II SA/Gd 971/25

Dnia 18 marca 2026 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Sędziowie: Sędzia WSA Diana Trzcińska Asesor sądowy WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 18 marca 2026 roku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi D. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 października 2025 roku, znak sprawy 010070/680/574796/2022 w przedmiocie świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 listopada 2024 roku, znak sprawy 010070/680/574796/2022; 2. umarza postępowanie administracyjne. D. S. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 27 października 2025 r. nr 010070/680/574796/2022 w przedmiocie świadczenia wychowawczego. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym: W dniu 1 lutego 2022 r. D. S. wystąpił z wnioskiem o świadczenie wychowawcze na dziecko W. S. na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. W informacji z dnia 11 kwietnia 2022 r. ustalono skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego na syna, na okres od 1 października 2022 r. do 31 maja 2023 r. - w kwocie 500 zł miesięcznie. Decyzją z dnia 31 października 2022 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Zakład; organ I instancji) uchylił ustalone skarżącemu w informacji z dnia 11 kwietnia 2022 r. prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko W. S., przyznane na okres od 1 października 2022 r. do 31 maja 2023 r. w kwocie 500 zł miesięcznie. W uzasadnieniu organ I instancji stwierdził, że jak ustalił na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w Słupsku z dnia 21 marca 2022 r. sygn. akt IC 216/21, miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce zamieszkania drugiego rodzica. Zgodnie z art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U. z 2023 r., poz. 810 ze zm.) – dalej zwanej "ustawą", w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Ponadto organ I instancji zawarł w treści decyzji stwierdzenie, że wypłacone świadczenie wychowawcze za okres od 1 czerwca 2022 r. do 30 listopada 2022 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie, o którym mowa w art. 25 ust. 2 ustawy, jak również wskazał na obowiązek jego wpłacenia na rachunek bankowy ZUS, z którego świadczenie zostało wypłacone. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł D. S. podnosząc, że zgodnie z wyrokiem rozwodowym, wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim W. S. powierzone zostało obojgu rodzicom z tym ustaleniem, że miejscem zamieszkania małoletniego syna będzie miejsce zamieszkania jego matki. Stan faktyczny jest taki, że W. S. zamieszkuje z obojgiem rodziców pod tym samym adresem. Skarżący sprawuje opiekę nad synem, który pozostaje na jego utrzymaniu. Decyzją z dnia 12 grudnia 2023 r. nr 010070/680/574796/2022 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS; organ odwoławczy), wskazując w podstawie prawnej na art. 138 ust. 1 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.) - dalej k.p.a. oraz art. 28 ust. 1 ustawy, utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 października 2022 r. nr 010070/680/574796/2022 w sprawie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego. Prezes ZUS w uzasadnieniu decyzji z dnia 12 grudnia 2023 r., motywując swoje rozstrzygnięcie, wskazał, że zgodnie z art. 4 ustawy celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Zgodnie z art. 5 ust. 2a ww. ustawy, dziecko, które zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Prezes ZUS wskazał, że w przypadku złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka albo opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie to przyznaje się i wypłaca temu z rodziców, który faktycznie sprawuje nad dzieckiem opiekę. Dokumentem potwierdzającym sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem jest orzeczenie sądu w sprawie rozwodowej. Jeśli w orzeczeniu sądu władza rodzicielska została powierzona obojgu rodzicom, należy uznać, że faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje ten rodzic, przy którym sąd ustalił miejsce zamieszkania dziecka (drugi rodzic w takim przypadku może mieć ustalone kontakty z dzieckiem). Wobec faktu, że zgodnie z ww. wyrokiem Sądu Okręgowego w Słupsku miejsce zamieszkania dziecka ustalone zostało przy matce organ uznał, że to ona sprawuje faktyczną opiekę nad nim i to jej wypłaca się świadczenie wychowawcze - zgodnie z art. 22. ww. ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Z uwagi na rozbieżność stanowisk rodziców dziecka, co do tego który z nich jest osobą sprawującą opiekę ZUS zwrócił się do Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej w celu ustalenia czy osoba, która wystąpiła z wnioskiem faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Wywiady środowiskowe przeprowadzone ze skarżącym w dniu 23 lutego 2022 r. oraz z matką dziecka A. S. w dniu 1 marca 2023 r. wskazały, że oboje rodzice uczestniczą w procesie wychowywania dziecka, finansowania jego potrzeb oraz sprawują nad nim opiekę w równej mierze. Wywiad potwierdził, że oboje rodzice sprawują faktyczną opiekę nad dzieckiem. Zatem faktyczną opiekę nad nim sprawuje rodzic, u którego dziecko mieszka, w tym przypadku jego matka - zgodnie z ww. postanowieniem sądu, które jest wiążące dla stron postępowania. W takich warunkach organ odwoławczy stwierdził brak podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji, ponieważ w okresie świadczeniowym od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. skarżący nie zamieszkiwał z dzieckiem i nie sprawował faktycznej opieki nad nim. W wyniku wniesienia przez D. S. skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z 8 maja 2024 roku sygn. akt II SA/Gd 140/24 uchylił decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 grudnia 2023 r. znak sprawy 010070/680/574796/2022 oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 października 2022 r. znak sprawy 010070/680/574796/2022. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że zarówno decyzja I jak i II instancji nie odpowiadają podstawowym wymogom przewidzianym w art. 107 § 1 pkt 4 - 6 oraz § 3 k.p.a. Uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego, biorąc pod uwagę datę wydania decyzji organu I instancji (31 października 2022 r.), zostało dokonane z mocą wsteczną, tj. od 1 czerwca 2022 r., a takie rozstrzygnięcie było niedopuszczalne. Nie było również podstaw do połączenia takiego rozstrzygnięcia z orzekaniem o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia. Organy obu instancji naruszyły zatem przepisy prawa materialnego, tj. art. 25 i art. 27 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Ponadto organy obu instancji naruszyły w istotnym zakresie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. W rozpoznawanej sprawie nie zawiadomiono skarżącego o wszczęciu z urzędu postępowania zgodnie z wymogami art. 61 § 4 k.p.a., a tym samym nie określono, w jakiej sprawie, tj. w jakim przedmiocie organ prowadzi postępowanie. Skarżący o toczącym się postępowaniu – przy wszystkich wcześniej zasygnalizowanych wątpliwościach – dowiedział się dopiero w momencie doręczenia mu decyzji Zakładu z dnia 31 października 2022 r., co stanowi oczywiste naruszenie art. 61 § 4 i art. 10 § 1 k.p.a. Ze względu na brak określenia przedmiotu sprawy nie mógł też przed jej wydaniem zgłosić argumentów w celu obrony swojego interesu prawnego. Takie postępowanie ZUS świadczy także o naruszeniu zasad z art. 6 i art. 7 k.p.a. (zasad praworządności, prawdy obiektywnej i uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli) oraz zasady zaufania do władzy publicznej (art. 8 § 1 k.p.a.). Naruszone zostały również przepisy postępowania art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 w związku z art. 8 i art. 11 k.p.a. W szczególności organ odwoławczy, dysponując już stanowiskiem skarżącego przedstawionym w odwołaniu, poprzestał na powołaniu się na art. 4 ustawy (nie wskazując konkretnych jednostek redakcyjnych tego przepisu) i art. 5 ust. 2a. Organ odwoławczy nie wskazał ani nie omówił podstaw do zastosowania art. 27 ust. 1 ustawy w tej sprawie. Organ II instancji w ogóle nie rozważył także zastosowania art. 5 ust. 2a ustawy. Wobec powyższego Sąd stwierdził, że uzasadnienia decyzji organów obu instancji nie spełniają wymogów z art. 107 § 3 k.p.a. w kontekście zasad z art. 8 i art. 11 k.p.a. Uzasadnienie obu wydanych w sprawie decyzji jest lakoniczne i zawiera sprzeczności. Nie zawiera jednoznacznie ustalonego stanu faktycznego, przywołania i wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia ani dokonania subsumpcji ustalonego stanu faktycznego pod określone normy prawne. W decyzji z dnia 31 października 2022 r. ZUS jako podstawę prawną rozstrzygnięcia przywołał ogólnikowo jedynie przepis art. 22 ustawy, jak i wskazał na przepis art. 25 ustawy bez jakiegokolwiek przytoczenia i wyjaśnienia jego treści. Z kolei Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji jako podstawę prawną rozstrzygnięcia wskazał przepisy art. 28 ust. 1 ustawy i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., odnosząc się w uzasadnieniu wyłącznie do treści art. 4 i art. 5 ust. 2a ustawy, jednak bez ich głębszej analizy. W żadnej z kontrolowanych decyzji nie został powołany zaś przepis art. 27 ustawy. Ponadto, decyzja wprost narusza uregulowania ustawy w zakresie obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za wskazany w nich okres. Nie zawiera bowiem wymaganych elementów takiej decyzji. Rozstrzygnięcie w tym zakresie nie jest kompletne, ponieważ nie ustala kwoty zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Następnie, nie zawiera uzasadnienia faktycznego i prawnego, które realizowałyby przepis art. 25 ustawy w związku z art. 28 i art. 11 k.p.a. Nie wskazuje na ustalenia, które uzasadniałyby ocenę, że wypłacone świadczenie wychowawcze jest nienależne. Brak jest wyjaśnienia organu co do zasadności i podstaw faktycznych i prawnych przyjętego okresu, w którym to świadczenie uznał za nienależne. Jednocześnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z 8 maja 2024 roku sygn. akt II SA/Gd 140/24 nakazał uwzględnić, że nie ma podstaw do prowadzenia postępowania w trybie art. 27 ustawy w przedmiocie uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego w odniesieniu do już skonsumowanego świadczenia. Natomiast przeprowadzenie postępowania w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wymaga bezwzględnego ustalenia, czy zachodzą przesłanki do uznania wypłaconych skarżącemu świadczeń za świadczenia nienależnie pobrane na gruncie art. 25 ustawy. W pierwszej kolejności organ administracyjne winien ustalić, czy w sprawie można mówić o nienależnie pobranym świadczeniu w kontekście przesłanek z art. 25 ust. 2 ustawy, w szczególności, czy świadczenie wychowawcze zostało wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (ust. 2 pkt 6). Zawiadomieniem z 11 września 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych poinformował skarżącego o wszczęciu postępowania w sprawie wniosku o świadczenie wychowawcze na dziecko na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Jednocześnie pismem z tego samego dnia wezwano skarżącego do nadesłania uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego w Słupsku z 21 marca 2022 r, sygn. akt I C 216/21, jeżeli zostało sporządzone. Ponadto zwrócono się z prośbą o wyjaśnienie, czy w sprawie zostały wydane jakieś jeszcze orzeczenia Sądu z uzasadnieniem w zakresie miejsca zamieszkania dziecka z późniejszą datą. W odpowiedzi na powyższe skarżący wskazał, że do wyroku Sądu Okręgowego w Słupsku z 21 marca 2022 r, sygn. akt IC 216/21 nie zostało sporządzone uzasadnienie, ponadto w dniu 1 grudnia 2023 r. wydane zostało postanowienie Sądu Rejonowego w Słupsku, sygn. akt III Nsm 1114/23, udzielające zabezpieczenia na czas trwania postępowania w przedmiocie ustalenia miejsca zamieszkania nieletniego W.S., poprzez ustalenie, że miejscem zamieszkania małoletniego jest każdorazowe miejsce zamieszkania jego ojca. W dniu 23 października 2024 r. wezwano skarżącego o przedłożenie postanowienia Sądu Rejonowego w Słupsku, sygn. akt III Nsm 1114/23 wraz z datą oraz pieczątką uprawomocnienia się. W dniu 25 października 2024 r. skarżący przedłożył postanowienie Sądu Rejonowego w Słupsku z 1 grudnia 2023 r., sygn. akt III Nsm 1114/23. Ponadto przedłożył postanowienie Sądu Rejonowego w Słupsku z 5 lutego 2024 r., sygn. akt III Nsm 1114/23, zmieniające wyrok Sądu Okręgowego w Słupsku z 21 marca 2022 r, sygn. akt IC 216/21 i ustalające, że miejscem zamieszkania małoletniego jest każdorazowe miejsce zamieszkania jego ojca. Decyzją z 26 listopada 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że prawo do świadczenia wychowawczego od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. w pełnej wysokości świadczenia zostało ustalone dla matki dziecka mając na uwadze miejsce zamieszkania dziecka z uwagi na zastosowanie art. 4 ust. 2 pkt 1 oraz art. 22 ustawy. Jeżeli rodzice po rozwodzie zamieszkują rozdzielenie, a sąd nie orzeknie opieki naprzemiennej, zgodnie z przepisami ustawy, świadczenie wychowawcze przysługuje tylko jednemu rodzicowi, a mianowicie temu, z którym dziecko mieszka i pozostaje na utrzymaniu. W takiej sytuacji dla przyznania świadczenia wychowawczego nie ma znaczenia, który z rodziców pierwszy złożył wniosek, ponieważ zdanie drugie w art. 22 ustawy ma zastosowanie tylko w sytuacji "jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców". Wyrok Sądu Okręgowego w Słupsku z 21 marca 2022 r., sygn. akt IC 216/21, ustalił miejsce zamieszkania dziecka przy matce, tym samym należało odmówić świadczenia ojcu dziecka. W wyniku wniesionego odwołania Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że brak jest przesłanek do uchylenia decyzji z dnia 26 listopada 2024 r. i przyznania skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko. Wynika to z ustalonego na ramach posiadanych dokumentów stanu faktycznego w tym m.in., że dziecko nie znajdowało się pod opieką ojca w trakcie trwania okresu świadczeniowego. Z zebranej w aktach sprawy dokumentacji wynika, że władzę rodzicielską nad dzieckiem posiadają oboje rodzice jednak początkowo zgodnie z wyrokiem Sądu z dnia 21 marca 2022 r. miejscem zamieszkania dziecka było miejsce zamieszkania jego matki. Niniejsze uległo zmianie w grudniu 2023 r. po postanowieniu Sądu z dnia 1 grudnia 2023 r. wydanego w ramach zabezpieczenia na czas trwania postępowania oraz ustanowione postanowieniem Sądu z dnia 5 lutego 2024 r, którym to zmieniono zapis wyroku rozwodowego w tej kwestii. Przedmiotowe postępowanie dotyczy okresu świadczeniowego 2022/2023 który trwał od czerwca 2022 r. do maja 2023 r., zatem weryfikacja prawa osób uprawnionych do pobierania świadczenia wychowawczego badana jest na tenże właśnie okres. Dlatego też biorąc pod uwagę fakt, iż do prawnej zmiany miejsca zamieszkania dziecka doszło po zakończeniu ww. okresu tj. w grudniu 2023 r. nie jest możliwym uznanie owego stanu względem okresu świadczeniowego 2022/2023 i uznanie, że skarżący sprawował faktyczną opiekę nad dzieckiem w tymże okresie. Niniejsze jest zgodne z orzecznictwem sądów administracyjnych, bowiem jeżeli kwestie odnoszące się do opieki rodziców nad dzieckiem zostały ustalone przez sąd powszechny, organy administracji publicznej, w tym ZUS jest związany orzeczeniem sądu powszechnego. Dodatkowo organ II instancji wskazał, że ZUS nie ma podstaw do weryfikacji czy i jak rodzice realizują ustalone przez Sąd zarządzenia. Skargę na decyzję Prezesa ZUS wniósł D. S., zarzucając w niej organowi naruszenie: - art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez uznanie, wobec zgromadzonego materiału dowodowego, iż w okresie świadczeniowym od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. skarżący jako ojciec dziecka korzystający ze świadczenia wychowawczego przyznanego na podstawie informacji z dnia 11 kwietnia 2022 r. nie zamieszkiwał z dzieckiem i nie sprawował faktycznej opieki nad nim; - niezgodność stanowiska Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ze zgromadzonym materiałem dowodowym polegającym na założeniu, iż potwierdzeniem sprawowania faktycznej opieki nad dzieckiem jest dokument orzeczenia sądu w sprawie rozwodowej, nie zaś stan faktyczny potwierdzony i opisany przez Centrum Usług Społecznych Gminy Słupsk w kwestionariuszu rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia 2 marca 2023 r.; - art. 4 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez uznanie, iż świadczenie wychowawcze przysługuje matce lub ojcu jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki lub ojca, przyjmując jednocześnie niezgodne ze stanem faktycznym i wobec braku poparcia w materiale dowodowym stanowisko, że jako ojciec nie zamieszkiwał z dzieckiem w okresie od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. oraz nie sprawował faktycznej opieki; - art. 35, art. 36, art. 37 k.p.a. poprzez zbędną zwłokę w załatwianiu spraw, niedotrzymanie miesięcznego okresu załatwienia sprawy w postępowaniu odwoławczym, niezawiadomienie strony o przyczynach zwłoki oraz braku wskazania nowego terminu załatwienia sprawy oraz wobec braku pouczenia o prawie do wniesienia ponaglenia. Mając powyższe na względzie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie. Przez Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że ZUS rozpatrując wniosek o świadczenie wychowawcze na okres 2022/2023 był związany orzeczeniem sądu powszechnego. Beneficjentem świadczenia wychowawczego jest dziecko W. S. Świadczenie na okres świadczeniowy 2022/2023 było przyznane i płynęło do rąk matki zgodnie ze złożonym wyrokiem rozwodowym. Dziecko korzystało z tego świadczenia. Złożone do ZUS postanowienia z dnia 1 grudnia 2023 r. i 5 lutego 2024 r. sygn. akt III Nsm 1114/23 są z dat późniejszych niż złożony wyrok rozwodowy. Złożone przez skarżącego postanowienia będą miały wpływ na prawo do świadczenia we wnioskach, które zostaną złożone na nowe okresy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Zgodnie z art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz.U. z 2026 r., poz. 143; dalej jako "P.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c P.p.s.a.). W razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części (art. 151 P.p.s.a.). Z przepisu art. 134 § 1 P.p.s.a. wynika z kolei, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony. Z istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności faktycznych wskazać należy, że w dniu 1 lutego 2022 r. D. S. wystąpił z wnioskiem o świadczenie wychowawcze na syna W. S. na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Wniosek ten został po jego rozpatrzeniu uwzględniony - informacją z dnia 11 kwietnia 2022 r. przyznano skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego na syna, na okres od 1 października 2022 r. do 31 maja 2023 r. - w kwocie 500 zł miesięcznie. Decyzją z dnia 31 października 2022 r. Zakład uchylił ustalone skarżącemu w informacji z dnia 11 kwietnia 2022 r. prawo do świadczenia wychowawczego, przyznane na okres od 1 października 2022 r. do 31 maja 2023 r. w kwocie 500 zł miesięcznie, a Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 12 grudnia 2023 r. utrzymał w mocy decyzję Zakładu z dnia 31 października 2022 r. Obie te decyzje zostały uchylone prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 8 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 140/24. Zawiadomieniem z 11 września 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych poinformował skarżącego o wszczęciu postępowania w sprawie wniosku o świadczenie wychowawcze na syna W. S. na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Decyzją z 26 listopada 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r., jako podstawę prawną powołując ustawę z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2024 r. poz. 1576), a w uzasadnieniu cytując art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 tej ustawy. Decyzją z dnia 27 października 2025 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję Zakładu z dnia 26 listopada 2024 r., jako podstawę prawną wskazując art. 138 ust. 1 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r., poz. 572 ze zm.) - dalej k.p.a. oraz art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Jak wynika z powyższego, wcześniejsze decyzje organów obu instancji orzekające o uchyleniu ustalonego skarżącemu na podstawie informacji z dnia 11 kwietnia 2022 r. prawa do świadczenia wychowawczego zostały wyeliminowane z obrotu prawnego wyrokiem tutejszego Sądu w sprawie o sygn. akt II SA/Gd 140/24, w wyniku czego w obrocie prawnym pozostaje informacja z dnia 11 kwietnia 2022 r. o przyznaniu skarżącemu świadczenia wychowawczego. W takiej sytuacji organ I instancji wszczął postępowanie w sprawie wniosku skarżącego o świadczenie wychowawcze na syna W. S. na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. i odmówił skarżącemu przyznania tego świadczenia, a organ II instancji decyzję tę utrzymał w mocy. Będące zatem obecnie przedmiotem kontroli Sądu decyzje są decyzjami odmawiającymi skarżącemu przyznania wnioskowanego przez niego świadczenia wychowawczego przy jednoczesnym funkcjonowaniu w obrocie prawnym informacji z dnia 11 kwietnia 2022 r. przyznającej mu to świadczenie. Oceniając sposób procedowania w sprawie przez organy wskazać w pierwszej kolejności należy ramy prawne, w jakich nastąpiło rozstrzygnięcie. Z uwagi na datę wystąpienia przez skarżącego z wnioskiem o przyznanie świadczenia wychowawczego, podstawę materialnoprawną orzekania w sprawie tego wniosku stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2407) – dalej jak dotychczas zwanej w skrócie "ustawą", w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 924), z mocą obowiązującą od dnia 1 lipca 2019 r. Zgodnie bowiem z art. 6 ust. 2 ustawy nowelizującej w sprawach o świadczenie wychowawcze na okres po dniu 30 czerwca 2019 r. stosuje się przepisy ustawy zmienianej w art. 1 w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą. Jedna ze zmian wprowadzonych do znowelizowanych przepisów ustawy na mocy art. 1 pkt 12 powołanej wyżej ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r., dotyczyła kwestii procedowania w przedmiocie przyznania świadczenia wychowawczego i polegała na dodaniu art. 13a, którego ust. 1 stanowi, iż przyznanie przez organ właściwy lub wojewodę świadczenia wychowawczego nie wymaga wydania decyzji. Odmowa przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenie lub zmiana prawa do świadczenia wychowawczego oraz rozstrzygnięcie w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wymagają wydania decyzji. Z treści powołanego wyżej art. 13a ust. 1 zdanie pierwsze ustawy wynika zatem jednoznacznie, że od dnia 1 lipca 2019 r. przyznanie przez organ właściwy lub wojewodę świadczenia wychowawczego nie następuje jak dotychczas w drodze decyzji administracyjnej, a ma charakter czynności materialno-technicznej. W sytuacji przyznania świadczenia wychowawczego organ zobowiązany jest jedynie do poinformowania wnioskodawcy o tym fakcie. Z uzasadnienia projektu ustawy nowelizującej (druk sejmowy nr 3387 z 10 kwietnia 2019 r., LEX/el) wynika, iż zamiarem ustawodawcy było uproszczenie postępowania i przyspieszenie wypłaty przyznanego świadczenia wychowawczego uprawnionym do tego podmiotom. Jednocześnie celem zapewnienia prawa strony do odwołania, ustawodawca pozostawił obowiązek wydawania decyzji administracyjnych w sprawach: odmowy, uchylenia, zmiany prawa do świadczenia wychowawczego oraz nienależnie pobranego świadczenia, co wprost wynika z treści zdania drugiego art. 13a ust. 1 ustawy Wskazać również należy, że zgodnie z art. 28 ustawy w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy k.p.a. Z treści przywołanego przepisu wynika, że w przypadku, gdy przepisy o charakterze procesowym zawarte w ustawie nie regulują określonej kwestii związanej z postępowaniem o przyznanie świadczenia wychowawczego, wprost znajdują zastosowanie przepisy k.p.a. Natomiast w przypadku odmiennej regulacji określonej kwestii w k.p.a. (lex generalis) w stosunku do przepisów ustawy (lex specialis), pierwszeństwo, w myśl obowiązujących w polskim systemie prawa zasad derogacyjnych (lex specialis derogat legi generali), znajdą przepisy ustawy. Jedną z odmiennie uregulowanych w ustawy kwestii, w stosunku do przepisów k.p.a., jest właśnie określona w obowiązującym od dnia 1 lipca 2019 r. art. 13a ust. 1 ustawy forma przyznania prawa do świadczenia wychowawczego, niewymagająca wydania w tym zakresie decyzji administracyjnej, a rozstrzygająca sprawę w drodze czynności materialno-technicznej (por. Blicharz J. (red.), Glumińska-Pawlic J. (red.), Zacharko L.[red.), Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, Wyd. II, LEX/el. 2019). W konsekwencji powyższego uznać należy, że w stanie prawnym obowiązującym od dnia 1 lipca 2019 r., przyznanie stronie świadczenia wychowawczego następuje w drodze czynności materialno-technicznej i stanowi rozstrzygnięcie w sprawie złożonego wniosku. Informacja wydana w trybie art. 13a ust. 1 zdanie 1 ustawy nie ma charakteru jedynie deklaratoryjnego. Przed jej wydaniem organ weryfikuje dane zawarte we wniosku, o czym świadczy wynikająca ze zdania drugiego analizowanego ustępu możliwość wydania decyzji odmownej. Informacja o przyznaniu stronie świadczenia wychowawczego jest zatem formą rozstrzygnięcia w sprawie złożonego wniosku, kształtując tym samym sytuację prawną podmiotu, który wystąpił o przyznanie świadczenia wychowawczego. Odnosząc powyższe uwagi do niniejszej sprawy wskazać należy, że skarżący wystąpił do organu z wnioskiem o przyznanie świadczenia wychowawczego w dniu 1 lutego 2022 r. i takie świadczenie zostało mu przyznane informacją z dnia 11 kwietnia 2022 r. Skoro zatem sprawa zainicjowana wnioskiem skarżącego z dnia 1 lutego 2022 r. została zakończona przyznaniem mu świadczenia wychowawczego stosownie do art. 13a ust. 1 w formie informacji (czynności materialno-technicznej), to w świetle obowiązujących regulacji następcze wszczęcie postępowania w sprawie tego wniosku, co nastąpiło pismem z dnia 11 września 2024 r. i wydanie decyzji odmawiającej przyznania skarżącemu świadczenia było niedopuszczalne. Organ błędnie odczytał wskazania wynikające z wyroku w sprawie II SA/Gd 140/24. Dla uniknięcia dalszego komplikowania sprawy, wyjaśnić należy pewne podstawowe kwestie. Otóż ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci przewiduje różne rodzaje postępowań. Jednym z nich jest postępowanie w sprawie ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego. Zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy, ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata następują na wniosek jednego z podmiotów wymienionych w tym przepisie. Oznacza to, że jest to postępowanie wszczynane na żądanie strony. Zgodnie z art. 61 § 1 k.p.a., postępowanie administracyjne wszczyna się na żądanie strony lub z urzędu. Datą wszczęcia postępowania na żądanie strony jest dzień doręczenia żądania organowi administracji publicznej (art. 61 § 3 k.p.a.). Jeżeli wniosek zostanie złożony skutecznie, to następuje wszczęcie postępowania z dniem doręczenia żądania organowi bez konieczności zawiadamiania wnioskodawcy o tym fakcie. Postępowanie to kończy się albo przyznaniem wnioskodawcy świadczenia wychowawczego albo decyzją odmawiającą . W sprawie niniejszej skarżącemu ustalone zostało prawo do świadczenia wychowawczego informacją z dnia 11 kwietnia 2022 r., postępowanie to zostało zatem zakończone. Wszczęcie w tej sytuacji postępowania w sprawie wniosku skarżącego o przyznanie świadczenia wychowawczego i wydanie decyzji odmawiającej przyznania tego świadczenia nie ma podstawy prawnej. Organ po pierwsze nie mógł wszcząć z urzędu postępowania, które wszczynane jest wyłącznie na żądanie strony, po drugie, nie mógł wydać decyzji odmawiającej ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego w sytuacji, gdy prawo to zostało już wcześniej ustalone na podstawie art. 13 ust. 1a ustawy i rozstrzygnięcie to nie zostało zmienione lub uchylone w odrębnym, właściwym do okoliczności sprawy trybie. Mimo przyznania świadczenia wychowawczego w drodze informacji, o której mowa w art. 13 ust. 1a ustawy, organ nie jest pozbawiony możliwości weryfikowania prawidłowości przyznania tego świadczenia, musi jednak działać w granicach prawem wyznaczonych wszczynając – już z urzędu – jedno z postępowań, w ramach których może zostać wydana decyzja odmiennie kształtująca sytuację prawną wnioskodawcy. Ewentualna zmiana w zakresie ustalonego stronie w trybie art. 13a ust. 1 ustawy prawa do świadczenia wychowawczego, w przypadkach określonych ustawą, jest możliwa w drodze decyzji o zmianie lub uchyleniu przyznanego uprawnienia (art. 27 ustawy), bądź też bądź też w drodze decyzji rozstrzygającej w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego (art. 25 ustawy) – na co wskazywał Sąd w uzasadnieniu wyroku w sprawie II SA/Gd 140/24. Organ jednak błędnie odczytał uzasadnienie tego wyroku, zamiast bowiem wszcząć jedno z tych postępowań pozwalających na weryfikację prawidłowości przyznania skarżącemu świadczenia wychowawczego, wszczął postępowanie w sprawie wniosku z dnia 1 lutego 2022 r. o przyznanie świadczenia wychowawczego i odmówił ustalenia prawa do tego świadczenia, tak jakby w obrocie prawnym nie funkcjonowała informacja o ustaleniu skarżącemu prawa do tego świadczenia, stanowiąca wszak rozstrzygnięcie w sprawie tego wniosku. Ponownie należy organowi wskazać, co już wcześniej Sąd uczynił w wyroku w sprawie II SA/Gd 140/24, że postępowanie w przedmiocie uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego, jak również stwierdzenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego jest nowym postępowaniem wobec postępowania zakończonego czynnością materialno-techniczną ustalenia prawa do tego świadczenia, a jego wszczęcie i prowadzenie wymaga zachowania wszelkich reguł procesowych przewidzianych przepisami k.p.a. Z tym jednak zastrzeżeniem, że decyzja uchylająca lub zmieniająca prawo do świadczenia wychowawczego, wydawana na podstawie art. 27 w zw. z art. 13a ust. 1 ustawy ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc (z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji). Powyższe oznacza, że w trybie art. 27 ustawy nie podlega uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane. W praktyce oznacza to, że w sytuacji gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane, a wyjdą na jaw okoliczności, że przyznane świadczenie jest nienależne, w pierwszej kolejności należy doprowadzić do wydania decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego (od dnia orzekania w przedmiotowej kwestii), a dopiero później do orzekania (poprzez wydanie decyzji administracyjnej) o nienależnie pobranym świadczeniu za okres w jakim zostało ono wypłacone (por. wyrok NSA z 15 czerwca 2020 r., I OSK 2390/19; wyrok NSA z 24 maja 2018 r., I OSK 2842/17; wyrok WSA w Ł. z 27 stycznia 2021 r., II SA/Łd 593/20; wyrok WSA w Ł. z 29 stycznia 2019 r., II SA/Łd 1076/18; wyrok WSA w Warszawie z 7 grudnia 2018 r., I SA/Wa 1537/18; www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Jeżeli natomiast prawo do świadczenia wychowawczego zostało całkowicie skonsumowane, a wyjdą na jaw okoliczności, że przyznane świadczenie jest nienależne, pozostaje możliwość orzeczenia (poprzez wydanie decyzji administracyjnej) o nienależnie pobranym świadczeniu za okres w jakim zostało ono wypłacone w trybie art. 25 ustawy. Przy czym należy pamiętać, że zgodnie z art. 25 ust. 6 ustawy, decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 2 lata. Podkreślić jednak należy, że kwestia czy świadczenie wypłacone skarżącemu na skutek przyznania mu tego świadczenia informacją z dnia 11 kwietnia 2022 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie podlegające zwrotowi w trybie art. 25 ustawy stanowi odrębną sprawę administracyjną, która wymaga odrębnego wszczęcia, co nie miało miejsca. Podobnie, odrębną sprawą administracyjną byłoby postępowanie w sprawie uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego, kończące się wydaniem decyzji na podstawie art. 27 w zw. z art. 13a ust. 1 ustawy. Także jednak i takie postępowanie nie zostało w sprawie wszczęte. Mimo niedostatków uzasadnień wydanych w sprawie decyzji, co jest wadliwością samą w sobie, Sąd rozważył, czy w okolicznościach sprawy możliwe jest potraktowanie wydanych w sprawie decyzji jako decyzji opartych na art. 25 lub 27 ustawy i uznał, że takiej możliwości nie ma. Organ jednoznacznie prowadził postępowanie w sprawie wniosku skarżącego z dnia 1 lutego 2022 r. i wydał decyzję odmawiającą ustalenia prawa do wnioskowanego świadczenia, a nie decyzję o uchyleniu lub zmianie prawa do świadczenia wychowawczego na podstawie art. 27 w zw. z art. 13a ust. 1 ustawy lub decyzję uznająca świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącemu za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi w trybie art. 27 ustawy. Oceniając sprawę pod kątem tych przepisów Sąd wkroczyłby w zakres kompetencji organu administracji, do czego nie ma podstawy prawnej. Odnotować również trzeba, że mimo iż w wyroku w sprawie II SA/Gd 140/24, Sąd wskazywał na braki w uzasadnieniach decyzji i wskazywał, jakie elementy w tych uzasadnieniach powinny się znaleźć stosownie do 107 § 3 k.p.a. w kontekście zasad z art. 8 i art. 11 k.p.a., wymogi te nadal nie są spełniane. Wystarczy wskazać, że organ I instancji jako podstawę prawną rozstrzygnięcia powołał ustawę z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2024 r. poz. 1576), nie wskazując żadnego jej konkretnego przepisu. Podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowi zawsze konkretny przepis, a nie cała ustawa. Ani strona, ani Sąd, nie jest od poszukiwania w treści ustawy przepisu, który zastosował organ, sugerując się wyłącznie treścią rozstrzygnięcia albo uzasadnieniem. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z kolei jako podstawę prawną swojego rozstrzygnięcia wskazał art. 138 ust. 1 § 1 k.p.a. i art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci – żaden z tych przepisów nie dotyczy materialnoprawnej podstawy rozstrzygnięcia. Wyjątkowa oszczędność Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych we wskazywaniu podstaw prawnych podejmowanych przez siebie rozstrzygnięć, ogólnikowość, lakoniczność uzasadnień tak w sferze faktycznej jak i prawnej, nie pozwalają na odkodowanie intencji tego organu choćby co do tak zasadniczej kwestii, jaką jest tryb prowadzonego postępowania i podstawa prawna rozstrzygnięcia . Kontrolowane w sprawie decyzje wydane zostały z naruszeniem art. 107 § 3 k.p.a., art. 61 § 3 k.p.a., art. 13a ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, czyli przepisów postępowania, które to naruszenie nie tylko mogło ale i miało istotny wpływ na wynik sprawy. Organ bowiem wszczął z urzędu postępowanie, które wszczynane jest wyłącznie na żądanie strony, po drugie, wydał decyzję odmawiającą ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego w sytuacji, gdy prawo to zostało już wcześniej ustalone na podstawie art. 13 ust. 1a ustawy i rozstrzygnięcie to nie zostało zmienione lub uchylone w odrębnym, właściwym do okoliczności sprawy trybie. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Stwierdzone przez Sąd uchybienia uzasadniały zastosowanie powyższego przepisu. Zgodnie z art. 135 p.p.s.a., Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Stwierdzone uchybienia obejmowały zarówno decyzje organu odwoławczego jak i organu I instancji, stąd przepis ten znalazł zastosowanie skutkując uchyleniem obu wydanych w sprawie decyzji. Zgodnie z art. 145 § 3 p.p.s.a., w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2, sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie. Postępowanie podlega umorzeniu, gdy jest bezprzedmiotowe. Taka sytuacja zaistniała w sprawie. Postępowanie w sprawie wniosku skarżącego o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego jest bezprzedmiotowe, wniosek ten bowiem został już rozstrzygnięty poprzez ustalenie skarżącemu prawa do tego świadczenia na podstawie informacji z dnia 11 kwietnia 2022 r. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 p.p.s.a. uchylił obie wydane w sprawie decyzje i na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. umorzył postępowanie. Rozstrzygnięcie to oznacza, że wobec skarżącego nie toczy się żadne postępowanie w sprawie jego wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, wyeliminowane z obrotu prawnego zostały też decyzje odmawiające ustalenia prawa do tego świadczenia. Na mocy poprzedniego wyroku w sprawie II SA/Gd 140/24 uchylone zostały też decyzje: Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 października 2022 r. nr 010070/680/574796/2022 w sprawie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego i Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 grudnia 2023 r. znak sprawy 010070/680/574796/2022 utrzymująca w mocy ww. decyzję organu I instancji. W obrocie prawnym aktualnie pozostaje zatem informacja z dnia 11 kwietnia 2022 r. o ustaleniu skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego, a skarżącemu, zgodnie z art. 13 ust. 1a ustawy, przysługuje prawo domagania się jego wypłaty w zakresie, w jakim dotąd nie zostało wypłacone.