I SA/Gd 860/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krzysztof Przasnyski po rozpoznaniu w dniu 17 marca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. W. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi A. M., P. W.-M., A.W. i T. W. na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia 18 marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności członków zarządu za zaległości podatkowe spółki postanawia: odmówić wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. Wnioskiem z dnia 12 czerwca 2015 r., uzupełnionym na formularzu PPF w dniu 2 lipca 2015 r., A. W. zwrócił się o przyznanie w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w tym wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł. W złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, że w jego małżeństwie istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, nie posiada żadnego majątku, natomiast posiada zobowiązanie z tytułu kredytu hipotecznego, otrzymuje świadczenie przedemerytalne w wysokości 1.025 zł brutto miesięcznie, które stanowi jego jedyne źródło utrzymania, ze względu na wiek (64 lata) nie jest w stanie znaleźć pracy. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego z dnia 8 lipca 2015 r. skarżący nadesłał: - odpisy zeznań podatkowych PIT-37 za lata 2013-2014 r., w których za rok 2013 wykazał dochody ze stosunku pracy w wysokości 32.987,52 zł, zaś za 2014 r. zadeklarował dochody ze stosunku pracy w wysokości 11.843,76 zł oraz z innych źródeł w kwocie 6.020,10 zł; - odpis decyzji ZUS z dnia 8 stycznia 2015 r. o przyznaniu świadczenia przedemerytalnego w wysokości 847,16 zł netto miesięcznie oraz odpis decyzji ZUS z dnia 26 marca 2015 r. o waloryzacji tego świadczenia, które wynosi 875,92 zł netto miesięcznie; - kopię umowy pożyczki hipotecznej z dnia 16 kwietnia 2013 r. zawartej przez oboje małżonków z "A" S.A. wraz z zawiadomieniem z dnia 10 lutego 2015 r. o wysokości rat, które wynoszą 1.206,35 zł miesięcznie; - odpis umowy z dnia 16 sierpnia 2012 r. ustanawiającej rozdzielność majątkową; - dodatkowe oświadczenie, w którym podał, że nie posiada rachunku bankowego, rachunków lokat, kont i lokat dewizowych, rachunków maklerskich i innych, na których gromadzone są środki pieniężne; nie posiada pojazdów mechanicznych; stałe koszty jego utrzymania wymienione w punkcie 1 lit. f) zarządzenia z dnia 8 lipca 2015 r., tj. opłaty za czynsz, energię elektryczną, gaz, wodę i odprowadzanie ścieków, wywóz odpadów, ogrzewanie, telefon, internet, RTV itp., ponoszą za niego członkowie rodziny; wyjaśnił, że w jego małżeństwie istnieje ustrój rozdzielności majątkowej i z małżonką pozostaje w separacji, w związku z czym nie posiada ani danych ani dokumentów dotyczących jej sytuacji finansowej. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 14 grudnia 2015 r. odmówił przyznania wnioskodawcy prawa pomocy. A. W. wniósł sprzeciw od tego postanowienia zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), poprzez stwierdzenie, że nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący wniósł o uwzględnienie wniosku i przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. W uzasadnieniu podniósł, że referendarz uzasadniał odmowę przyznania prawa pomocy faktem przekazania na jego rachunek bankowy świadczenia przedemerytalnego, podczas gdy ze złożonych przez niego oświadczeń wynikało, że nie posiada żadnych rachunków bankowych. Powyższe według referendarza uzasadniało wątpliwości co do posiadanych oszczędności przez skarżącego. Zdaniem skarżącego, taki tok rozumowania jest błędny. Ponadto według skarżącego, dokonano wybiórczej oceny materiału dowodowego na okoliczność zasadności złożonego przez niego wniosku w przedmiocie prawa pomocy. Skarżący wskazał, że w okresie składania wniosku oraz na chwilę obecną nie posiada żadnego rachunku osobistego. Wyjaśnił, że przelew świadczenia przedemerytalnego został dokonany na rachunek bankowy prowadzony przez jego żonę. Rachunek ten jest rachunkiem technicznym, służącym do dokonywania spłaty kredytu hipotecznego. Chociaż formalne widnieje jako współwłaściciel tego rachunku, to nie dokonywał żadnych operacji finansowych. Rachunek ten został otwarty wyłącznie w momencie zawarcia umowy, dotyczącej kredytu hipotecznego. Skarżący podkreślił, że nie posiada jakichkolwiek innych środków pieniężnych zgromadzonych na jakimkolwiek koncie, czy też lokacie i nie jest w stanie poza złożonym oświadczeniami w inny sposób wykazać tej okoliczności. Dalej skarżący podniósł, że nie zgadza się z twierdzeniem, że comiesięczna spłata pożyczki hipotecznej w kwocie 1206, 35 zł skutecznie poddaje w wątpliwość stan środków, którymi dysponuje. Wyjaśnił, że zobowiązanie, wynikające zaciągniętej z pożyczki, spłaca żona, a jego sytuacja po utracie pracy nadal jest bardzo ciężka. Zaznaczył, że w chwili zawarcia umowy kredytu miał pracę oraz nadzieję na uzyskanie emerytury. Końcowo, skarżący podkreślił, że nieuwzględnienie wniosku uniemożliwi obronę jego prawa tylko z powodu okoliczności finansowych, a nie z powodu braku dobrej woli z jego strony. Do sprzeciwu nie załączono żadnych dokumentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Na wstępie wyjaśnić należy, że wniosek o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie złożony został w dniu 12 czerwca 2015r., więc do jego rozpatrzenia zastosowanie ma art. 260 p.p.s.a., w brzmieniu obowiązującym przed dniem 15 sierpnia 2015 r., co wynika z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015 r., poz. 658). Stosownie do art. 260 p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, że w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu - jak ma to miejsce w niniejszej sprawie - Sąd ponownie i od początku ocenia przesłanki przyznania prawa pomocy na podstawie złożonego przez stronę wniosku oraz dokumentów. Nie ocenia zaś samej prawidłowości rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza, które w wyniku wniesienia sprzeciwu utraciło swój byt. W niniejszej sprawie skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowo-administracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2014 r., sygn. akt II FZ 1756/14, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl). Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. (por.: M. Niezgódka – Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 594). Ze wspomnianego art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, że ciężar udowodnienia niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. Ponadto rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez nią dochody. Zatem zasadniczym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe (por. postanowienie NSA z dnia 17 lutego 2009 r., sygn. akt II OZ 140/09; "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz" T., Woś, H. Knysiak- Molczyk, M. Romańska, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2005 r. s. 631 i nast.). Odnosząc się do pierwszego aspektu, tj. wysokości kosztów postępowania, zauważyć należy, że na obecnym etapie postępowania sprowadzają się one do obowiązku uiszczenia wpisu od skargi. Stosownie do treści § 2 ust. 3 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.) w niniejszej sprawie wpis stały wynosi 500 zł. Przechodząc do szczegółowej oceny zasadności wniosku, zdaniem Sądu, skarżący nie wykazał zasadności wniesionego żądania. Pomimo że skarżący odpowiadając na zarządzenie z dnia 8 lipca 2015 r. przedłożył obszerną dokumentację, to jednak jego sytuacja finansowa wciąż jest niejasna. Należy odnotować, że skarżący oświadczył, co podtrzymał w sprzeciwie, że nie posiada żadnych rachunków bankowych, podczas gdy z treści przedłożonej decyzji ZUS o przyznaniu skarżącemu świadczenia przedemerytalnego wynika, że należność za okres od 18 do 31 grudnia 2014 r. w kwocie 413,41 zł Zakład przekaże na rachunek bankowy. Zatem w dalszym ciągu nie można ustalić, czy skarżący poza przyznanym mu świadczeniem rzeczywiście nie dysponuje innymi środkami pieniężnymi, chociażby w postaci oszczędności zgromadzonych na koncie. Podnieść również należy, że skarżący zaciągnął wspólnie z małżonką pożyczkę hipoteczną. W ocenie Sądu, udokumentowanie przez skarżącego posiadania zobowiązania wobec banku w znacznej wysokości (stan zadłużenia na dzień 10 lutego 2015 r. wynosił 138.402,93 zł) i konieczność jego spłaty w kwocie przekraczającej aktualnie osiągane przez niego dochody, prowadzi do wniosku, że świadomym zamiarem skarżącego było zobrazowanie swojej sytuacji majątkowej w taki sposób, aby Sąd uznał, że nie ma on możliwości uiszczenia kosztów sądowych w niniejszej sprawie ani w całości ani też w części. W kontekście powyższego wątpliwości budzi także sytuacja rodzinna skarżącego, w szczególności podnoszona przez niego okoliczność nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego z małżonką. Skarżący z jednej strony konsekwentnie twierdzi, że małżonkowie prowadzą odrębne gospodarstwa domowe - w ich małżeństwie istnieje ustrój rozdzielności majątkowej i pozostają w separacji, z drugiej zaś, już po ustanowieniu rozdzielności majątkowej (16.08.2012 r.), małżonkowie wspólnie zaciągnęli pożyczkę hipoteczną (16.04.2013 r.)., przy czym jak wskazał w sprzeciwie, spłaty rat dokonuje żona. Podkreślić należy, że skarżący został poinformowany, że nie jest zobowiązany do przedstawienia danych i dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej małżonki tylko w sytuacji, gdy przedłoży orzeczenie sądu o rozwodzie lub separacji, a mimo to - wskazując, iż z żoną pozostaje w separacji - żadnego dowodu potwierdzającego tę okoliczność nie przedłożył. Można domniemywać, że skarżący powołuje się na okoliczność pozostawania z małżonką w tzw. faktycznej separacji. Podnieść należy, że pod pojęciem "faktycznej separacji" należy rozumieć stan rzeczy, polegający na zerwaniu między małżonkami więzi, jakie cechują normalnie funkcjonujące małżeństwo (zob. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz pod redakcją K. Piaseckiego, LexisNexis Wydanie 4, Warszawa 2009, s. 799). Skoro zatem skarżący i jego żona rzekomo żyją w rozłączeniu, to rodzi się pytanie, z jakich powodów wspólnie zaciągnęli zobowiązanie wobec banku na kwotę 150.000 zł. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę, że dokumenty z banku nadal kierowane są do obojga małżonków, na ich wspólny adres zamieszkania w G. przy ul. R. [...]/[...]. Odnosząc się natomiast do okoliczności istniejącego w małżeństwie skarżącego ustroju rozdzielności majątkowej, Sąd wyjaśnia, że nie zwalnia go ona z obowiązku przedstawienia sytuacji majątkowej małżonki. W świetle przepisów prawa rodzinnego rozdzielność majątkowa pomiędzy małżonkami odnosi się bowiem do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Przede wszystkim dotyczy zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także samodzielnego dysponowania swoim majątkiem (por. postanowienie NSA z dnia 25 sierpnia 2011 r., sygn. akt II FZ 441/11, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Względem siebie małżonkowie mają obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z nimi kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienie NSA z 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, publ. ONSAiWSA 2005 r. nr 1 poz. 8). Z istoty obowiązku wzajemnej pomocy małżonków wynika, że prawo pomocy nie może być przyznane jednemu z małżonków, jeżeli dochody drugiego małżonka pozwalają na pokrycie kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Stąd też dokonując oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy brana jest również pod uwagę sytuacja finansowa i stan majątku współmałżonka, i to niezależnie od ustroju majątkowego istniejącego w małżeństwie. Tymczasem w niniejszej sprawie dokonanie takiej oceny zostało uniemożliwione przez skarżącego, który uchylił się od przedłożenia wszystkich wymaganych dokumentów dotyczących sytuacji finansowej małżonki. Skoro zatem sytuacja ta nie jest znana, gdyż skarżący uchylił się od jej przedstawienia, to nie można przyjąć, że skarżący nie może skorzystać z pomocy finansowej małżonki a udzielona mu pomoc nie wywoła uszczerbku w koniecznym utrzymaniu rodziny. Wskazać przy tym należy, że za taką formę pomocy można uznać nie tylko przekazanie skarżącemu środków pieniężnych czy to tytułem pożyczki, czy darowizny, ale także czasowe przejęcie przez małżonkę w całości ciężaru utrzymania rodziny i umożliwienie w ten sposób skarżącemu zabezpieczenie środków z jego dochodów na koszty niniejszego postępowania. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie uchyla bowiem obowiązku małżonków przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny stosownie do sił i możliwości zarobkowych i majątkowych każdego z nich, o czym zresztą skarżący został poinformowany przez notariusza przy zawarciu umowy majątkowej małżeńskiej (§ 3 zdanie 2 umowy). Końcowo, zaakcentować należy, że skarżący na obecnym etapie postępowania nie przedstawił żadnych dokumentów, które przemawiałaby za uznaniem jego twierdzeń i ograniczył się do ogólnych sformułowań o swojej złej sytuacji majątkowej. Z tych względów Sąd, na podstawie art. 260 w zw. art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.