I SA/Gd 15/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Ewa Kwarcińska po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia "A" o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Zarządu Województwa [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zwrotu środków przyznanych w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego dla Województwa [...] na lata 2007-2013 postanawia: odmówić wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. I SA/Gd 15/15 UZASADNIENIE Wnioskiem złożonym na formularzu PPPr i dołączonym do skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, Stowarzyszenie "A" zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego od skargi ponad kwotę 556,83 zł, którą uiściło w dniu 28 listopada 2014 r. tytułem "opłaty od skargi". Postanowieniem z 18 marca 2015 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił skarżącemu Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy. Referendarz sądowy wziął pod uwagę wysokość rocznej składki członkowskiej przyjętej przez Stowarzyszenie w roku 2004, która pozostaje aktualna, gdyż nie została podwyższona (mimo iż koszty związane z jego funkcjonowaniem bez wątpienia wzrosły w okresie ostatnich 10 lat) i uznał, że Stowarzyszenie w zasadzie dobrowolnie zrezygnowało z takiej formy finansowania swojej działalności. Orzekający stwierdził, że Stowarzyszenie, pomimo że mogło podjąć działania zmierzające do pozyskania środków na poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie (np. podwyższyć wysokość składek członkowskich do kwoty gwarantującej sfinansowanie podejmowanych działań, zwiększyć liczbę jego członków, którzy takie składki będą uiszczać, czy też – w miarę możliwości – podjąć działalność gospodarczą), nie podjęło dotychczas przewidzianych prawem instrumentów umożliwiających zgromadzenie środków finansowych na ten cel. Skoro Stowarzyszenie nie wykorzystało przewidzianych w prawie i odzwierciedlonych w statucie możliwości na zgromadzenie środków finansowych, to brak było podstaw do przyznania prawa pomocy. Od powyższego orzeczenia pełnomocnik Stowarzyszenia wniósł sprzeciw. W ocenie pełnomocnika Stowarzyszenie wykazało rzeczywisty brak środków na poniesienie wpisu sądowego w pełnej wysokości (na ten cel przeznaczyło wszystkie posiadane środki) oraz nie ma możliwości uzyskania środków na ten cel. Wyjaśnił, że Stowarzyszenie nie prowadzi działalności gospodarczej, bazuje na społecznej pracy swoich członków i wszystkie środki finansowe uzyskiwane ze składek członkowskich (jedynego źródła przychodów) przeznacza na swoją działalność statutową. Zarówno środki pochodzące ze składek członkowskich, jak i pozyskiwane z dotacji (z funduszy europejskich, krajowych instytucji państwowych) oraz od sponsorów mają charakter celowy i przeznaczane są wyłącznie na realizację konkretnych projektów (np. dofinansowanie rekreacji osób niepełnosprawnych, wypłatę stypendiów dla uczniów). Pełnomocnik wskazał, że Stowarzyszenie nie posiada zdolności kredytowej, zaś podniesienie wysokości składki członkowskiej jest niemożliwe ze względów społecznych (podniesienie kosztów udziału w Stowarzyszeniu, skutkowałoby zmniejszeniem aktywizacji społeczeństwa). Za błędne uznał twierdzenia referendarza sądowego o możliwości rozpoczęcia przez Stowarzyszenie działalności gospodarczej celem pozyskania środków na prowadzenie sporu sądowego. Zdaniem pełnomocnika przedstawiona sytuacja jest sytuacja wyjątkową, uzasadniającą przyznanie Stowarzyszeniu prawa pomocy w żadnym zakresie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do art. 245 § 3 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., osobie prawnej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych wynika, że zasadą jest, iż każdy kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązany jest do uiszczenia stosownych kosztów sądowych. W konsekwencji każdy kto wszczyna postępowanie sądowe, powinien liczyć się z koniecznością opłacenia kosztów sądowych, a co za tym idzie tak planować swój budżet, aby wygospodarować kwotę konieczną do ich uiszczenia (zob. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 stycznia 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 2033/09, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie ugruntował się pogląd, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Przyznanie prawa pomocy osobie prawnej lub innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej zostało w znacznym zakresie pozostawione uznaniu sądu administracyjnego. Spełnienie przez wnioskodawcę przesłanek ekonomicznych w nim wskazanych nie obliguje do przyznania prawa pomocy. Podkreślić przy tym należy, że rzeczą wnioskodawcy jako zainteresowanego jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania osoba prawna, a także inna jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2010, s. 568). Zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania związanych z udziałem strony w sprawie może zatem nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona – co należy podkreślić – nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanego wniosku uznał, że żądanie skarżącego Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych ponad wskazaną przez nie kwotę 556,83 zł, nie spełnia przesłanki określonej w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. i nie mogło zostać uwzględnione. Na podstawie oświadczenia złożonego przez Stowarzyszenie o stanie majątkowym i dochodach oraz dodatkowych dokumentów (podsumowania stanu konta na 30 listopada 2014 r., którego saldo wyniosło 0 zł oraz odpis bilansu i rachunku wyników sporządzone na 31 grudnia 2013 r.; odpisu zeznania podatkowego za 2014 r. (CIT-8); odpisu bilansu i rachunku wyników sporządzone na 31 grudnia 2014 r.; zestawienia posiadanych składników majątkowych; historii dwóch rachunków bankowych za okres od 1 października 2014 r. do 29 stycznia 2015 r.; odpisu statutu; odpisu uchwały Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia z 26 listopada 2004 r. w sprawie określenia wysokości składki członkowskiej; oświadczenia z 29 stycznia 2015 r. o ponoszonych wydatkach związanych z działalnością statutową; odpisu wniosku o dofinansowanie ze środków PFRON; odpisu umowy z 20 maja 2014 r. o przyznaniu dofinansowania przez Dyrektora Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w kwocie 3.000 zł; odpisu faktury VAT z 30 maja 2014 r. za przewóz osób; odpisu umowy z 20 października 2014 r. zawartej z Fundacją "B" o utworzeniu funduszu stypendialnego wraz z potwierdzeniem przekazania 21 listopada 2014 r. środków w kwocie 2.250 zł oraz regulaminem przyznawania i przekazywania stypendiów dla studentów; odpisu umowy pożyczki z 15 grudnia 2014 r. na realizację projektu polegającego na wdrażaniu lokalnych strategii rozwoju na kwotę 14.900 zł; odpisu umowy przyznania pomocy na operację z zakresu małych projektów z 8 września 2014 r. w kwocie 14.914,56 zł), Sąd przyjął, że Stowarzyszenie posiada środki trwałe o wartości 3.521.041,95 zł, ostatni rok obrotowy zakończyło stratą o wartości 383.287,80 zł, na 30 listopada 2014 r. nie zgromadziło środków pieniężnych na rachunku bankowym, składki członkowskie na rok 2015 zostały już zebrane. W pierwszej kolejności Sąd zwraca uwagę na okoliczność, że strona skarżąca jest stowarzyszeniem rejestrowym, utworzonym w myśl rozdziału 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79 poz. 855 ze zm.). Zgodnie z przepisami ustawy – Prawo o stowarzyszeniach, majątek takiego stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej (art. 33 ust. 1 tej ustawy). Ponadto stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą (art. 34 tej ustawy). Ustawodawca określił zatem szeroki zakres źródeł, z których tego rodzaju podmiot może czerpać dochody i nie budzi wątpliwości, że jego członkowie powinni zadbać o wykorzystanie tych możliwości celem zgromadzenia środków finansowych na prowadzenie swojej działalności społecznej, do której niewątpliwie należy również ochrona propagowanych wartości poprzez udział w postępowaniach przed sądem (por. postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 27 lutego 2015 r., sygn. akt IV SAB/Wa 162/14, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Regulacje te znalazły również odzwierciedlenie w zapisach statutu Stowarzyszenia "A". Zgodnie z § 27 i § 28 ust. 1 statutu majątek Stowarzyszenia stanowią nieruchomości, ruchomości i fundusze, zaś źródłami jego powstania są składki członkowskie, dochody z nieruchomości i ruchomości stanowiących własność lub będących w użytkowaniu Stowarzyszenia, dotacje, darowizny, zapisy, spadki oraz wpływy z działalności statutowej. Nadto, zapisy statutu Stowarzyszenia zobowiązują swoich członków do regularnego opłacania składek i innych świadczeń obowiązujących w Stowarzyszeniu (§ 12 ust. 2 pkt 3 statutu). Wysokość składki członkowskiej Stowarzyszenia określona została uchwałą Walnego Zebrania Członków z 26 listopada 2004 r. na kwotę 10 zł, przy czym zwolniono z tego obowiązku młodzież szkolną oraz bezrobotnych studentów (§ 1 uchwały). Mając na uwadze wysokość rocznej składki członkowskiej przyjętej przez Stowarzyszenie w roku 2004, która również w roku 2014 i w roku bieżącym pozostaje na tym samym poziomie (mimo iż koszty związane z jego funkcjonowaniem bez wątpienia wzrosły w okresie ostatnich 10 lat), Sąd – wbrew argumentacji sprzeciwu – uznał, że Stowarzyszenie w zasadzie dobrowolnie zrezygnowało z takiej formy finansowania swojej działalności. Ocenę taką potwierdza także oświadczenie Stowarzyszenia zawarte w formularzu PPPr, w świetle którego utrzymuje się ono wyłącznie ze składek członkowskich. Wobec powyższego należało przyjąć, że Stowarzyszenie, pomimo że mogło podjąć działania zmierzające do pozyskania środków na poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie, nie podjęło dotychczas przewidzianych prawem instrumentów umożliwiających zgromadzenie środków finansowych na jego funkcjonowanie. W sytuacji, gdy wysokość ustalonych składek członkowskich uniemożliwiało skarżącemu Stowarzyszeniu funkcjonowanie i realizowanie celów, dla których zostało powołane, powinno ono było podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania stosownych środków pieniężnych na ten cel. Do takich działań zaliczyć należy np. podwyższenie wysokości składek członkowskich do kwoty gwarantującej sfinansowanie podejmowanych działań, zwiększenie liczby jego członków, którzy takie składki będą uiszczać, czy też – w miarę możliwości – podjęcie działalności gospodarczej. Podkreślić należy, że Stowarzyszenie jest dobrowolnym zrzeszeniem osób, które przede wszystkim opiera swoją działalność na pracy społecznej swych członków (§ 3 statutu). Istota stowarzyszenia pozwala zatem osiągnąć cele, które dla pojedynczych osób są niedostępne. Dlatego właśnie – jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w powoływanym już postanowieniu w sprawie IV SAB/162/14 – członkowie stowarzyszenia winni wykazywać się determinacją w dążeniu do osiągnięcia założonego celu, a zatem również w gromadzeniu swojego majątku, który w całości będzie mógł być przeznaczony na prowadzoną działalność społeczną. W przeciwnym razie, tzn. w sytuacji, gdy stowarzyszenie nie wykazuje zamiaru pozyskania środków finansowych od swoich członków, a więc osób bezpośrednio zainteresowanych działalnością stowarzyszenia, idea zawiązania stowarzyszenia upada, a jego dalszy byt pozostaje pod znakiem zapytania. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym prezentowany jest pogląd, że stowarzyszenie ma obowiązek zapewnienia środków na prowadzenie takiej działalności, w zakres której wchodzą również spory sądowe (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 lipca 2012 r., II OZ 592/12, z 1 marca 2012 r., II OZ 123/12, z 30 października 2009 r., I OZ 1011/09, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 30 września 2009 r., II OZ 801/09 (publ.: LEX nr 629040) wyraził pogląd, w świetle którego wprowadzenie przez członków stowarzyszenia takich reguł finansowania działalności, które nie zapewniają dostatecznych środków na ten cel powodując w konsekwencji, że staje się ono współfinansowane za pomocą środków publicznych (a zwolnienie od kosztów sądowych jest przecież formą takiego współfinansowania) stanowi zaprzeczenie zasady, w myśl której stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Warto również zwrócić uwagę, że jeżeli założyciele stowarzyszenia, przyjmując cele swojej działalności są świadomi, że nie posiadają ani też nie będą w stanie zdobyć środków na jej prowadzenie, to powstaje pytanie o cel działania takiej organizacji. Istota działania stowarzyszenia z natury rzeczy wyklucza bowiem przerzucenie kosztów jego działalności na Skarb Państwa. Dlatego też skarżące Stowarzyszenie, w ramach normalnego funkcjonowania, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność zdobycia i posiadania środków finansowych na prowadzenie spraw sądowych (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 1 grudnia 2009 r., II OZ 1056/09, publ.: LEX nr 582885). W związku z powyższym nie zasługuje na aprobatę wyjaśnienie pełnomocnika Stowarzyszenia, że nie ma już ono możliwości pozyskania wyższych środków, z których mogłoby uiścić należny wpis sądowy od skargi, gdyż składki członkowskie zostały już opłacone. Nie bez wpływu na dokonaną przez Sąd ocenę miała okoliczność, że skarga wraz z przedmiotowym wnioskiem zostały wniesione za pośrednictwem organu 2 grudnia 2012 r. (data stempla pocztowego). Stowarzyszenie jest reprezentowane przez zawodowego pełnomocnika w osobie radcy prawnego, zatem przyjąć należało, że posiadało ono wiedzę, iż organ administracji przekazuje skargę sądowi wraz z aktami sprawy i odpowiedzią na skargę w terminie trzydziestu dni od dnia jej wniesienia (art. 54 § 2 p.p.s.a.). Z prezentaty na skardze wynika, że wpłynęła ona do organu 4 grudnia 2014 r. Tym samym należało uznać, że Stowarzyszenie miało czas na podjęcie stosownych działań dotyczących w istocie prowadzenia działalności statutowej, czyli dochodzenia swoich racji przed Sądem. Sąd stoi na stanowisku, że Stowarzyszenie nie wykorzystało przewidzianych w prawie i odzwierciedlonych w statucie możliwości na zgromadzenie środków finansowych. Zatem brak jest podstaw do przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. Sąd podkreśla, że odmienne rozstrzygnięcie oznaczałoby przerzucenie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na państwo, a tym samym stanowiło zaprzeczenie zasady działania stowarzyszeń na bazie własnego majątku, a nie majątku publicznego. Z tych względów, na podstawie przepisu art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia.