I SA/Gd 1233/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Elżbieta Rischka po rozpoznaniu w dniu 16 sierpnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. K. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 31 lipca 2014 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania postanawia: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 8 lipca 2015 r. oddalił skargę strony na ww. postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 31 lipca 2014 r. w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania. Wnioskiem z dnia 9 września 2015 r., uzupełnionym na formularzu PPF w dniu 25 września 2015 r., skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata celem sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, że prowadzi gospodarstwo domowe z trojgiem dzieci i partnerką, jego majątek to: mieszkanie o powierzchni około 70 m², nieruchomość rolna wraz z warsztatem usługowym, dwa lokale użytkowe o powierzchni 61 m² i 242 m² oraz sprzęt, maszyny i pojazdy wykorzystywane w prowadzonej działalności gospodarczej, osiąga dochód z działalności gospodarczej (usługowej) w wysokości niezbędnej do utrzymania własnego i rodziny. Wskazać należy, że przedmiotowy wniosek jest już drugim wnioskiem skarżącego o przyznanie mu w niniejszej sprawie prawa pomocy. Poprzedni wniosek WSA w Gdańsku postanowieniem z dnia 4 marca 2015 r. rozpoznał odmownie z uwagi na niewykonanie przez skarżącego wezwania do przedłożenia dokumentów, a Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 22 kwietnia 2015 r., sygn. akt II FZ 343/15 oddalił zażalenie skarżącego, wskazując że Sąd I instancji trafnie uznał, że bierność skarżącego w zakresie dokładnego i – co ważne – wiarygodnego wyjaśnienia jego sytuacji uniemożliwiła pełną jej ocenę. Referendarz sądowy ponownie uznał oświadczenie skarżącego za niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego. Skarżący nie zadeklarował wysokości dochodów uzyskiwanych z tytułu wykonywanej działalności gospodarczej. Nie odniósł się też do sytuacji finansowej swojej partnerki (żony/konkubiny), w szczególności co do osiąganych przez nią dochodów. Nie podał także, że posiada samochód osobowy i dostawczy oraz że zamieszkuje wspólnie z rodzicami pod adresem, pod którym prowadzi działalność gospodarczą. Okoliczności te wynikają z treści wniosków o przyznanie prawa pomocy składanych przez samego skarżącego oraz jego rodziców w sprawach, toczących się przed tut. Sądem. W związku z powziętymi wątpliwościami na podstawie przepisu art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej P.p.s.a. referendarz sądowy zarządzeniem z dnia 30 września 2015 r. wezwał wnioskodawcę do uzupełnienia wniosku poprzez przedłożenie w terminie 7 dni wskazanych w wezwaniu dokumentów. Powyższe wezwanie doręczono pełnomocnikowi skarżącego w dniu 19 października 2015 r. W zakreślonym terminie wnioskodawca żadnego z wymaganych dokumentów nie przedłożył. Po analizie zgromadzonego materiału dowodowego referendarz sądowy uznał, że skarżący po raz kolejny nie wykazał zasadności wniesionego żądania, gdyż nie wyjaśnił istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistych możliwości płatniczych, czym uniemożliwił dokonanie pełnej ich oceny. Uchylenie się zaś przez skarżącego od obowiązku przedstawienia wymaganych dokumentów, które pozwoliłyby dokonać rzetelnej oceny sytuacji finansowej i rodzinnej skarżącego, stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie okoliczności wskazanych we wniosku i przyznanie skarżącemu prawa pomocy. W związku z powyższym postanowieniem z dnia 10 listopada 2015 r. odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. Skarżący złożył sprzeciw od ww. postanowienia wnosząc o jego uchylenie i przyznanie pomocy z urzędu. Wniosek uzasadnił tym, że przedmiotem sporu jest postępowanie egzekucyjne, które nie zostało merytorycznie przez sąd rozpoznane, a w jego ocenie postępowanie to wszczęto z naruszeniem prawa. Natomiast na ustanowienie pełnomocnika skarżący nie ma środków. Do sprzeciwu dołączono wezwanie do zapłaty pod rygorem wstrzymania dostaw energii na kwotę 1.521,76 zł, postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w sprawie zawieszenia postępowania egzekucyjnego oraz zawiadomienie o zajęciu środka transportu. Postanowieniem z dnia 7 grudnia 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 10 listopada 2015 r. o odmowie przyznania prawa pomocy. Kolejno Sąd po rozpoznaniu zażalenia strony, postanowieniem z dnia 20 stycznia 2016 r. uchylił ww. postanowienie z 7 grudnia 2015 r. i odmówił przyznania prawa pomocy. Sąd uznał, że niniejsza sprawa wszczęta została przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej P.p.s.a., zatem zastosowanie w sprawie miał przepis art. 260 P.p.s.a. w brzmieniu dotychczasowym a mianowicie: w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sąd był zatem obowiązany rozpoznać sprawę będącą przedmiotem sprzeciwu a nie utrzymać w mocy lub zmienić postanowienie referendarza sądowego. Po rozpatrzeniu zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 31 maja 2016 r. sygn. akt II FZ 242/16 uchylił postanowienie tut. Sądu z dnia 20 stycznia 2016 r. NSA wskazał, że w niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji wadliwie zastosował tryb autokontroli z art. 195 § 2 P.p.s.a. Sąd uznał bowiem, iż oczywista zasadność zażalenia skarżącego wiąże się z nieprawidłowym zastosowaniem trybu rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego przepis ten nie może być interpretowany rozszerzająco. Podkreślić bowiem należy, iż zwrot "oczywiście uzasadnione" należy rozumieć przez pryzmat oceny sądu dokonywanej w kontekście argumentów zawartych w zażaleniu. Innymi słowy sąd nie może dokonać autokontroli w przypadku "oczywiście uzasadnionego zażalenia" w oderwaniu od treści tego zażalenia. Ponadto zażalenie jest "oczywiście uzasadnione", jeżeli sąd podziela zarzuty i żądania w nim zawarte, uznając swą pomyłkę w tym zakresie. Taka sytuacja w sprawie nie zaszła, co potwierdza już choćby to, że rozstrzygnięcie merytoryczne wniosku strony o przyznanie prawa pomocy jest identyczne, albowiem odmówiono przyznania prawa pomocy. W takiej sytuacji Sąd pierwszej instancji nie był uprawniony do zastosowania w sprawie art. 195 § 2 P.p.s.a., lecz powinien był przekazać zażalenie skarżącego do rozpoznania Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu. W efekcie nieprawidłowego zastosowania trybu autokontroli wojewódzki sąd administracyjny, rozpatrując ponownie wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy orzekał w sprawie, w której właściwy jest Naczelny Sąd Administracyjny, co skutkuje nieważnością postępowania wskazaną w art. 183 § 2 pkt 6 P.p.s.a. Następnie postanowieniem z dnia 20 lipca 2016 r. sygn. akt II FZ 355/16 NSA uchylił również postanowienie tut. Sądu z dnia 7 grudnia 2015 r. uznając, że skoro sprawa sądowoadministracyjna, w której został złożony przedmiotowy wniosek o przyznanie prawa pomocy została wszczęta przed datą wejścia w życie nowelizacji ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wprowadzonej ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), na mocy której został zmieniony m.in. art. 260 P.p.s.a. Mając na uwadze tę okoliczność oraz treść art. 2 ustawy nowelizującej, przyjąć należy, że w stosunku do wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w tej sprawie zastosowanie znajdował art. 260 P.p.s.a. w brzmieniu dotychczasowym (sprzed nowelizacji). Wówczas przepis ten stanowił, iż w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, że po wniesieniu przez stronę sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego, którego sprzeciw ten dotyczył utraciło moc, zaś wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym, a od wydanego przez ten Sąd orzeczenia stronie przysługiwało zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku rozpatrując ponownie sprawę zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, w brzmieniu mającym zastosowanie w niniejszej sprawie, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Rozpatrując ponownie wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku nie dopatrzył się istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie takiego prawa. Zgodnie z art. 245 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W myśl art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy m. in. osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Jej celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Warto również wskazać, że przytoczone powyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 P.p.s.a., co sygnalizował referendarz w wydanym przez siebie rozstrzygnięciu. Z tego powodu to rzeczą wnioskodawcy, jako osoby zainteresowanej, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa, zaś rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Jednocześnie zgodnie z art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W orzecznictwie sądowym ukształtował się pogląd, zgodnie z którym obowiązkiem podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów (postanowienie NSA z dnia 24 listopada 2008 r., II OZ 1220/08). W piśmiennictwie wskazuje się z kolei, że to podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy zobowiązany jest wykazać, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich, mimo iż podjął wszelkie niezbędne środki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi, Warszawa 2006, s. 504). W interesie wnioskodawcy leży zatem przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby zasadność uwzględnienia jego wniosku. Wniosek powinien być rzetelnie sporządzony, a przedstawione w nim okoliczności powinny odpowiadać prawdzie (por. postanowienie NSA z dnia 17 stycznia 2008 r., II OZ 1400/07). Niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. obliguje sąd do odmowy uwzględnienia takiego wniosku. Przyjmuje się również, że jeżeli fakty podane we wniosku nie znajdują pokrycia w aktach sprawy, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 09 września 2004 r., FZ 360/04, nie publ. czy postanowienie NSA z dnia 29 lipca 2005 r., II FZ 470/05 nie publ.). W niniejszej sprawie skorzystano z możliwości o jakiej mowa w art. 255 p.p.s.a. i zobowiązano wnioskodawcę do dostarczenia wyszczególnionych w wezwaniu dokumentów źródłowych mających zobrazować rzeczywistą sytuację finansową i majątkową wnioskodawcy. Zawarte bowiem w formularzu PPF oświadczenie o stanie majątkowym i osiąganych przychodach, wbrew stanowisku strony, nie obrazuje sytuacji finansowej wnioskodawcy. Z oświadczenia tego wynika bowiem jedynie to, że skarżący dysponuje majątkiem nieruchomym i ruchomym oraz osiąga przychody z prowadzonej działalności. Niemniej jednak na podstawie złożonego oświadczenia nie sposób ustalić wysokości tych przychodów, wysokości wydatków oraz wartości mienia, który skarżący posiada. Wnioskodawca nie przedłożył żadnego z żądanych dokumentów czy oświadczeń. Do sprzeciwu dołączono jedynie szczątkową dokumentację w postaci wezwania do zapłaty pod rygorem wstrzymania dostaw energii na kwotę 1.521,76 zł, postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w sprawie zawieszenia postępowania egzekucyjnego oraz zawiadomienie o zajęciu środka transportu Zważyć należy, iż dysponowanie dokumentami, do których przedłożenia został zobowiązany wnioskodawca, jest niezbędne do dokonania prawidłowej oceny jego sytuacji majątkowej dającej możliwość stwierdzenia, czy w istocie uzasadnia ona przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze to, że wnioskodawca uchybił obowiązkowi złożenia kompletnej dokumentacji nie można przyjąć, iż dokonał wszelkich starań, by w sposób zupełny zobrazować swoją sytuację finansową, a w konsekwencji wykazać zasadność złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Sądu postępowanie wnioskodawcy polegające na uchyleniu się od przedłożenia dokumentów i stosownych oświadczeń skutkuje niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistej sytuacji finansowej. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uzupełniającego, czy też nierzetelne ich wykonanie, należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego; z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Sąd nie jest przy tym zobligowany do prowadzenia jakichkolwiek ustaleń w sytuacji, gdy pełna ocena stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych, z uwagi na postawę wnioskodawcy, nie jest możliwa. W związku z powyższym, z uwagi na istniejące braki w dokumentacji oraz ogólnikowy charakter informacji zawartych w złożonym oświadczeniu majątkowym Sąd uznał, że wnioskodawca nie wykazał, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. Sąd nie jest przy tym zobowiązany do prowadzenia dochodzenia wówczas, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, albowiem uchyla się on od złożenia odpowiednich dokumentów czy oświadczeń w tym przedmiocie. Rzeczą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Podkreślenia również wymaga, że przedmiotowy wniosek jest już drugim wnioskiem skarżącego o przyznanie mu w niniejszej sprawie prawa pomocy. Poprzedni wniosek WSA w Gdańsku postanowieniem z dnia 4 marca 2015 r. rozpoznał odmownie z uwagi na niewykonanie przez skarżącego wezwania do przedłożenia dokumentów, a Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 22 kwietnia 2015 r., sygn. akt II FZ 343/15 oddalił zażalenie skarżącego, wskazując że Sąd I instancji trafnie uznał, że bierność skarżącego w zakresie dokładnego i – co ważne – wiarygodnego wyjaśnienia jego sytuacji uniemożliwiła pełną jej ocenę. Składając niniejszy wniosek skarżący po raz kolejny nie przedłożył dokumentacji obrazującej jego sytuację finansową. Mając powyższe na uwadze Sąd doszedł do przekonania, że brak jest podstaw do przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie skarżącego z obowiązku uiszczania kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. Jak już zostało wyżej wskazane, zwalnianie od kosztów sądowych musi mieć charakter wyjątkowy i dotyczyć sytuacji gdy rzeczywiście z porównania wysokości daniny publicznej i możliwości majątkowych i zarobkowych skarżącego wynika, że jej uiszczenie odbyłoby się z uszczupleniem majątku wnioskodawcy i prowadziłoby do uszczerbku koniecznego utrzymania wnioskodawcy i jego rodziny. Mając na względzie przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 260 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.