw od postanowienia Referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 17 lutego 2014 r., który nie został odrzucony przez Sąd, a zatem powyższe postanowienie utraciło moc. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w trudnych warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko niezbędne potrzeby egzystencjalnie (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05), a zatem osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z 22 marca 2005 r., sygn. akt FZ 794/04). Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest zbyt niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym strony i jej rodziny. W świetle powołanych przepisów przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych nie jest zatem brak jakichkolwiek wolnych środków finansowych (oszczędności) na ich opłacenie, ale niemożność ich wygospodarowania z uzyskanych przychodów i posiadanego majątku z uwagi na to, że całość zużywana jest na niezbędne utrzymanie strony postępowania i jej rodziny, z których nie można zrezygnować lub czasowo ograniczyć, bowiem są one nieodzowne. Świadczy o tym określenie "konieczne" użyte przez ustawodawcę w odniesieniu do słowa "utrzymanie". W pojęciu utrzymania koniecznego mieszczą się zatem wydatki związane z utrzymaniem rodziny posiadające cechy nieodzowności, nieuchronności. Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 09 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 713/09). W złożonym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca wskazała, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje oprócz niej, mąż oraz dwójka małoletnich dzieci. W rubryce dotyczącej majątku skarżąca wskazała dom o pow. 136 m2 będący własnością syna, otrzymany w darowiźnie od dziadka. Podała, że na miesięczne dochody rodziny składają się: wynagrodzenie skarżącej ze stosunku pracy w wysokości [...] zł (zajęcie komornicze w wysokości do [...] zł), wynagrodzenie ze stosunku pracy męża w wysokości [...] zł oraz świadczenie alimentacyjne córki w wysokości [...] zł. W związku z powyższymi niewystarczającymi informacjami, zasadnie na podstawie zarządzenia z dnia 19 grudnia 2013 r., wydanego w trybie art. 255 p.p.s.a., skarżąca została wezwana przez referendarza sądowego do uzupełnienia braków wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie dodatkowych dokumentów. Do złożenia dodatkowych wyjaśnień strona została wezwana ponownie zarządzeniem z dnia 24 stycznia 2014 r. W odpowiedzi na powyższe skarżąca oświadczyła, że nie posiada oszczędności, ani żadnego samochodu, mąż, z którym posiada rozdzielność majątkową, jest właścicielem motocykla "Yamacha", rok prod. 2002 o wartości około [...] zł. Wskazała, że w związku z przedmiotową sprawą prowadzona jest egzekucja komornicza, w wyniku której zostało zajęte wynagrodzenie za pracę oraz rachunek bankowy. W zakresie kosztów utrzymania wskazała na następujące wydatki: woda i ścieki - ok. [..] zł miesięcznie, prąd - ok. [...] zł miesięcznie, podatek od nieruchomości – [...] zł kwartalnie, wywóz śmieci – [...] zł miesięcznie, lekarstwa dla dziecka - ok. [...] zł miesięcznie, ubezpieczenie nieruchomości – [...] zł rocznie. Z nadesłanego zaświadczenia o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wynagrodzenie u dłużnika zajętej wierzytelności będącego pracodawcą wynika, że Naczelnik Urzędu Skarbowego w G. wystawił trzy tytuły wykonawcze na łączną kwotę [...] zł do potrącenia z wynagrodzenia. Z nadesłanego wyciągu bankowego konta T. P. wynika, że saldo końcowe na dzień 31 grudnia 2013 r. wynosi [...] zł. Natomiast saldo końcowe z wyciągu bankowego konta J. P. na ten sam dzień wskazuje kwotę [...] zł. Ze złożonych zeznań o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2011 wynika, że T. P. osiągnął dochód w kwocie [...] zł, J. P. natomiast w kwocie [...] zł. W roku podatkowym 2012 małżonkowie osiągnęli dochód odpowiednio w kwotach: [...] zł i [...] zł. W dodatkowym oświadczeniu z dnia 07 lutego 2014 r. skarżąca podała, że środki pieniężne w wysokości [...] zł, które zostały wpłacone tytułem darowizny na rachunek bankowy siostry, pochodziły ze sprzedaży mieszkania skarżącej, natomiast kwota [...] zł została przeznaczona na zakup pieca i remont instalacji ogrzewania domu, w którym zamieszkuje. W załączeniu skarżąca przekazała kosztorys materiałowy na wykonanie instalacji kotłowni z piecem na eko groszek z opcją rusztu, wystawiony przez firmę "I." Z. Ś. na łączną kwotę [...] zł. Z kolei ze złożonego na wezwanie Sądu pisma z dnia 25 marca 2014 r. wynika, że skarżąca sprzedała mieszkanie w dniu 21 marca 2013 r. za kwotę [...] zł, na potwierdzenie czego załączyła kserokopię aktu notarialnego. Strona podała, że z otrzymanej tytułem sprzedaży kwoty, na spłatę kredytu hipotecznego zaciągniętego na zakup wskazanej nieruchomości przeznaczyła kwotę [...] zł, natomiast pozostała kwota [...] zł została przekazana na darowiznę dla siostry tytułem wyrównania darowizn otrzymanych od ojca. W wyniku dokonanej analizy sytuacji finansowej strony skarżącej Sąd stwierdza, że nie można zgodzić się ze stanowiskiem, iż wnioskodawczyni nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wprawdzie łączny miesięczny dochód osiągany przez rodzinę, wykazany w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, wynosi brutto [...] zł i pozwala na zaspokojenie tylko koniecznych, niezbędnych potrzeb rodziny, jednakże w ocenie Sądu, skarżąca nie przedstawiła w trakcie postępowania rzetelnie swojej sytuacji finansowej. Świadczy o tym analiza wydatków wnioskodawczyni. Z akt sprawy wynika, że z konta skarżącej w dniu 11 października 2013 r. została przelana kwota [...] zł za zakup pieca (przy czym z zestawienie kosztów firmy "I." Z. Ś. z dnia 25 października 2013 r. wynika, że wydatki związane z zakupem i zainstalowaniem pieca wyniosły łącznie [...] zł – k. 72 akt sądowych). Wydatek ten nie mógł być pokryty ze środków uzyskanych ze sprzedaży w dniu 21 marca 2013 r. mieszkania, ponieważ środki te strona rozdysponowała w ten sposób, że kwotę [...] zł przekazała w dniu 09 października 2013 r. jako darowiznę swojej siostrze, a kwotę [...] zł przeznaczyła na spłatę kredytu hipotecznego. Strona nie wskazała, skąd pochodziły środki na zakup pieca i remont instalacji ogrzewania. Środki te musiała ona wygospodarować z uzyskiwanych dochodów, co czyni zasadnym wniosek, że wnioskodawczyni nie ujawniła wszystkich źródeł swoich dochodów. Trudno bowiem przyjąć, że środki te mogły pochodzić z dochodów wskazanych przez nią w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. Postawa strony, która wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać jej sytuację majątkową uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 21 lipca 2008 r., I FZ 287/08). Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącej w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącej ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Trzeba też podkreślić, że zobowiązanie się strony do spłaty kredytu hipotecznego czy dokonania darowizny na rzecz siostry mają charakter zobowiązań cywilnoprawnych. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, że zobowiązania cywilnoprawne strony nie mogą być powodem pokrycia z budżetu Skarbu Państwa kosztów zainicjowanego przez nią postępowania, gdyż w przeciwnym razie dochodziłoby do sytuacji, w której ciężar zaspokajania potrzeb utrzymania danej osoby zostałby przerzucony na współobywateli. Zobowiązania cywilnoprawne nie powinny mieć zatem pierwszeństwa wobec zobowiązań względem Skarbu Państwa (por. postanowienie NSA z dnia z dnia 08 czerwca 2010 r. sygn. akt II OZ 499/10). Spostrzeżenie to jest tym bardziej zasadne, gdyż skarżąca powinna się liczyć z ponoszeniem opłat sądowych w związku z dochodzeniem swoich praw przed sądem, tym bardziej, że spór z organami podatkowymi prowadzi od wielu miesięcy (postępowanie kontrolne zostało wszczęte w dniu 20 kwietnia 2012 r.). Końcowo, odnosząc się do twierdzeń strony dotyczących rozdzielności majątkowej z małżonkiem należy podkreślić, co wskazał NSA w postanowieniu z dnia 15 maja 2008 r., sygn. akt II FZ 146/08, że zgodnie z art. 23, art. 27 oraz art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm., dalej: "k.r.o."), małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów sądowych postępowania, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu rozdzielność majątkowa małżonków. Obowiązek wspierania się i alimentacji dotyczy również rodziców i dzieci (art. 87 w zw. z art. 128 k.r.o.). Zarówno zatem konieczność zapewnienia środków utrzymania członkom rodziny (małżonkowi, dzieciom czy rodzicom) przez stronę ubiegającą się o prawo pomocy, jak i możliwość pomocy rodziny przy pozyskaniu przez nią środków na ich opłacenie ma znaczenie przy ocenie możliwości poniesienia kosztów sądowych. Również w postanowieniu NSA z dnia 06 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04 Sąd stwierdził, że przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. należy wziąć pod uwagę, że zgodnie z art. 23 k.r.o., małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 260 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji.