I SA/Gl 1245/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Eugeniusz Christ (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A.P. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 27 października 2016 r. w sprawie ze skargi A.P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ulg płatniczych – rozłożenie na raty zaległości podatkowych postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 27 października 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Postanowienie to zapadło w następującym stanie faktycznym. Skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika będącego radcą prawnym, wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Oświadczył, że jego sytuacja finansowa nie jest najlepsza, gdyż uzyskuje coraz mniejsze obroty z działalności gospodarczej i wykazuje stratę. Zwrócił uwagę na swoje zaległości podatkowe i toczące się w związku z nimi postępowania egzekucyjne oraz na "zajęcie alimentacyjne" w wysokości [...] zł obciążające jego emeryturę. Według wniosku skarżący jest osobą niepełnosprawną. Posiada nieruchomość zabudowaną dwoma budynkami socjalno-biurowymi, gastronomicznym, estradą koncertową, grillem, parkingiem dla samochodów oraz elementami małej architektury o powierzchni [...] ha. Nieruchomość ta jest jednak zajęta, tak jak wierzytelność wnioskodawcy z tytułu najmu i jego wszystkie rachunki bankowe. Do stałych miesięcznych kosztów utrzymania zaliczono: czynsz – [...] zł, koszty energii elektrycznej – [...] zł, opłaty za paliwo gazowe – [...] zł i za energię elektryczną [...] zł co drugi miesiąc, a nadto raty spłat zaległości podatkowych wynoszące łącznie [...] zł. Do sprawy przedłożono dokumentację źródłową obejmującą odpisy: zaświadczenia o zameldowaniu (nie wymienia ono innych osób zameldowanych ze skarżącym), dokumenty dotyczące kosztów utrzymania lokalu stanowiącego miejsce zameldowania (na części z nich podano inny adres zamieszkania skarżącego; skarżący przyznał, że obecnie nie ma żadnych zaległości w tych opłatach), wyciągów z rachunków bankowych (na jednym z nich saldo zawsze było dodatnie i w dniu [...] zamknęło się kwotą [...] zł, a pośród operacji odnotowano przelewy dokonane przez małżonkę skarżącego, w kwotach [...] zł w sierpniu 2016 r. i [...] zł w kolejnym miesiącu, na drugim saldo końcowe wyniosło [...] zł i również odnotowano przelewy dokonywane przez małżonkę w kwotach po [...] zł w miesiącach od lipca do września bieżącego roku), zawiadomienia z dnia [...] o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego do kwoty [...] zł, decyzji z dnia [...] o przyznaniu emerytury (kwota do wypłaty po potrąceniu świadczenia alimentacyjnego wynosi [...] zł); protokołu ugody w sprawie alimentów z dnia [...] (skarżący zobowiązał się do płacenia alimentów na rzecz syna do rąk żony), podatkowej księgi przychodów i rozchodów za pierwsze półrocze bieżącego roku (wykazano w niej przychody w kwocie [...] zł, zakup towarów za kwotę [...] zł, pozostałe wydatki w kwocie [...] zł), listy środków trwałych (obejmuje ona m.in. trzy samochody, łączna wartość bilansowa tych środków wyniosła [...] zł), deklaracji dla podatku o towarów i usług za ten okres (wykazano w nich podstawy opodatkowania w kwotach [...] zł za pierwszy kwartał i [...] zł za kwartał drugi), zeznania w podatku dochodowym od osób fizycznych za ubiegły rok (wykazano w nim łącznie przychód w kwocie [...] zł, koszty jego uzyskania w kwocie [...] zł, co dało dochód w kwocie [...] zł), a nadto dokumentacji potwierdzającej poważne problemy zdrowotne skarżącego i wydatki ponoszone na leczenie. Ponadto skarżący oświadczył, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z żoną, gdyż mieszka ona pod innym adresem. Postanowieniem z dnia 27 października 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie referendarz sądowy wskazał, że w przypadku skarżącego nie została spełniona przesłanka, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W jego ocenie skarżący skoncentrował się na wyeksponowaniu tych elementów swojej sytuacji, które mogłyby przemawiać na rzecz jego wniosku, lecz zgromadzony materiał dowodowy ukazuje inne, korzystne aspekty jego położenia. Zdaniem referendarza sądowego analiza wyciągów z rachunków bankowych, zwłaszcza jednego z nich wskazującego kwotę ponad dwukrotnie przewyższającą sumę wpisów od skarg we wszystkich rozpoznawanych sprawach, prowadzi do wniosku, że skarżący dysponuje środkami pozwalającymi mu pokryć koszty sądowe. Zaznaczył, że skarżący, mimo sygnalizowanych trudności, nadal prowadzi działalność gospodarczą z wykorzystaniem środków majątkowych o dużej wartości i wykazuje obroty, które pozostają w jeszcze większej dysproporcji z wysokością kosztów sądowych. Szczególnie księga przychodów i rozchodów obrazuje wydatki sięgające setek tysięcy złotych. Wydatki te, tak jak problemy zdrowotne wnioskującego, nie uniemożliwiają mu prowadzenia działalności oraz opłacania wszelkich kosztów utrzymania bez jakichkolwiek zaległości. Na bieżąco, każdego miesiąca spłaca on też raty, na które rozłożono jego zaległości podatkowe, również sporo większe od kosztów sądowych. W związku z tym referendarz sądowy zaakcentował, że przedsiębiorca powinien uwzględniać koszty postępowania sądowego w pierwszej kolejności w ramach kosztów prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej, i to traktując je priorytetowo z uwagi na ich publicznoprawny charakter. Nie może zatem preferować innych wydatków, domagając się zwolnienia od kosztów sądowych, zwłaszcza w sytuacji, gdy znacznie wyższe kwoty przeznacza na inne cele. W dalszej części uzasadnienia referendarz sądowy odwołał się do ustaleń przedstawionych w uzasadnieniu postanowienia z dnia 25 października 2016 r. wydanym w sprawie o sygn. akt I SA/Gl 976/16. Podniósł, że wnioskodawca uiścił w tym roku na rzecz Sądu należność w wysokości aż [...] zł, (poz. nr 237 podatkowej księgi przychodów i rozchodów z dnia [...]), czyli znacznie wyższej od kosztów, od których zwolnienia domaga się obecnie. Zauważył także, że jeszcze większe kwoty jedynie w okresie od czerwca do września bieżącego roku skarżący uzyskał od swojej żony, co przeczy jego wyjaśnieniom, sugerującym, że nie łączą go z nią żadne więzi ekonomiczne i majątkowe mające pozytywny wpływ na jego możliwości płatnicze. To, że małżonkowie są zameldowani pod innymi adresami, nie oznacza zresztą, iż nie tworzą oni wspólnego gospodarstwa domowego. Analogiczne z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy bez znaczenia pozostaje rodzaj małżeńskiego ustroju majątkowego przyjętego w małżeństwie wnioskodawcy. Referendarz sądowy powołując się na orzecznictwo sądowoadministracyjne zaznaczył, że nawet rozdzielność majątkowa nie wyłącza przecież zastosowania art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 ze zm.), w myśl którego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Rozdzielność majątkowa, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się przecież do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego. Suma kosztów sądowych we wszystkich rozpoznawanych na dzisiejszym posiedzeniu sprawach skarżącego stanowiłaby zaś jedynie niewielki ułamek środków, jakie jego żona regularnie przelewa na jego rachunki bankowe. Od ww. postanowienia referendarza sądowego pełnomocnik skarżącego, w terminie przewidzianym dla dokonania tej czynności, wniósł sprzeciw. W uzasadnieniu podniósł, że na rachunku, na którym utrzymuje się saldo dodatnie kumulowane są środki na wypłatę bieżących wynagrodzeń dla osób świadczących pracę w przedsiębiorstwie skarżącego, na pokrycie podatku dochodowego od osób fizycznych oraz składek na ubezpieczenie społeczne. Wypłaty z tego rachunku są zaś dokonywane wyłącznie w tym celu, na zasadach określonych w art. 81 § 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Wobec powyższego skarżący nie ma możliwości dysponowania w inny sposób środkami zgromadzonymi na tym rachunku, w szczególności poprzez dokonywanie płatności z tytułu wpisów od skarg. Podkreślił, że wierzytelności z wszystkich rachunków bankowych skarżącego są zajęte i z racji tego objęte zakazem wypłat bez zgody organu egzekucyjnego. W dalszej części uzasadnienia pełnomocnik skarżącego podniósł, że o możliwościach płatniczych skarżącego nie świadczy fakt prowadzenia działalności gospodarczej z wykorzystaniem środków majątkowych o dużej wartości i wykazywania znacznych obrotów oraz ponoszenia wydatków sięgających setek tysięcy złotych. Zaznaczył, że ta znaczna wartość wynika ze specyfiki prowadzonej działalności gospodarczej, która zaś przekłada się na wysokość ponoszonych kosztów. W ocenie pełnomocnika skarżącego sytuację finansową strony w aspekcie możliwości uiszczenia wpisu odzwierciedla wysokość dochodu, prowadzona zaś przez skarżącego działalność wykazuje stratę. Pełnomocnik podniósł dalej, że fakt uiszczenia rat zaległości podatkowych dowodzi wywiązywania się skarżącego z ciążących na nim obowiązków publicznoprawnych i jest wydatkiem koniecznym. Wykazane zaś wydatki z tytułu miesięcznych kosztów utrzymania, składają się na koszty utrzymania koniecznego, które zgodnie z przepisami o prawie pomocy mają nie doznać uszczerbku wskutek opłacenia kosztów sądowych. Nie można zatem w ocenie pełnomocnika skarżącego uwarunkowywać pozytywnego rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy od wykazania zaległości w kosztach koniecznego utrzymania lub założyć, iż skarżący powinien doprowadzić do ich powstanie, przedkładając nad te wydatki koszty sądowe. Zaznaczył także, że fakt uiszczenia w tym roku na rzecz Sądu kwoty [...] zł nie jest równoznaczny z możliwością uiszczenia dalszych wpisów, a jedynie dowodzi poniesienia kolejnych wydatków obniżających jego możliwości płatnicze. Końcowo odnosząc się do wpływów z rachunku bankowego żony wskazał, że nie stanowią one realizacji obowiązku wzajemnej pomocy małżonków, lecz dokumentują dokonanie płatności pomiędzy dwoma przedsiębiorcami. Podniósł, że żona skarżącego prowadzi działalność gospodarczą o zbliżonym przedmiocie działania i współpracuje w ramach tej działalności ze skarżącym. Dokumenty źródłowe dołączone do wniosku o przyznanie prawa pomocy pozwalają zaś na zweryfikowanie tej okoliczności, bowiem w tytułach płatności wskazywane są faktury podlegające rozliczeniu. Wpis od skargi w niniejszej sprawie wynosi 500 zł. Równolegle z niniejszą sprawą prowadzone są jeszcze trzy inne postępowania, zatem łączna wartość wpisów sądowych od skarg w tych sprawach wynosi 2.000 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej "ppsa"), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243-262 ppsa instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). W dalszej kolejności wskazać trzeba, że stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, czyli stosownie do art. 245 § 3 ppsa obejmującym, np. zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części, następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Brzmienie tego przepisu nie pozostawia wątpliwości co do tego, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 322/08, LEX nr 479084; orzeczenia sądów administracyjnych dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). Wskazuje na to użyte w treści art. 246 ppsa pojęcie "wykazać", które oznacza udowodnić, przedstawić w sposób przekonywujący, pokazać, unaocznić (por. Słownik języka polskiego pod redakcją prof. Mieczysława Szymczaka, tom III, Wydawnictwo Naukowe PWN, Sp. z o.o. Warszawa 1978, wydanie IX z 1994 r., str. 805). Odnosi się ono do wnioskodawcy, co oznacza, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży bezpośrednio na stronie, a nie na rozpoznającym wniosek. Ma ona istotne znaczenie w sprawie albowiem pozwala wyjaśnić wątpliwości co do wiarygodności składanych oświadczeń oraz skonfrontować ich treść z dokumentacją źródłową. Przytoczone więc przez stronę okoliczności we wniosku, jak i przedstawione dokumenty, powinny spowodować osiągnięcie stanu pewności co do tego, iż nie ma ona dostatecznych środków na pokrycie kosztów postępowania. W omawianej sprawie referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy przyjmując, że przedłożono dokumentację koncentrując się na tych dowodach, które ukazują sytuację skarżącego w niekorzystnym świetle i mogą przez to przemawiać na rzecz jego wniosku, jednakże już z tych dokumentów wynika, iż skarżący jest w stanie ponieść koszty postępowania w niniejszej sprawie. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że wnioskodawca nie wykazał w sposób należyty, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a powyższego zapatrywania nie zmieniają okoliczności podane w sprzeciwie. Za przyjęciem takiego stanowiska przemawia analiza przedłożonych przez stronę dokumentów przy jednoczesnym uwzględnieniu wysokości ciążących na niej kosztów postępowania sądowego. Przede wszystkim należy zgodzić się z referendarzem sądowym, że z przedłożonego materiału dowodowego wynika, iż skarżący pomimo wskazanych trudności, w tym złego stanu zdrowia czy prowadzonych postępowań egzekucyjnych, nadal uczestniczy w obrocie gospodarczym, nabywając oraz sprzedając towary. Wskazać przy tym należy, że koszty sądowe mają charakter należności publicznoprawnych, stąd powinny być uiszczane w pierwszej kolejności. W ocenie Sądu, skarżący miał możliwość pozyskania środków na udział w postępowaniu na takich samych zasadach, na jakich pozyskuje środki na regulowanie zobowiązań w sferze prywatnej, czy wobec swoich kontrahentów. Angażowanie środków w prowadzoną działalność gospodarczą nie może korzystać z pierwszeństwa i usprawiedliwiać obciążenia ogółu obywateli kosztami sprawy wszczętej przez skarżącego. Podobnie wypowiedział się również Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 26 sierpnia 2016 r. o sygn. I FZ 190/16, stwierdzając, że "nie ma nie ma podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie, generowane aktualną postawą przedsiębiorcy. Przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, z bieżącej działalności lub zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne, czy wynagrodzenia pracownicze". Oczywistym jest przy tym, że w przypadku zajęcia wszystkich rachunków bankowych wypłaty na wynagrodzenia za pracę oraz alimenty wolne są od zajęcia w zakresie uregulowanym w art. 81 § 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 599 ze zm., dalej "u.p.e.a."), jednakże zakaz wypłat bez zgody organu egzekucyjnego nie oznacza braku możliwości dokonywania wypłat w ogóle. Zgodnie bowiem z art. 13 § 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny może na wniosek zobowiązanego zwolnić spod egzekucji określone składniki majątkowe zobowiązanego, jeżeli przemawia za tym ważny interes zobowiązanego. Przepis ten mógł zatem stanowić podstawę wniosku o zwolnienie z egzekucji kwoty odpowiadającej sumie wpisów w tej i pozostałych trzech sprawach, celem ich uiszczenia. Tymczasem skarżący takiej próby nie podjął, poprzestając jedynie na stwierdzeniu, że jego rachunki bankowe są zajęte. Ponadto – jak trafnie zauważył referendarz sądowy – w pokryciu kosztów sądowych jest w stanie pomóc skarżącemu żona i wniosku tego nie może zmienić powoływanie się przez skarżącego na fakt, iż nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego oraz że małżonkowie pozostają w rozdzielności majątkowej. Zauważyć bowiem należy, że stosownie do art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) na małżonku ciąży obowiązek udzielania współmałżonkowi pomocy finansowej, w tym w zakresie prowadzonego postępowania sądowego, i to niezależnie od stosunków majątkowych w małżeństwie, tj. także od panującej w nim rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09, LEX nr 563242). W orzecznictwie sądowym funkcjonuje także stanowisko, zgodnie z którym na małżonkach ciąży obowiązek udzielania sobie wsparcia finansowego – i to także w zakresie prowadzonych postępowań sądowych, niezależnie od tego w jakim ustroju majątkowym pozostają, ale także nawet niezależnie od tego czy prowadzą, czy też nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego (por.: postanowieniu NSA z dnia 12 września 2013 r. sygn. akt I FZ 313/13, Lex nr 1363511). Należy przy tym podkreślił, że dla powyższej oceny znamienny jest fakt, iż żona skarżącego przekazuje na jego rachunek bankowy comiesięcznie kwoty od [...] zł do [...] zł. Powyższe oznacza, że żona skarżącego prowadzi działalność gospodarczą, a uzyskane z niej środki finansowe może przeznaczyć na pomoc skarżącemu w zapłacie kosztów sądowych, zwłaszcza w sprawach, które dotyczą ewentualnego rozłożenia na raty należności publicznoprawnych skarżącego. Wskazane wyżej okoliczności pozwalają zatem w ocenie Sądu na stwierdzenie, że skarżący dysponuje środkami, które mogą być przeznaczone na pokrycie kosztów sądowych, a powyższe zapatrywania nie zmieniają argumenty podniesione w sprzeciwie. W szczególności nie jest trafna zawarta tam argumentacja, że wykazane przez skarżącego wydatki z tytułu miesięcznych kosztów utrzymania, w tym spłata rat zaległości podatkowych, składają się na koszty utrzymania koniecznego. Przez wydatki utrzymania koniecznego należy bowiem rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takie jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty (por. postanowienie NSA z 29 stycznia 2008 r., I FZ 437/07). Skarżący zaś, pomimo podnoszonych przez niego argumentów dotyczących zajęcia wszystkich rachunków bankowych, reguluje na bieżąco wszystkie opłaty, co wskazuje na to, że skarżący posiada do swojej dyspozycji kwoty umożliwiające mu normalną egzystencję. Ponadto wskazać przyjdzie, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Może być ono przyznane na wniosek osób bardzo ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub gdy ich zapłata byłaby związana z poniesieniem uszczerbku koniecznego dla wnioskującego i jego rodziny, tj. uniemożliwiłoby zaspokojenie najbardziej podstawowych potrzeb życiowych. Konkludując należy stwierdzić, że referendarz sądowy zasadnie przyjął, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co z kolei musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Mając powyższe na uwadze Sąd, działając na podstawie art. 260 ppsa, orzekł jak w sentencji.