II SA/Gd 704/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 13 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. S. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 18 stycznia 2017 r., sygn. akt II SA/Gd 704/16 w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 31 października 2016 r., nr [...] w przedmiocie rozbiórki obiektu budowlanego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Zaskarżonym postanowieniem, wydanym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej w skrócie jako "p.p.s.a."), referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia J. S. we wniosku złożonym na urzędowym formularzu w dniu 10 stycznia 2017 r. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Na podstawie złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach strony ustalono, że wnioskodawca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i utrzymuje się z dochodu z gospodarstwa rolnego o powierzchni 1,02 ha w kwocie – według oświadczenia - 100 zł miesięcznie netto. Z wniosku wynika nadto, że wnioskodawca posiada majątek w postaci: gospodarstwa rolnego o powierzchni 1,02 ha, na dwóch działkach o szacunkowej wartości 50.000 zł, obsianych lucerną oraz zbożem jarym; 25 % udziału we własności działki o powierzchni 0,5448 ha, zabudowanej budynkami gospodarczymi o powierzchni 151 m2 oraz o powierzchni 58 m2, stanowiącymi ruinę, o szacunkowej wartości około 80.000 zł; oszczędności w kwocie 42.357 zł; samochód osobowy marki Skoda Octavia 1,9 tdi, rok produkcji 1998. Wnioskodawca oświadczył także, że jest osobą niepełnosprawną w stopniu lekkim, przewlekle chorym na łuszczycę, alergię, kamienie nerkowe i skrzywienie kręgosłupa. Od maja 2016 r. jest rolnikiem, a wcześniej był bezrobotny i korzystał z pomocy społecznej. Nie posiada własnego domu, lecz jest tylko współwłaścicielem 25 % udziału w domu, w stosunku do którego toczy się postępowanie o podział majątku spadkowego. Wnioskodawca zaznaczył, że w toku tego postępowania przed sądem powszechnym uzyskał prawo pomocy przez zwolnienie z kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Podkreślił, że obecnie nie może korzystać z pomocy społecznej, gdyż jest właścicielem gospodarstwa rolnego, które jednak nie generuje dochodów pozwalających na utrzymanie się. Swoje miesięczne wydatki (gaz, opał, prąd, leki, woda, wywóz śmieci, media, składka KRUS, OC auta) wnioskodawca oszacował na kwotę około 550 zł. Oszczędności, które wnioskodawca obecnie posiada na koncie – w kwocie 42.357 zł – pochodzą ze sprzedaży spadku po rodzicach, a przeznaczone są na bieżące wydatki związane z opłatami i wyżywieniem, a także na spłatę udziałów rodzeństwa w prawie własności działki z domem o powierzchni 0,1971 ha (w wysokości 75 %), której wartość wnioskodawca wycenił na około 80.000 zł. Referendarz sądowy stwierdził, że analiza sytuacji majątkowej wnioskodawcy wskazuje, że w dacie złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy mógł uzyskać źródło finansowania swojej sprawy sądowoadministracyjnej z własnych środków – choćby oszczędności, które wedle jego oświadczenia wynoszą około 42.000 zł. W tym zakresie wskazał, że posiadanie majątku - w tym nieruchomości, czy też oszczędności - rzutuje na ocenę potencjalnych możliwości płatniczych skarżącego, np. jego zdolność kredytową czy możliwość zaciągania pożyczek. Ponadto referendarz wziął pod uwagę wysokość obciążeń finansowych, jakie strona zobowiązana jest ponieść w konkretnym postępowaniu sądowym, wskazując, że na obecnym etapie postępowania sądowego skarżący zobowiązany jest jedynie do uiszczenia kwoty 500 zł tytułem wpisu od skargi, zaś kwota ta znajduje pokrycie w majątku wnioskodawcy. Reasumując uznał, że nie jest możliwe uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy i przyjęcie, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów niniejszego postępowania, co ma odniesienie również do kosztów ustanowienia pełnomocnika procesowego z wyboru. W dniu 14 lutego 2017 r. J. S. wniósł sprzeciw od postanowienia z dnia 18 stycznia 2017 r. W uzasadnieniu wskazał, że znajduje się w bardzo złej sytuacji życiowej jak i finansowej, związanej z brakiem własnego lokalu mieszkalnego. Podniósł, że jest tylko współwłaścicielem w części 25% domu, co do którego toczy się postępowanie spadkowe, a swoje oszczędności przeznacza na spłatę pozostałych współwłaścicieli – spadkobierców w celu nabycia pełnej własności nieruchomości. Nie są to zatem hipotetyczne, niepotwierdzone wydatki na wskazany cel. Ponadto okoliczność wydatkowania oszczędności na spłatę pozostałych współwłaścicieli potwierdza dołączona do sprzeciwu ugoda z dnia 5 lutego 2017 r. Zaznaczył przy tym, że w sytuacji braku spłaty pozostałych współwłaścicieli i braku porozumienia, sąd może nakazać sprzedaż publiczną nieruchomości, w efekcie czego stanie się bezdomny. Rozpoznając wniesiony sprzeciw Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W myśl art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym, którego domaga się skarżący, obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zgodnie zaś z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przytoczone wyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Zatem rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa, zaś rozstrzygniecie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie po stronie wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę kosztów sądowych. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 p.p.s.a. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak-Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 r., sygn. akt II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z powyższego wywieść należy, że zwolnienie od kosztów sądowych stanowi instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona istotnie nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty tych należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Należy przy tym podkreślić, że pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 stycznia 2016 r., sygn. akt I OZ 37/16; z dnia 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; z dnia 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z tego też względu majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów sadowych. To od wnioskodawcy bowiem zależy, w jaki sposób gospodaruje swymi aktywami, w tym majątkiem nieruchomym, i czy podejmuje czynności w celu uzyskania z niego dochodów. Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że sprzeciw nie zawiera uzasadnionych podstaw, a referendarz sądowy właściwie ocenił sytuację majątkową strony uznając, że pozwala ona na uczynienie ze środków własnych strony źródła finansowania swojej sprawy sądowoadministracyjnej. Referendarz prawidłowo zwrócił uwagę, że posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości - wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Według oświadczenia strony, skarżący jest współwłaścicielem działki o pow. 0,5448 ha (25% udziału) o wartości ok. 80.000 zł; prowadzi gospodarstwo rolne o pow. 1,02 ha o wartości około 50.000 zł, z którego osiąga miesięczny dochód w wysokości około 100 zł oraz jest właścicielem samochodu osobowego marki Skoda Octavia 1,9 tdi. Jest także właścicielem w 25 % domu o powierzchni 106 m2. Co prawda skarżący wyjaśnił, że w celu stania się jedynym właścicielem tej nieruchomości, zobowiązany jest do spłaty pozostałych współwłaścicieli, jednakże należy mieć na względzie, że w postępowaniu dotyczącym przyznania prawa pomocy ocenie podlega aktualna sytuacja wnioskodawcy, która wskazuje, że skarżący posiada majątek w postaci nieruchomości oraz rzeczy ruchomych. Istotne przy tym jest, że majątek ten może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli skarżącemu, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13 oraz z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 51/14, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Tymczasem wnioskodawca nie uprawdopodobnił żadnymi dokumentami niemożliwości zbycia, wydzierżawienia lub innego zagospodarowania posiadanego przez niego majątku. W związku z tym fakt osiągania z niego minimalnego dochodu nie może stanowić wystarczającego uzasadnienia dla przyznania mu prawa pomocy. Referendarz ustalił także, że strona posiada oszczędności w kwocie około 42.000 zł. Skarżący wprawdzie podnosi, że środki te przeznacza na bieżące wydatki oraz spłatę zobowiązań wobec pozostałych współwłaścicieli, jednakże w orzecznictwie wskazuje się, że należy brać pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędne dla utrzymania. Przez wydatki "utrzymania koniecznego" należy natomiast rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność i mieszkanie (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008 r., sygn. akt II GZ 112/08 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z oświadczenia strony wynika, że miesięcznie na własne potrzeby przeznacza kwotę około 550 zł (opłaty za prąd, gaz, wodę, wywóz śmieci, Internet, telewizję i telefon, leki oraz opał raz w roku, kwartalna składa KRUS oraz roczne OC samochodu), zatem tylko te wydatki powinny zostać uwzględnione przez referendarza podczas badania sytuacji majątkowej strony. Należy dodać, że konieczność rozliczenia się ze współspadkobiercami, wynikająca z zawartej przez skarżącego ugody (załączonej do sprzeciwu), nie uzasadnia w ocenie Sądu przyznania skarżącemu prawa pomocy. Po pierwsze, z ugody nie wynika konkretny termin, w jakim skarżący będzie obowiązany dokonać spłaty współspadkobierców. Po drugie, nie ustalono wysokości spłat, jakich dokonać będzie musiał skarżący. Ponadto, trudno spłaty te zaliczyć do wydatków utrzymania koniecznego. W orzecznictwie ugruntowany jest bowiem pogląd, że zobowiązania wykraczające poza kategorię niezbędnych dla utrzymania, nie mogą mieć charakteru priorytetowego przed kosztami sądowymi (por. m.in. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z Warszawie z dnia 13 stycznia 2017 r. sygn. akt V SA/Wa 3193/16 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stanowiska tego nie może zmienić także wskazana w sprzeciwie okoliczność, że niedopełnienie obowiązku spłaty pozostałych współwłaścicieli w ocenie skarżącego może doprowadzić do "publicznej sprzedaży domu", w którym obecnie zamieszkuje. W tym zakresie jeszcze raz podkreślić należy, że w postępowaniu dotyczącym przyznania prawa pomocy analizie podlega jedynie aktualna sytuacja majątkową strony, a nie hipotetyczna, która może mieć miejsce w przyszłości. Nadto, jak wynika z dołączonej do sprzeciwu ugody zawartej w dniu 5 lutego 2017 r., spłata nieruchomości na rzecz pozostałych współwłaścicieli ma nastąpić dopiero po zakończeniu postępowania spadkowego toczącego się przed sądem powszechnym, zaś przedmiotowa nieruchomość wraz z domem zostały wydane skarżącemu. Uznać zatem należy, że strona ma zapewnione warunki mieszkaniowe, a posiadane środki może przeznaczyć w pierwszej kolejności na uiszczenie kosztów sądowych, bez narażenia się na niewykonanie obowiązku spłaty spadkobierców, który uaktualni się w bliżej nieokreślonej przyszłości. Należy jeszcze raz podkreślić, że instytucja przyznania prawa pomocy została wprowadzona do postępowania sądowoadministracyjnego celem umożliwienia obrony swoich praw przed sądem osobom o znikomych dochodach lub dochodów tych pozbawionym i znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej. Prawo pomocy powinno być zatem udzielane przede wszystkim osobom bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Nie można bowiem, stosując prawo pomocy, chronić, czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Tymczasem w przedmiotowej sprawie skarżący ma w pełni zabezpieczone potrzeby mieszkaniowe – jest współwłaścicielem domu, a co więcej - ma zabezpieczenie w postaci innego majątku, będąc – jak deklaruje – właścicielem samochodu osobowego Skoda Octavia 1,9 tdi, rok produkcji 1998 oraz oszczędności w kwocie 42.357 zł. Choć oświadcza, że posiadane środki chce przeznaczyć na spłatę współspadkobierców, to jednakże - w świetle okoliczności sprawy, brak jest podstaw do przyjęcia, że pokrycie kosztów postępowania w tej sprawie wywoła skutki opisane przez stronę w sprzeciwie, tj. niewywiązanie się z obowiązku spłaty i w konsekwencji sądową sprzedaż domu, w którym zamieszkuje. Reasumując, zdaniem Sądu referendarz sądowy prawidłowo zbadał sytuację majątkową strony na dzień złożenia wniosku, zaś analiza ta doprowadziła do właściwych wniosków, że wnioskodawca posiada majątek, który może posłużyć jako źródło finansowania kosztów tej sprawy sądowoadministracyjnej, w tym również pomocy prawnej, bez potrzeby przenoszenia tego ciężaru na Skarb Państwa. Sąd orzekł na podstawie art. 260 p.p.s.a., w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), obowiązującym w sprawach postępowań wszczętych po dniu 15 sierpnia 2015 r. Na podstawie tego przepisu, rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza w sprawie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie zmienia albo utrzymuje w mocy. Orzeka przy tym jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu.