I SA/Gl 941/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Tyszkiewicz-Ziętek po rozpoznaniu w dniu 4 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi R. Ł. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia zażalenia na postanowienie w sprawie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym w kwestii wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy. W ramach urzędowego formularza z dnia 30 września 2015 r. R. Ł. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wyjaśnił, że w związku z prowadzonymi przeciwko niemu postępowaniami podatkowym i karnym skomplikowała się jego sytuacja rodzinna i majątkowa. Musiał wyprowadzić się z domu i zaprzestać wykonywania działalności gospodarczej. Skarżący oświadczył, że obecnie utrzymuje się z wynagrodzenia w wysokości 676 zł. Pośród swoich stałych wydatków wyliczył m.in. opłatę za paliwo gazowe (50 zł) i za energię elektryczną (70 zł). Oświadczył dalej, że nie ma żadnego majątku, a jego zadłużenie sięga kwoty około 45.000,00 zł. W wyniku analizy oświadczenia skarżącego o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, pismem doręczonym do rąk skarżącego w dniu 13 października 2015 r., referendarz sądowy wezwał go do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku poprzez nadesłanie: 1) dokumentów wskazujących wysokość wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, 2) kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 2014 złożonego przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, 3) wyciągów z wszelkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, w szczególności wszystkich, z których wyciągi nadesłano w postępowaniu w sprawie o sygn. akt I SA/Gl 168/14 (a także z rachunku jego małżonki, na który, w świetle decyzji znajdującej się w tych aktach przelano dopłaty związane z działalnością rolniczą), obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a także dokumentów dotyczących lokat (zastrzeżono, że w przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należy przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz o sposobie ich spłaty, w tym o środkach, którymi posiadacz rachunku może dysponować w okresie ostatnich trzech miesięcy, a w razie ich likwidacji – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię umowy z bankiem o zamknięciu rachunku), 4) kopii ostatnich decyzji o przyznaniu płatności związanych z działalnością rolną 5) kopii faktur lub rachunków obrazujących aktualną wysokość wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego oraz dokumentów potwierdzających zapłatę tych należności lub wysokość ewentualnych zaległości w tym zakresie. W przywołanym wyżej wezwaniu zastrzeżono, że materiały dotyczące małżonki skarżącego należy przedłożyć niezależnie od ustroju rozdzielności majątkowej obowiązującego w jego małżeństwie oraz że małżonka ta jest w rozumieniu wezwania osobą pozostającą ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. W piśmie procesowym z dnia 20 października 2015 r., odpowiadając na wezwanie, skarżący oświadczył, że z powodów osobistych nie zamieszkuje z żoną i samodzielnie prowadzi swoje gospodarstwo domowe. Przedłożył też następujące dokumenty: zaświadczenie o zatrudnieniu i zarobkach, kopię zeznania podatkowego za ubiegły rok, kopię zaświadczeń z banku z dnia 16 i 19 października 2015 r., wydanych na wniosek jego pełnomocnika B. Ł., poświadczających, że dwa jego rachunki bankowe są zajęte, zaś saldo na nich jest zerowe, a nadto kopię dwóch pism informujących o nabyciu wierzytelności przysługujących w stosunku do skarżącego z tytułu kredytu i pożyczki dla małych firm. Postanowieniem z dnia 3 listopada 2015 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, akcentując, że skarżący wykonał wezwanie do uzupełnienia dokumentów w sposób wybiórczy i niepełny. Rozpoznający wniosek podkreślił, że skarżący przede wszystkim uchylił się od przedstawienia jakichkolwiek dokumentów dotyczących jego żony. W sprzeciwie z dnia 17 listopada 2015 r. R. Ł. zwrócił się do Sądu o zmianę ww. postanowienia referendarza sądowego poprzez przyznanie mu wnioskowanego prawa pomocy, ewentualnie o uchylenie skarżonego orzeczenia i przekazanie go do ponownego rozpatrzenia. W motywach środka odwoławczego zaakcentował, że odniósł się do wezwania referendarza sądowego z należytą starannością. Z kolei nawiązując do kwestii rodzinnych oświadczył, że jego adres dla korespondencji jest jednocześnie adresem zamieszkania żony skarżącego. Taki stan rzeczy – jak dalej wyjaśnił – jest przyczyną tego, że zgłaszanie nowego adresu zamieszkania skarżącego do wszystkich organów "byłoby właściwe niemożliwe i mogłoby prowadzić do powstania niepotrzebnych pomyłek czy zamieszania". Skarżący podkreślił jeszcze, że w związku z tym, iż mieszka w małej miejscowości, to nie jest dla niego problemem odbieranie korespondencji w miejscu, z którym większość mieszkańców go kojarzy. W dalszej części sprzeciwu skarżący podważył konieczność dokumentowania ponoszonych przez niego kosztów utrzymania, wskazując, że wysokość jego dochodów uniemożliwia mu pokrycie dodatkowych wydatków czy zaoszczędzenie jakiejś sumy pieniędzy. Zdaniem skarżącego, fakt, że uiścił wpis sądowy w innej sprawie nie powinien wpływać na ustalenie, czy posiada środki na pokrycie kosztów związanych z wniesieniem skargi w tej sprawie. Trzeba w tym miejscu odnotować, że wpis sądowy od skargi wynosi w tej sprawie 100 zł. Wpis w takiej wysokości skarżący wpłacił w przywołanej wyżej sprawie o sygn. akt I SA/Gl 168/14, po uprawomocnieniu się postanowienia Sądu z dnia 27 listopada 2014 r. odmawiającego mu przyznania prawa pomocy. Zażalenie na to postanowienie zostało oddalone postanowieniem z dnia 10 lutego 2015 r., sygn. akt II FZ 64/15, w którym Naczelny Sąd Administracyjny podzielił ocenę Sądu pierwszej instancji, że wnioskodawca prezentuje swoją sytuację w sposób wybiórczy i niepełny. Analogiczne stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 17 czerwca 2015 r., sygn. akt I FZ 133/15, oddalając zażalenie na postanowienie Sądu z dnia 25 listopada 2014 r., sygn. akt III SA/Gl 934/14. Skarżącemu odmówiono przyznania prawa pomocy również w sprawie o sygn. akt I SA/Gl 550/15 – postanowieniem Sądu z dnia 14 września 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. W punkcie wyjścia należy odnotować, iż z uwagi na skutecznie wniesiony sprzeciw, postanowienie referendarza, przeciwko któremu został on wniesiony utraciło moc, a sprawa [wniosek o przyznanie prawa pomocy – spr.] będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Taki stan rzeczy znajduje bowiem podstawę prawną w art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: "P.p.s.a.") w brzmieniu obowiązującym w sprawach, w których postępowanie sądowoadministracyjne zostało zainicjowane przed 15 sierpnia 2015 r. Wziąwszy pod uwagę zakres wniosku skarżącego o przyznanie mu prawa pomocy należy przywołać w tym miejscu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., który zawiera w swej treści przesłankę determinującą przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, czyli – po myśli art. 245 § 3 w zw. z art. 211 P.p.s.a. – prawa pomocy w zakresie częściowym. Otóż zgodnie z treścią tego przepisu, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przy czym słowo "wykazać", użyte w treści tego przepisu, oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 863/11, LEX nr 1104158). Wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 881/11, LEX nr 1069777). Wypada nadto w tym miejscu podkreślić, że rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez nią dochody oraz posiadany majątek. Jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że oświadczenie strony w zakresie jej możliwości finansowych budzi wątpliwości należy ją wezwać do złożenia dodatkowych informacji i dokumentów źródłowych, które uprawdopodobnią oświadczenia złożone w formularzu wniosku. Temu służy kompetencja Sądu uregulowana w art. 255 P.p.s.a. Sąd żądając na tej podstawie dodatkowych danych, po ich dostarczeniu przez stronę ma powziąć przekonanie, że oświadczenie jest wiarygodne, a pierwotne wątpliwości zostały jednoznacznie wyjaśnione. Przenosząc poczynione wyżej uwagi na grunt tego wpadkowego postępowania należy stwierdzić, że skarżący, tak jak w innych sprawach ze swoim udziałem, wykonał takie wezwanie w sposób wybiórczy i niepełny, przedkładając wyłącznie te dokumenty, które wskazują na niewielką wysokość jego wynagrodzenia oraz na znaczną skalę jego zadłużenia. Uchylił się natomiast od dostarczenia pozostałych materiałów, zwłaszcza tych dotyczących jego małżonki, którą wprost określono w wezwaniu, jako osobę pozostającą z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Z kolei za irracjonalne w tym zakresie uznano natomiast wywody skarżącego zawarte w sprzeciwie. W wyniku analizy zwrotnych potwierdzeń odbioru, zarówno tych zawartych w aktach sądowych sprawy, jaki i w aktach administracyjnych (ograniczając się do 2015 r.), stwierdzono bowiem, że w znacznej części przypadków, korespondencja rejestrowana jest przez skarżącego odbierana bez konieczności awizowania, bezpośrednio od doręczyciela pod adresem zamieszkania jego żony. Utrzymywanie tym samym, że ta sama nieruchomość jest tylko i wyłącznie adresem do korespondencji skarżącego, musi prowadzić do konstatacji, że R. Ł. znaczną część czasu wolnego od pracy spędza w bezpośredniej okolicy lokalu mieszkalnego położonego w I.[...], czekając na doręczyciela przesyłek rejestrowanych. Wypada w tym miejscu nadmienić, że w toku rozpoznania wniosków skarżącego w innych sprawach wielokrotnie zmieniał zdanie, co do stanu jego gospodarstwa domowego. Przykładowo w sprawie o sygn. akt I SA/Gl 550/15 ustalono, że skarżący i jego żona są formalnie zameldowani osobno, lecz w tamtym postępowaniu we wniosku utrzymywał on, że pozostaje z żoną we wspólnym gospodarstwie domowym, i dopiero wykonując wezwanie do nadesłania dokumentacji źródłowej, zmienił te oświadczenia. Poczynione ustalenia przeczą temu, jakoby małżonkowie zerwali ze sobą wszelkie więzi, także te o charakterze majątkowym. Skądinąd taki skutek może pociągnąć za sobą rozwód lub separacja. Do tego czasu wnioskodawca nie może być uznany w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy, jako osoba prowadząca osobne gospodarstwo domowe. Małżeństwo łączy się wszak z układem wzajemnych praw i obowiązków osobistych i majątkowych, które nie ustają dopóty, dopóki ono trwa. W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym lub małżonków mieszkających osobno w warunkach rozdzielności majątkowej, lecz zobowiązanych na mocy art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 583 ze zm.) do wspólnego zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli, współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 P.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. Przyjęta wyżej konstatacja pozwala stwierdzić, że wniosek skarżącego obarczony jest wieloma mankamentami dowodowymi, które w części związane są z M. Ł., tj. żoną skarżącego. Nie można bowiem stracić z pola widzenia, że w postępowaniu w sprawie I SA/Gl 168/14 przedstawiono m.in. decyzję o przyznaniu jej dopłat w związku z prowadzoną przez nią działalnością rolniczą, wyszczególniającą numer rachunku bankowego, na który te płatności przelano. Numer ten powtórzony został wprost w wezwaniu o nadesłanie wyciągów z wszelkich rachunków bankowych, ale wnioskodawca nie przedłożył ani tego wyciągu, ani dokumentu, którym, według wezwania, należało wykazać likwidację rachunku bankowego. W efekcie nie można zbadać stanu tego rachunku i dokonanych na nim operacji, co wyklucza w istocie jakiekolwiek wnioski na temat możliwości płatniczych. W tym kontekście odnotować wypada, że wezwanie referendarza sądowego w tej sprawie obejmowało wszystkie rachunki bankowe, o których była mowa w sprawie o sygn. akt I SA/Gl 168/14, a w uzasadnieniu postanowienia wydanego w tamtej sprawie dnia 8 października 2014 r. wspomniano o pięciu takich rachunkach. Pisząc o mankamentach dowodowych wniosku, nie sposób nie wspomnieć, iż skarżący nie udokumentował jakichkolwiek kosztów utrzymania, w tym tych, które wyliczył we wniosku. Nie można zatem poczynić jakichkolwiek ustaleń w tej materii, w szczególności tego, czy reguluje on płatności terminowo, czy ma jakieś zaległości, a także relacji, w jakiej pozostają te wydatki do deklarowanych przez niego dochodów. W ocenie Sądu, już sam fakt reglamentacji dokumentów źródłowych jest wystarczającą podstawą do odmowy przyznania mu prawa pomocy. Okoliczność ta wyklucza bowiem wolną od wątpliwości ocenę rzeczywistych możliwości finansowych skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny zauważył w jednym z orzeczeń, że postawa strony, która wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać jej sytuację majątkową i rodzinną uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 21 lipca 2008 r., sygn. akt I FZ 287/08; tak samo w późniejszych postanowieniach Sądu kasacyjnego w sprawach: II FZ: 29/15, 146/15, 720/15, II GZ 65/15; wszystkie dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie: www.orzenia.nsa.gov.pl). Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Reasumując, skarżący nie wykazał, że w stosunku do niego zachodzi przesłanka warunkująca przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie. W istocie nadesłał on bowiem jedynie tę część dokumentacji źródłowej, która miałaby przemawiać za uwzględnieniem jego wniosku, pomijając szereg dokumentów, o które był wzywany. Dodatkowej dokumentacji nie przedstawił także na etapie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego. W tym stanie rzeczy, działając na podstawie art. 260 oraz 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.