III SA/Gd 425/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janina Guść, Sędziowie Sędzia WSA Alina Dominiak (spr.), Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak, Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Hanna Tarnawska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 września 2019 r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 29 kwietnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 5 lutego 2019 r. nr [...] Decyzją z dnia 5 lutego 2019 r. Wójt Gminy, działając na podstawie art. 17 i art. 20 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm., dalej również jako: "ustawa") odmówił J. W. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad mężem T. W. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w dniu 14 stycznia 2019 r. J. W. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. T. W. został uznany trwale za całkowicie niezdolnego do pracy i niezdolnego do samodzielnej egzystencji orzeczeniem z dnia 24 lutego 1999 r., tj. po ukończeniu 25. roku życia bez wskazania od kiedy niezdolność do pracy powstała. W okresie od 1 lipca 2013 r. do 31 grudnia 2018 r. wnioskodawczyni pobierała zasiłek dla opiekuna, z którego zrezygnowała z uwagi na fakt ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. W ocenie organu I instancji należało odmówić prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ niepełnosprawność męża wnioskodawczyni powstała po ukończeniu 25. roku życia. W odwołaniu od powyższej decyzji J. W. wskazała, że zgodnie z art. 27 ust. 5 ustawy w przypadku zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i zasiłku dla opiekuna przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną. W dniu 14 stycznia 2019 r. złożyła pisemną rezygnację z pobierania zasiłku dla opiekuna, a decyzją z dnia 15 stycznia 2019 r. Wójt Gminy uchylił realizację decyzji przyznającej zasiłek dla opiekuna. Decyzją z dnia 29 kwietnia 2019 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Zdaniem Kolegium, w świetle art. 17 ust. 1 i 1b ustawy J. W. nie spełnia przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem, T. W. z uwagi na fakt, że niepełnosprawność powstała po ukończeniu przez niego 25. roku życia. Wprawdzie w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji, to jednak w aktualnym stanie prawnym nie ma podstaw, by na mocy przywołanego wyroku można było zaniechać czy też wykluczyć możliwość stosowania przesłanki określonej przepisem art. 17 ust. 1b ustawy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego J. W. wniosła o jej uchylenie. Zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1b ustawy polegającą na uznaniu, że jedną z przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest konieczność potwierdzenia wystąpienia niepełnosprawności osoby wymagającej opieki przed 18. rokiem życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia , co przesądza o niemożności uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji opieki nad osobą niepełnosprawną, której kryteria wiekowe nie zostały spełnione. Skarżąca podniosła, że rezygnacja z pobierania zasiłku dla opiekuna i złożenie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, dużo wyższego niż dotychczas pobierane, po wyroku Trybunału Konstytucyjnego, sygn. akt K 38/13 jest w pełni uzasadnione. Stanowisko organów godzi w konstytucyjny nakaz ochrony rodziny i opieki nad rodziną. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r., poz. 2107 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z kolei zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; dalej w skrócie jako "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm.), zwanej dalej "ustawą". Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom (niż wskazane w pkt 1-3), na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Skarżąca jest żoną osoby wymagającej opieki, wobec czego należy do kręgu osób określonych w ww. przepisie. Mąż skarżącej, urodzony w dniu 29 sierpnia 1971 r., orzeczeniem z dnia 24 lutego 1999 r. zaliczony został trwale do osób całkowicie niezdolnych do pracy i niezdolnych do samodzielnej egzystencji. W orzeczeniu nie wskazano daty powstania całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji. Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia albo w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego organy uzasadniły faktem, że niepełnosprawność męża skarżącej nie powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, jak stanowi art. 17 ust. 1b ustawy. Należało w pierwszej kolejności wobec tego rozstrzygnąć, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, pomimo że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej, która pozostaje pod jego opieką, nie powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej. Przy rozważaniu tej kwestii konieczne jest wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 dla określenia ich wpływu na sytuację prawną skarżącej. Wskazać wobec tego należy, że Trybunał Konstytucyjny w punkcie drugim sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443) orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Przedmiotowy wyrok jest wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał Konstytucyjny stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym zakresie jego zastosowania. Wyrok ten odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust.1b ustawy nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Skutkiem tego orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku. Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Omawiany przepis ustawy - art. 17 ust. 1b - jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie - nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela linię orzeczniczą sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzegają jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i stwierdzają o konieczności uchylenia decyzji (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 sierpnia 2016 r. sygn. akt I OSK 923/16, z dnia 4 listopada 2016 r. sygn. akt I OSK 1578/16, z dnia 21 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 4020/18, wyrok WSA w Warszawie z dnia 2 kwietnia 2015 r., sygn. akt VIII SA/Wa 1026/14, wyrok WSA w Olsztynie z dnia 27 sierpnia 2015 r., sygn. akt II SA/Ol 623/15, wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 1 czerwca 2015 r., sygn. akt II SA/Bd 366/15, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 16 marca 2017 r., sygn. akt III SA/Gd 51/17, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). W niniejszej sprawie zatem organy obu instancji wadliwie uznały, że skarżąca nie może uzyskać przedmiotowego świadczenia z tego względu, że jej mąż stał się osobą niepełnosprawną już jako osoba pełnoletnia, nie ucząca się. Nie budziło przy tym wątpliwości, że skarżąca nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem – miała ona bowiem ustalone prawo do zasiłku dla opiekuna w związku z opieką nad mężem T. W. Po rozstrzygnięciu wyżej omówionego problemu rozważyć należy kwestię prawidłowości braku zastosowania przez organy przepisu art. 27 ust. 5 ustawy, albowiem jak wynikało z bezspornych okoliczności faktycznych sprawy skarżącej przyznano od dnia 1 lipca 2013 r. – bezterminowo - zasiłek dla opiekuna, z którego to świadczenia skarżąca zrezygnowała w dniu 14 stycznia 2019 r. z uwagi na fakt ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzją z dnia 15 stycznia 2019 r. Wójt Gminy uchylił od dnia 1 stycznia 2019 r. realizację decyzji przyznającej skarżącej zasiłek dla opiekuna wskazując, że powodem uchylenia jest rezygnacja osoby ubiegającej się. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli opiekun osoby niepełnosprawnej ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów. Jak zaś wynika z art. 27 ust. 5 ustawy w przypadku zbiegu uprawnień do następujących świadczeń: 1) świadczenia rodzicielskiego lub 2) świadczenia pielęgnacyjnego, lub 3) specjalnego zasiłku opiekuńczego, lub 4) dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, lub 5) zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną - także w przypadku, gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami. W niniejszej sprawie organy obu instancji błędnie zaniechały zastosowania ww. przepisu w stosunku do skarżącej. Wniosek skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego został złożony jednocześnie z pisemną rezygnacją z zasiłku dla opiekuna. Tego rodzaju oświadczenie strony należało uznać za wybór dokonany w trybie art. 27 ust. 5 ustawy, co obligowało organy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Taki sposób procedowania, w którym organy pominęły okoliczność dokonania wyboru świadczenia przez skarżącą, narusza art. 27 ust. 5 ustawy, przez jego błędne niezastosowanie a nadto narusza art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Nie ma przy tym znaczenia, że organy obu instancji odmówiły skarżącej przyznania przedmiotowego świadczenia z uwagi na brak spełnienia warunku, o którym mowa w art. 17 ust. 1b ustawy, a nie z uwagi na zaistnienie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy. Ocena organu pierwszej instancji, jak i powielające tę ocenę stanowisko organu odwoławczego w tym zakresie były bowiem nieprawidłowe i zostały dokonane – jak już wyżej wykazano – z naruszeniem art. 17 ust. 1b ustawy w zw. z wyrokiem TK z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Ponownie rozpatrując sprawę organy winny uwzględnić fakt, że skarżąca dokonała wyboru przysługującego jej świadczenia w trybie art. 27 ust. 5 ustawy. Organy zobowiązane będą ponadto do uwzględnienia powyższego stanowiska Sądu, w tym do pominięcia tej części normy art. 17 ust. 1b ustawy, którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznał za niezgodną z Konstytucją RP. Nadmienić też należy, że w przypadku zbiegu uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego i zasiłku dla opiekuna oraz dokonania przez osobę uprawnioną wyboru świadczenia pielęgnacyjnego celem działań organu powinno być wyeliminowanie z obiegu prawnego rozstrzygnięcia przyznającego zasiłek dla opiekuna (co organ pierwszej instancji już uczynił), a następnie przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej zgodnie ze złożonym wnioskiem. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji.