II SA/Bd 1578/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Leszek Tyliński (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi M. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] października 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] września 2021 r., znak: [...] Wójt Gminy Ś. odmówił M. N. (zwanej dalej skarżącą) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną babcią J. N.. Organ I instancji powołując się na okoliczność, iż wymagająca opieki osoba posiada troje dzieci, przy czym żadne z nich nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stwierdził, że na nich w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny, co wyklucza przyznanie wnioskowanego świadczenia wnuczce. Odwołanie od w/w decyzji złożyła skarżąca, w którym poinformowała, że sprawuje opiekę nad babcią oraz opisała stan zdrowia babci. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO) decyzją z dnia [...] października 2021 r., znak [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji SKO przytoczywszy przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazało, że jeśli chodzi o osobę wymagającą opieki, to ustawodawca wymaga, aby osoba ta posiadała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczenie o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami wymienionymi w art. 17 ust. 1 pkt 4. Bezspornym jest, że babcia skarżącej J. N. spełnia te warunki. Jednak poza osobą wymagającą opieki, także osoba ją sprawująca, czyli skarżąca, musi spełnić ustawowe przesłanki do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. SKO zwróciło uwagę, że skarżącej jako osobie niespokrewnionej z babcią w pierwszym stopniu, lecz należącej do osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym względem babci jako krewnej w linii prostej na podstawie art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne tylko wtedy, gdy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu lub legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie ustalono, że osoba wymagająca opieki ma - osoby spokrewnione z nią w pierwszym stopniu, tj. troje dzieci z których żadne nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wprawdzie syn J. N. oświadczył, że nie może sprawować opieki nad niepełnosprawną matką, gdyż pracuje w delegacji na terenie całego kraju, jedna z córek zamieszkuje w Kanadzie, natomiast kolejna córka nie jest w stanie alimentować matki z uwagi na niski dochód, jednakże wskazane wyżej okoliczności uniemożliwiające zdaniem dzieci J. N. sprawowanie nad nią opieki w świetle cytowanych wyżej unormowań nie mogą w ocenie SKO zostać uwzględnione, gdyż pozostają bez wpływu na wystąpienie przesłanek z art. 17 ust. 1a ustawy. Z przepisu tego jasno wynika bowiem, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, będącej wnuczką osoby wymagającej opieki mogłoby nastąpić wyłącznie wtedy, gdyby dzieci osoby wymagającej opieki posiadały orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oznacza to, że muszą zaistnieć przyczyny obiektywne, niezależne od danej osoby, które uniemożliwiają sprawowanie opieki nad inną osobą, tzn. ich własna niepełnosprawność w stopniu znacznym - co w przedmiotowej sprawie w odniesieniu do trojga dzieci nie ma miejsca. W konsekwencji stwierdzić należy, że nie zachodzą podstawy do przyznania wnioskowanego świadczenia wnuczce, gdyż obowiązek sprawowania opieki nad J. N. spoczywa w pierwszej kolejności na jej dzieciach. SKO podkreśliło, że przepisy ustawy w sposób jednoznaczny określają przesłanki nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nie pozostawiając organom w tym zakresie żadnej uznaniowości, przy czym ustawa ta nie reguluje kwestii opieki nad niepełnosprawnym i nie obliguje do sprawowania takiej opieki żadnego z członków rodziny. Ustala natomiast w sposób precyzyjny, które z osób sprawujących opiekę i po spełnieniu jakich przesłanek, mogą otrzymać rekompensatę finansową ze strony państwa za rezygnację z zatrudnienia lub podjęcia pracy w celu sprawowania takiej opieki. Skarżąca zaskarżyła decyzję SKO, wniosła o jej uchylenie oraz zarzuciła naruszenie przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 132 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy poprzez ich błędną wykładnię i w efekcie przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad chorą babcią. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15 zzs? ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 2095). Zaskarżona decyzja została wydana w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Podstawę materialnoprawną wydania tej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm.). Zgodnie z art. 17 ust. 1 ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przy czym świadczenie pielęgnacyjne, w myśl art. 17 ust. 1a ww. ustawy przysługuje osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie bezspornym jest, że jak wynika z załączonego do akt administracyjnych wypisu z treści orzeczenia lekarza rzeczoznawcy KRUS w stosunku do babci skarżącej stwierdzono trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji od dnia [...] października 2019 r. - J. N. ma troje dzieci zaś wnioskodawczyni M. N. jest jej wnuczką. Analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego prowadzi do jednoznacznego wniosku, że po stronie dzieci niepełnosprawnej nie zachodzą obiektywne przeszkody uniemożliwiające sprawowanie opieki nad matką, związane w szczególności z ich stanem zdrowia (wszystkie nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności). Fakt niesprawowania tej opieki wynika z ich decyzji w tym zakresie i nie jest uwarunkowany przeszkodami natury obiektywnej, niezależnie od oceny tej decyzji z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Okolicznością niesporną w niniejszej sprawie jest fakt, że syn - J. oświadczył, iż nie może się opiekować mamą, gdyż pracuje w delegacji na terenie całego kraju. Jedna z córek - T. N. mieszka za granicą w Kanadzie. Druga córka - E. M., jak wynika z przeprowadzonego wywiadu nie jest w stanie alimentować na rzecz matki, z powodu złej sytuacji finansowej. W miarę możliwości odwiedza ich w miejscu zamieszkania, pomaga im tylko w większych porządkach. Ani w toku postępowania, ani też w skardze skierowanej do Sądu, nie powoływano się na żadne inne okoliczności, które wyłączałyby możliwość sprawowania opieki przez dzieci niepełnosprawnej babci skarżącej co, w świetle art. 132 K.r.o., aktualizowałoby obowiązek alimentacyjny po stronie skarżącej. Rację ma bowiem organ odwoławczy twierdzący, że dzieci osoby niepełnosprawnej żyją, przy czym nie zachodzą przesłanki wykluczające je z obowiązku alimentacyjnego i sprawowania opieki, o których mowa w art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Podkreślić również należy, że skoro dzieci osoby wymagającej opieki osiągają dochód np. z tytułu wynagrodzenia za pracę i nie mogą świadczyć pomocy w formie starań osobistych, to mogą zapewnić matce opiekę poprzez opłacenie osoby trzeciej, która opiekę tę faktycznie sprawuje lub chce sprawować. W analogicznie rozpoznanej sprawie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach stwierdził, że skoro dzieci niepełnosprawnej nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, obowiązek alimentacyjny nie może przejść na jej wnuczkę, zaś fakt zamieszkiwania z dala od matki, czy też podejmowanie zatrudnienia przez dzieci nie przesądzają o tym, że nie mogą sprawować opieki nad matką (zob. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 14 stycznia 2020 r., sygn. akt II SA/Gl 1190/19, por. także wyrok WSA w Olsztynie z dnia 3 grudnia 2019 r., sygn. akt II SA/Ol 850/19, CBOSA). Prawidłowe jest zatem stanowisko organu odwoławczego z którego wynika, że w świetle art. 17 ust. 1a ustawy, w realiach niniejszej sprawy, to na dzieciach ciąży w pierwszej kolejności obowiązek alimentacyjny, a jednocześnie brak jest okoliczności uzasadniających niemożność sprawowania przez nie opieki nad matką. Wobec czego nie było podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, możliwe jest przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny, gdy osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności np. dzieci osoby niepełnosprawnej, z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z ich woli nie są zdolne do sprawowania nad nią opieki. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może jednak obejmować sytuacji, w których dzieci osoby wymagającej opieki mają obiektywną możliwość sprawowania tej opieki, lecz odmawiają jej sprawowania. Nie ma przy tym znaczenia, zdaniem Sądu, jakie są subiektywne przyczyny tej odmowy, a więc czy wynika to z wzajemnych relacji między członkami rodziny, czy też z innych przyczyn np. zdrowe dzieci nie chcą zrezygnować z pracy zawodowej w celu sprawowania opieki, a wolę takiej rezygnacji wyraża inny członek rodziny (por.: wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 19 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Go 254/19, Lex nr 2690435). Dopuszczalna jest bowiem każda postać świadczeń alimentacyjnych, w tym poprzez świadczenia w naturze, jeżeli sposób ten będzie skuteczniej zabezpieczać interesy uprawnionego i będzie wygodniejszy dla zobowiązanego. Decydować o tym będą każdorazowo okoliczności sprawy. Wobec tego okoliczność, że dzieci uprawnionej przebywają w dalszej odległości od miejsca jej zamieszkania nie oznacza niemożności wykonania przez nie obowiązku alimentacyjnego, jeśli może on być spełniony przez wypłatę niezbędnych środków lub pokrycie koniecznych wydatków, w tym na opiekę, a nie tylko przez osobiste świadczenie (por. np. wyrok WSA w Lublinie z dnia 26 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Lu 466/19). Przyjęcie odmiennego stanowiska spowodowałoby bowiem niczym nieuzasadnione przerzucenie na organy państwa kosztów związanych z opieką nad niepełnosprawną osobą, w sytuacji, gdy istnieją osoby z kręgu jej najbliższej rodziny, które w świetle obowiązujących regulacji prawnych mają względem tej osoby obowiązek pokrywania takich kosztów w ramach obowiązku alimentacyjnego, w oparciu o art. 128 i następne K.r.o. Wskazać należy, że Sądowi znany jest również pogląd wyrażony w orzecznictwie sądów administracyjnych wskazujący na możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem opieki, nawet jeśli są osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki i nie legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy osoby te nie mogą opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od nich i ich woli. Niemniej z taką sytuacją nie mamy w tej sprawie do czynienia. Reasumując, okoliczności powoływane przez skarżącą same w sobie nie aktualizują możliwości ubiegania się o wnioskowane świadczenie. W tym celu należałoby wykazać, że - zgodnie z brzmieniem art. 132 K.r.o. - dzieci nie są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub uzyskanie od nich na czas potrzebnych uprawnionej środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, co mógłby potwierdzać wyrok sądowy oddalający powództwo o alimenty wytoczone przez J. N. przeciwko jej dzieciom. Samo tylko twierdzenie osób zobowiązanych do alimentacji (tu: dzieci osoby wymagającej opieki), że nie mogą sprawować tej opieki, nie jest wystarczające. Trzeba podkreślić, że zasada prawdy obiektywnej nakłada na organ administracji prowadzący postępowanie administracyjne obowiązek przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego istotne dla sprawy okoliczności faktyczne, ale nie zwalnia z inicjatywy dowodowej strony postępowania, o czym świadczy aktualne brzmienie art. 7 Kpa, zwłaszcza w sytuacji gdy tylko strona postępowania ma wiedzę o istotnych dla sprawy okolicznościach i dowodach na ich poparcie. W tej sprawie organ odwoławczy zasadnie uznał, że - w świetle powołanych wyżej regulacji prawnych - skarżącej nie mogło zostać przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a w konsekwencji chybiony okazał się zarzut skargi naruszenia art. 17 ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy. Należy również stwierdzić, że skarżąca nie dostrzega, iż zasada sprawiedliwości społecznej sprzeciwia się równocześnie nieuzasadnionemu przerzucaniu na organy państwa (a przez to na innych obywateli) obowiązku ponoszenia kosztów związanych z wypłatą świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy osoby zobowiązane do alimentacji są w stanie spełnić ten obowiązek np. gdy uzyskują dochody. Przepisy Konstytucji RP i wydane w oparciu o ustawę zasadniczą przepisy prawa wprowadzają nakaz ochrony i opieki nad rodziną właśnie poprzez regulacje dotyczące obowiązku alimentacyjnego, który należy realizować, a szczególną pomoc materialną i społeczną ze strony władz publicznych mają rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej zapewnić regulacje prawne dotyczące pomocy społecznej czy świadczeń rodzinnych, co nie znaczy, że państwo nie może wprowadzić zasad dostępu do tych świadczeń, gwarantując ich otrzymanie przez osoby, którym faktycznie się one należą. Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329) orzekł jak w sentencji wyroku.