II SA/Gd 680/13

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Diana Trzcińska po rozpoznaniu w dniu 3 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia z siedzibą w K. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 27 czerwca 2013 r., nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia postanawia: odmówić Stowarzyszeniu z siedzibą w K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie z kosztów sądowych. Wnioskiem z 9 września 2013 r. Stowarzyszenie "A" w K. zwróciło się o zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając swój wniosek napisało, że działa w oparciu o bezinteresowne zaangażowanie jego członków w sprawy istotne dla dobra wspólnoty mieszkańców. Stowarzyszenie liczy około 1000 członków, działalność opiera wyłącznie na pracy społecznej członków, nie posiada majątku ani żadnych funduszów. Z wniosku wynika, że Stowarzyszenie nie posiada żadnych rachunków bankowych, a więc również żadnych środków pieniężnych zgromadzonych na tych rachunkach. Rozważając zasadność przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w pierwszym rzędzie należy zauważyć, że stowarzyszenia - podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w statucie (regulaminie). Określając cele i formy działania stowarzyszenia, jego założyciele, a następnie członkowie powinni przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa. Chcąc realizować działalność m.in. poprzez występowanie w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych musi się ono więc liczyć także z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowego, w szczególności postępowania sądowoadministracyjnego. Stosownie bowiem do reguły zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 t. j. ze zm.), dalej powoływanej również jako P.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jedynie w sytuacji, gdy Stowarzyszenie wykazałoby, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a.), można byłoby przyznać mu prawo pomocy w zakresie częściowym. Trzeba jednak przy tym podkreślić, że prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Z tego względu powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania osoba prawna (jednostka organizacyjna), obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2008 r., str. 587). W związku z tym, referendarz sądowy zwrócił się do wnioskodawcy o podanie – w terminie 7 dni – czy w celu realizacji celów określonych w § 6 i 7 regulaminu statutu – pobierane są składki członkowskie, jeśli tak to w jakiej wysokości. Jeśli zaś składki nie są pobierane – do wyjaśnienia z jakich przyczyn Stowarzyszenie ich nie pobiera. W odpowiedzi, Stowarzyszenie poinformowało, że dla realizacji celów regulaminowych nie pobiera żadnych składek członkowskich. Jedynymi przyczynami dotychczas, kiedy niezbędne było pokrywanie kosztów realizacji celów regulaminowych była konieczność uiszczania opłat urzędowych, sądowych lub przygotowywania korespondencji. Wówczas koszty pokrywane były z prywatnych funduszy osób, które realizowały te czynności, które nie były jednak tak wysokie, jak opłata sądowa. Biorąc pod uwagę powyższe, w ocenie referendarza, brak jest podstaw, by uznać, że wnioskodawca spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Istotna dla takiej konstatacji jest analiza deklarowanych przez Stowarzyszenie jego celów statutowych (regulaminowych) i ich relacja do podejmowanych starań o zabezpieczenie środków na realizację tych celów. Stowarzyszenie "A" jest stowarzyszeniem zwykłym, które zgodnie z art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (t.j. Dz. U. z 2001 r., nr 79, poz. 855 ze zm.) stanowi uproszczoną formę stowarzyszenia niemającą osobowości prawnej. Oznacza to, że stowarzyszenie zwykłe określa swoją strukturę organizacyjną w regulaminie, który w szczególności wskazuje jego nazwę, cel i środki działania. Środkami działania w przypadku takiego stowarzyszenia są składki członkowie, które uznać należy za majątek stowarzyszenia (Z. Radwański, Podmioty prawa cywilnego w świetle zmian kodeksu cywilnego przeprowadzonych ustawą z dnia 14 lutego 2003 r. PS 2003, nr 7-8, s.7; postanowienie NSA z dnia 21 maja 2009 r., sygn. akt I OZ 519/09, LEX nr 574295). Ze złożonego oświadczenia wynika, że działalność swą Stowarzyszenie opiera na pracy społecznej członków. Regulamin natomiast nie przewiduje opłacania składek przez członków stowarzyszenia, a zatem nie posiada ono żadnego majątku, ani jakichkolwiek źródeł dochodu. Art. 42 ust. 2 ustawy - Prawo o stowarzyszeniach wskazuje, że stowarzyszenie zwykłe prowadzi swoją działalność opierając się na środkach finansowych pochodzących ze składek członkowskich. Jak wynika z regulaminu celem Stowarzyszenia "A" jest działalność z zakresu ochrony środowiska, nauki, edukacji, oświaty, wychowania, kultury, sztuki, ekologii, ochrony zwierząt i inna. Stowarzyszenie realizuje swoje cele m. in. poprzez branie udziału w toczących się postępowaniach administracyjnych i sądowych, organizowanie prelekcji, spotkań, wystaw, koncertów i innych imprez (§ 7 regulaminu). Wykonanie tak postawionych zadań z natury rzeczy musi wiązać się z posiadaniem i zabezpieczeniem pewnych kosztów, z przeznaczeniem na tak zakreślone cele. W szczególności, dostępność do sądu wymaga posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Dobrowolne, zatem pozbawienie się składek członkowskich w statucie bądź regulaminie prowadzi de facto do uniemożliwienia realizacji zadań Stowarzyszenia, bądź też finansowania działalności Stowarzyszenia ze środków Skarbu Państwa. Powyższe z kolei uzasadnia wniosek, że Stowarzyszenie nie wykazało, aby czyniło starania o zabezpieczenie środków na realizację regulaminowych celów w inny sposób niż przez uzyskanie prawa pomocy i tym samym przerzucenie kosztów swojej regulaminowej działalności na Skarb Państwa. Przyznanie wnioskowanego prawa pomocy w takiej sytuacji prowadziłoby bowiem do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, to z kolei stanowiłoby zaprzeczenie zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Natomiast odmiennie należałoby oceniać okoliczności, w których stowarzyszenie zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określając sposób pozyskania środków, z których te cele będą realizowane, z przyczyn niezależnych od siebie nie jest w stanie zgromadzić dostatecznej ilości środków na funkcjonowanie – okoliczności te nie zostały jednak wykazane w sprawie niniejszej (vide. postanowienia NSA z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06; z dnia 25 marca 2010 r., sygn. akt II OZ 252/10, z dnia 14 września 2010 r., sygn. akt. II OZ 853/10; z dnia 09 września 2010 r. sygn. akt II OZ 842/10 publ. https://cbois.nsa.gov.pl/). Stowarzyszenie nie zabezpieczające sobie majątku na realizację celów i w rezultacie nieosiągające żadnego dochodu musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności statutowej (regulaminowej) i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku np. poprzez zwiększenie liczby członków lub przekształcenie stowarzyszenia zwykłego w stowarzyszenie rejestrowe, które może zwiększyć swój majątek poprzez otrzymywanie darowizn, spadków, zapisów, prowadzić działalność gospodarczą dla uzyskania środków finansowych na działalność statutową (vide. postanowienie WSA w Warszawie z dnia 10 sierpnia 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 411/10, publ. https://cbois.nsa.gov.pl/). Na marginesie należy wskazać, że ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych jest stanowisko, zgodnie z którym w takich okolicznościach, jak przedstawione w niniejszym stanie faktycznym, kiedy nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, przyjąć należy, że organizacja - ustanawiając symboliczne składki członkowskie bądź ich brak w ogóle - sama pozbawia się zdobycia środków finansowych na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy udzielenia pomocy prawnego. Nawet bowiem jeśli Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej (postanowienie NSA z 8 lipca 2010 r. sygn. II OZ 664/10, postanowienie NSA z 4 marca 2010 r., sygn. II OZ 183/10, LEX nr 606595, postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. I OZ 428/11, LEX nr 990354). Mając na uwadze powyższe okoliczności, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 i art. 246 § 2 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.