I SA/Gl 410/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Suleja – Klimczyk (spr.), Sędziowie WSA Beata Machcińska, Anna Rotter, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 21 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi S. sp. z o.o. w S. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia 20 stycznia 2022 r. nr 2401-IEE.711.1380.2021.2/AZ UNP: 2401-22-008094 w przedmiocie odmowy zwolnienia spod egzekucji zajętej wierzytelności pieniężnej oddala skargę. Pismem z dnia 22 lutego 2022 r. pełnomocnik S Sp. z o.o. w S. (dalej: "strony skarżącej", "spółki) – w osobie radcy prawnego R. B. – złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach (dalej także: "Sądu") na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach (dalej także: "organu odwoławczego", "DIAS") z dnia 20 stycznia 2022 r. nr 2401-IEE.711.1380.2021.2/AZ UNP: 2401-22-008094, utrzymujące w mocy postanowienie Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w S. (dalej także: "organu egzekucyjnego", "ZUS") z dnia 1 grudnia 2021 r., nr [...], w przedmiocie odmowy zwolnienia spod egzekucji wierzytelności pieniężnej zajętej w ramach prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Rozstrzygnięcie zapadło w niżej opisanych realiach faktycznych i prawnych. Dyrektor Oddziału ZUS w S. wszczął w stosunku do strony skarżącej postępowanie egzekucyjne na podstawie własnych tytułów wykonawczych, obejmujących zaległości składkowe spółki, dokonując następnie w jego toku zajęcia wierzytelności posiadanej przez spółkę w S1 Sp. z o.o. (dalej zwaną także: "dłużnikiem strony skarżącej"). W piśmie z dnia 4 października 2021 r. strona skarżąca sformułowała wniosek o wyrażenie zgody na zwolnienie od egzekucji części z zajętych wierzytelności, w zakresie kwoty [...]zł celem ich przelania przez S1 Sp. z o.o. na konto bankowe spółki, co umożliwiłoby tej ostatniej wypłatę wynagrodzeń należnych za pracę jej pracownikom za miesiąc wrzesień 2021 r. We wniosku podniesiono, iż pracownicy, świadcząc pracę we wskazanym miesiącu, czynili to na rzecz dłużnika strony skarżącej, w związku z czym zasadnym jest otrzymanie należnego im wynagrodzenia. Postanowieniem z dnia 1 grudnia 2021 r. nr [...] organ egzekucyjny odmówił zwolnienia spod egzekucji wierzytelności pieniężnej, której dotyczyła prośba strony skarżącej. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia zauważył, że spółkę obciąża kilkumilionowe zadłużenie z tytułu składek, które systematycznie rośnie. Udzielanie ulgi w formie rozłożenia na raty należności z tytułu składek w roku 2019 oraz ponowna zgoda na układ ratalny w roku 2020 nie przyczyniły się do spłaty zadłużenia. Także obecnie podejmowane przez stronę skarżącą działania nie powodują faktycznej jego redukcji, a jedynie ograniczają się do składania kolejnych wniosków o ulgę w formie zwolnienia spod egzekucji składników majątkowych. ZUS uwzględnił zagrożenie możliwości odzyskania należności zarówno w toku egzekucji, jak i dobrowolnej spłaty, a także skorelowany z nim interes wierzyciela, finalnie przyjmując brak podstaw do wyrażenia zgody na zwolnienie spod egzekucji wierzytelności pieniężnej. Od tak wydanego postanowienia strona skarżąca wniosła w dniu 9 grudnia 2021 r. zażalenie, domagając się jego uchylenia w całości i zwolnienia spod egzekucji wierzytelności, której dotyczył wniosek. W ocenie spółki doszło do naruszenia art. 13 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 479 ze zm.; dalej w skrócie: "u.p.e.a."), poprzez odmowę zwolnienia spod egzekucji części wierzytelności, mimo że jest ono uzasadnione ważnym interesem zobowiązanego. Wyjaśniła w tym kontekście, że zajęta wierzytelność dotyczy zapłaty wynagrodzenia za usługi produkcji ubrań, które strona skarżąca wyprodukowała na zlecenie S1 Sp. z o.o. siłami osób zatrudnionych przez siebie na podstawie umów cywilnoprawnych. Część wierzytelności, której dotyczy wniosek o zwolnienie, pokrywa wynagrodzenia tych osób. Zwolniona kwota zostałaby przeznaczona wyłącznie na wypłatę wynagrodzeń. Jednocześnie spółka nie posiada żadnych innych środków na ten cel, zatem bezpośrednim skutkiem kwestionowanego postanowienia jest pozbawienie grupy osób środków utrzymania, co dla spółki wiąże się z całkowitym zaprzestaniem działalności i zupełnym brakiem możliwości spłaty należności z tytułu składek, z uwagi na niemożność zatrudniania pracowników i wykonywania zleceń dla S1 Sp. z o.o. Ponadto spółka zaznaczyła, że jej dłużnik przekazał ZUS na poczet składek strony skarżącej łącznie kwotę [...]zł. Postanowieniem z dnia 20 stycznia 2022 r. DIAS utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie ZUS. W uzasadnieniu wskazał, że przepisem normującym wnioskowane zwolnienie spod zajęcia rachunków bankowych jest art. 13 u.p.e.a., zgodnie z którym organ egzekucyjny na wniosek zobowiązanego i ze względu na jego ważny interes, może zwolnić na czas oznaczony lub nieoznaczony z egzekucji w całości lub części określone składniki majątku zobowiązanego. Przyjęty w tym przepisie zwrot "może" oznacza, że tego orzeczenia opierają się na uznaniu administracyjnym i by nie była to ocena dowolna, konieczne jest przeprowadzenie niezbędnego postępowania dowodowego. Przesłanki, od których łącznego spełnienia uzależniono pozytywne rozstrzygnięcie organu egzekucyjnego to złożenie wniosku i istnienie "ważnego interesu zobowiązanego". Jak jednak wyżej wspomniano, zwolnienie składnika majątkowego z egzekucji na ww. podstawie opiera się na tzw. uznaniu administracyjnym, co oznacza, że wypełnienie określonej w nim przesłanki "ważnego interesu zobowiązanego" nie zobowiązuje organu egzekucyjnego zastosowania zwolnienia, a jedynie stwarza mu taką możliwość. To, czy należy zwolnić spod egzekucji składnik majątkowy, czy też nie, należy wyłącznie od organu egzekucyjnego. Jednakże przyznana mu swoboda wynikająca z art. 13 § 1 u.p.e.a. nie zwalnia z obowiązku przeprowadzenia zgodnego z prawem postępowania. Uznaniowość nie oznacza bowiem dowolności. Każde zatem postanowienie organu musi być poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie przesłanek zwolnienia spod egzekucji określonych składników majątkowych i ich analizą z zachowaniem wymogów proceduralnych oraz powinno zawierać szczegółowe uzasadnienie prawne. Pozytywne rozpatrzenie wniosku zobowiązanego jest ściśle związane z koniecznością zabezpieczenia interesu wierzyciela poprzez obowiązkową realizację jego roszczeń. Tym samym uwzględnienie wniosku o zwolnienie spod egzekucji nie może prowadzić do jej bezskuteczności. Aby określony składnik majątku został zwolniony spod egzekucji, należy więc nie tylko przedstawić argumenty przemawiające za jego zwolnieniem, lecz także wykazać, że możliwe jest prowadzenie egzekucji i uzyskanie egzekwowanych należności z innych składników majątkowych. Nie bez znaczenia jest fakt, iż – jak wynika z akt sprawy – spółka posiada kilkumilionowe zadłużenie z tytułu składek i zadłużenie to nadal rośnie. Strona skarżąca nie podejmuje jednak wysiłków zmierzających do jego spłaty. Do tej pory udzielone ulgi również nie przyczyniły się do spłaty zadłużenia. DIAS zaznaczył, że do chwili obecnej spółka już siedemnastokrotnie korzystała ze zwolnienia spod egzekucji składnika majątkowego na poczet wypłat wynagrodzeń dla pracowników. Jak stwierdził organ odwoławczy, strona skarżąca utożsamia swój własny ważny interes z interesem zatrudnionych osób. W takim ujęciu prowadzenie postępowania egzekucyjnego wobec podmiotów zatrudniających pracowników byłoby w każdym przypadku problematyczne. Zawsze bowiem skierowanie egzekucji mogłoby się niekorzystnie odbić na zatrudnionych osobach. Jednocześnie DIAS podkreślił, że spółka jako pracodawca zatrudnionych u niej osób jest zobowiązana do zaspokajania ich potrzeb i praw jako pracowników, co obejmuje m. in. wypłatę wynagrodzeń, jednakże pozostaje także zobligowana do regulowania zobowiązań składkowych. Zaskarżając do tut. Sądu wskazane wyżej postanowienie organu odwoławczego, spółka zarzuciła niewłaściwe zastosowanie art. 13 § 1 u.p.e.a., poprzez odmowę zwolnienia spod egzekucji części wierzytelności strony skarżącej wobec S1 Sp. z o.o., mimo że zwolnienie takie jest uzasadnione ważnym interesem zobowiązanego. Z tego względu zażądała uchylenia kwestionowanego rozstrzygnięcia w całości oraz zasądzenia na jej rzecz kosztów postępowania. W uzasadnieniu podano, że działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada na organ obowiązek wyważenia interesu publicznego z indywidualnym interesem stron, gdyż zobowiązuje go do tego art. 2 Konstytucji RP (tzn. zasada demokratycznego państwa prawnego). W państwie prawa nie ma bowiem miejsca dla mechanicznie i sztywno pojmowanej nadrzędności interesu ogólnego (publicznego, społecznego) nad interesem indywidualnym, o ile ten ostatni można uznać za słuszny. Oznacza to, że w każdym przypadku organ ma obowiązek wskazać nie tylko, o jaki interes ogólny chodzi, ale także, że jest on na tyle ważny i znaczący, iż bezwzględnie wymaga odmowy uwzględnienia słusznego interesu obywatela (np. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2016 r. sygn. akt II GSK 2698/14). Rozstrzygając konflikt pomiędzy słusznym interesem indywidualnym, a interesem publicznym organ powinien kierować się zasadą proporcjonalności, aby ingerencja w sferę praw obywatelskich nie była nadmierna i nie powodowała drastycznych, negatywnych skutków społecznych. W niniejszej sprawie natomiast wskazywany przez zobowiązanego ważny interes uzasadnia zwolnienie składnika majątku spod egzekucji. Przede wszystkim przypomniano, że tym składnikiem majątku jest jedynie część wierzytelności wobec S1 Sp. z o.o., która pozwala spółce wypłacić wynagrodzenia zatrudnianym przez siebie pracownikom. W pozostałej części pozostaje ona zajęta. Dłużnik strony skarżącej w roku 2020 przekazał ZUS na poczet składek spółki łącznie kwotę [...]zł, a w roku 2021 kwotę [...]zł. Tak więc wnioskowane zwolnienie w żadnym razie nie prowadzi do bezskuteczności egzekucji. Zajęta wierzytelność strony skarżącej wobec S1 sp. z o.o. jest przy tym wierzytelnością o zapłatę wynagrodzenia za usługi produkcji ubrań, które na zlecenie wskazanego podmiotu spółka wyprodukowała siłami zatrudnionych przez siebie pracowników. Część wierzytelności, której dotyczy wniosek o zwolnienie, pokrywa wyłącznie wynagrodzenia tych pracowników i zwolniona kwota zostałaby przeznaczona wyłącznie na wypłatę wynagrodzeń. Strona skarżąca nie posiada natomiast żadnych innych środków na wypłatę wynagrodzeń pracownikom niż należności za usługi produkcji ubrań, które pracownicy ci wykonali. Brak zwolnienia oznacza, że pracownicy nie otrzymają należnego im wynagrodzenia za wykonaną pracę. Ważny interes zobowiązanego polega zatem na konieczności realizacji zobowiązania do wypłaty wynagrodzeń zatrudnianym pracownikom, co jest możliwe jedynie w przypadku zwolnienia spod egzekucji części wierzytelności, które zapewni wpływy na tę wypłatę. Nieuwzględnienie tego interesu i brak zwolnienia nie tylko nie jest uzasadnione interesem publicznym, lecz wręcz w niego godzi. Bezpośredni skutek zaskarżonego postanowienia stanowi bowiem pozbawienie grupy 64 osób środków utrzymania. Osoby te wykonywały pracę licząc, że w ten sposób uzyskają wynagrodzenie pozwalające na zaspokajanie potrzeb życiowych, a w wyniku wydania kwestionowanego aktu zostaną pozbawione tego wynagrodzenia. Brak zwolnienia doprowadzi do drastycznych, negatywnych skutków społecznych. Ważny interes zobowiązanego przejawia się również w tym, że brak zwolnienia kwot potrzebnych na wypłatę wynagrodzeń skutkować będzie brakiem możliwości zatrudniania przez stronę skarżącą jakichkolwiek pracowników, a tym samym prowadzenia jakiejkolwiek działalności gospodarczej (w tym wykonywania jakichkolwiek zleceń dla S1 Sp. z o.o.). Również i w tym aspekcie interes ten jest zgodny z interesem publicznym. Jeżeli wskutek braku zwolnienia kwot potrzebnych na wypłatę wynagrodzeń spółka zmuszona będzie zaprzestać działalności, przestaną powstawać wierzytelności, na poczet których jej dłużnik przekazuje do ZUS kwoty pokrywające przynajmniej częściowo zadłużenie z tytułu składek. W odpowiedzi na skargę DIAS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas prezentowane w sprawie stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Sąd doszedł bowiem do przekonania, że kontrolowane postanowienie odpowiada prawu. Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do oceny zasadności odmowy zwolnienia spod egzekucji wierzytelności pieniężnej zajętej w S1 Sp. z o.o. w ramach postępowania egzekucyjnego. Zakreślając ramy prawne sprawy, należy zwrócić w pierwszym rzędzie uwagę na art. 7 § 1 u.p.e.a., który stanowi, że organ egzekucyjny stosuje środki egzekucyjne przewidziane w ustawie. Z § 2 ww. przepisu wynika zaś, że organ stosuje środki egzekucyjne, które prowadzą bezpośrednio do wykonania obowiązku, a spośród kilku takich środków – środki najmniej uciążliwe dla zobowiązanego. Należy w tym kontekście zwrócić uwagę na zasadę celowości, będącą jedną z podstawowych zasad postępowania egzekucyjnego. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny (dalej także w skrócie: "NSA") w wyroku z dnia 14 sierpnia 2012 r., sygn. akt II FSK 139/11, oznacza ona podejmowanie w toku postępowania takich postanowień i innych czynności, które zmierzają najprostszą drogą do wykonania przez zobowiązanego spoczywającego na nim obowiązku. Organ egzekucyjny może jednak, na wniosek zobowiązanego i ze względu na jego ważny interes, zwolnić, na czas oznaczony lub nieoznaczony, z egzekucji w całości lub części określone składniki majątkowe zobowiązanego, o czym stanowi art. 13 § 1 u.p.e.a. Na tle tego przepisu w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, że ubiegając się o zwolnienie, zobowiązany musi wykazać posiadanie ważnego interesu w zwolnieniu określonych składników majątkowych spod egzekucji, a ponadto wykazać, że możliwe jest prowadzenie egzekucji i uzyskanie egzekwowanych należności z innych jego składników majątkowych (tak m.in. NSA w wyroku z dnia 1 czerwca 2016 r., sygn. akt II GSK 154/15). Pojęcie ważnego interesu zobowiązanego należy przy tym rozumieć nie jako subiektywne przekonanie zobowiązanego o potrzebie zwolnienia rzeczy z egzekucji, ale jako obiektywne uwarunkowania, rozpatrywane w kontekście okoliczności faktycznych konkretnej sprawy. Jak jednoznacznie wskazał NSA w wyroku z dnia 23 czerwca 2022 r. o sygn. akt III FSK 9/22 - uwzględnienie wniosku o zwolnienie spod egzekucji nie może prowadzić do bezskuteczności egzekucji. Wymaga również uwydatnienia, że uregulowana w art. 13 § 1 u.p.e.a. instytucja działa na zasadzie rozstrzygania spraw w oparciu o uznanie administracyjne. Oznacza to, że nawet stwierdzenie przesłanek do zastosowania zwolnienia z egzekucji nie zobowiązuje organu do wydania rozstrzygnięcia na korzyść wnioskodawcy. Mając na względzie specyficzny charakter rozstrzygnięć o charakterze uznaniowym, podkreślenia wymaga, że w świetle dotychczasowego orzecznictwa sądowego, takie postanowienia podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli sądu nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy postanowienie zostało podjęte zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano je w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz, czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności (por. wyroki NSA: z dnia 24 kwietnia 2001 r., sygn. akt I SA/Ka 498/00; z dnia 13 października 2000 r., sygn. akt III SA 3416/99). Z powyższego wywieść można konkluzję, że nawet stwierdzenie przez organ wszystkich przesłanek do zastosowania analizowanego przepisu u.p.e.a. nie obliguje go do tego, lecz stwarza jedynie dla organu taką możliwość, i to poddaną kontroli sądowoadministracyjnej (jak wyżej wspomniano) w ograniczonym zakresie. Odnosząc do tej materii stan faktyczny zaistniały w przedmiotowej sprawie, należy zauważyć, iż organy słusznie podniosły, że wniosek o udzielenie ulgi podyktowany wypłatą wynagrodzeń dla pracowników za wykonaną przez nich pracę znajduje się w granicach wytyczonych przesłanką ważnego interesu zobowiązanego, jednakże spółka nie wykazała, że możliwe jest prowadzenie egzekucji i uzyskanie egzekwowanych należności z innych składników majątkowych. Zasadnie przyjęto, że ochrona ważnego interesu zobowiązanego nie może doprowadzić do sytuacji, w której niemożliwe będzie przeprowadzenie skutecznej egzekucji administracyjnej. Zaznaczono, iż spółka ma kilkumilionowe zadłużenie z tytułu składek, które nadal rośnie, a zarazem nie podejmuje ona wysiłków zmierzających do uskutecznienia jego spłaty. Co istotne, spółka siedemnastokrotnie korzystała już ze zwolnienia ww. składnika majątku spod egzekucji w celu wypłaty wynagrodzeń dla pracowników, nie wdrażając przy tym żadnych działań restrukturyzacyjnych, o których podjęciu zapewniała wierzyciela. Strona skarżąca nie posiada żadnego majątku (tak ruchomego, jak i nieruchomości), który mógłby stanowić przedmiot zabezpieczenia. Spółka utraciła zatem zdolność do spłaty zobowiązań. W konsekwencji organy doszły do prawidłowego wniosku o braku okoliczności przemawiających za zwolnieniem spod egzekucji wierzytelności spółki. Odnotować także należy, że w stanie faktycznym sprawy ważny interes spółki utożsamiany jest z ważnym interesem zatrudnionych przez stronę skarżącą osób. Jednak to spółka jako pracodawca zatrudnionych u niej osób, zobowiązana jest do zaspokajania ich potrzeb i praw jako pracowników, co obejmuje m. in. wypłatę wynagrodzeń. Tymczasem - co należy podkreślić - od 2018 r. spółka nie przekazuje składek również w części finansowanej przez pracowników, które potrącane są z ich wynagrodzeń. Sąd ponownie zauważa, iż celem art. 13 § 1 u.p.e.a. jest ochrona interesów zarówno zobowiązanego jak i wierzyciela, instytucja ukształtowana w tym przepisie nie może prowadzić do sytuacji, w której egzekucja okaże się bezskuteczna (por.: wyrok tut. Sądu z dnia 22 stycznia 2020 r., sygn. akt I SA/Gl 1398/19). Tym samym organy trafnie uznały, że w interesie publicznym leży odmowa wnioskowi strony skarżącej. Wyrażone w kontrolowanym postanowieniu stanowisko zostało właściwie i szczegółowo uzasadnione, z odwołaniem się do stanu faktycznego wynikającego z materiału dowodowego, jak i powołaniem stanu prawnego. Co prawda, rozstrzygnięcie jest treściowo niesatysfakcjonujące dla strony skarżącej, ale nie prowadzi to do uznania, że postępowanie w niniejszej sprawie przeprowadzono w sposób wadliwy. Raz jeszcze zaakcentować należy, że instytucja zwolnienia spod egzekucji działa na zasadzie rozstrzygania spraw w oparciu o uznanie administracyjne. Uznanie administracyjne samo w sobie nie stanowi przedmiotu kontroli sądu, gdyż kontrola ta koncentruje się wokół kwestii, czy postanowienie zostało podjęte zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego – w szczególności czy wydano je w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności. W ocenie Sądu, w rozpoznawanej sprawie organ egzekucyjny poddał wnikliwej analizie stan sprawy w aspekcie przesłanek z art. 13 u.p.e.a. Wbrew podniesionym przez stronę zarzutom nie doszło do naruszenia ww. przepisu. Organy egzekucyjne rozpatrując wniosek skarżącej o zwolnienie spod egzekucji wierzytelności pieniężnej w sposób należyty rozpatrzyły stan faktyczny sprawy i przesłanki wymagane przepisami prawa, czemu dały wyraz w uzasadnieniach swych postanowień. Mając na uwadze powyższe okoliczności, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), skargę oddalono jako niezasadną.