I SA/Gl 998/14

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 27 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi Z. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej w kwestii wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Prawomocnym postanowieniem z dnia 1 października 2014 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, akcentując, że Z. H. odmówił udzielenia informacji na temat jego stanu posiadania, wysokości wydatków ponoszonych w związku z prowadzeniem gospodarstwa domowego, a w szczególności nie wskazał źródeł finansowania tychże obciążeń jego budżetu domowego. Zarzucono wówczas skarżącemu, że nie przyczynił się – pomimo stosownego wezwania - do ustalenia kręgu osób, które mogą współkształtować jego sytuację materialną. W toku dalszego postępowania skarżący dwukrotnie wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Pierwszy raz z w ramach pisma procesowego z dnia 29 maja 2015 r., w którym zwrócił się ponownie do Sądu z prośbą o zwolnienie od wszelkich kosztów sądowych. Kolejny, trzeci już wniosek, Z. H. zawarł w zażaleniu na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 15 czerwca 2015 r., mocą którego odrzucono wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W tym przypadku również zaakcentował, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, w tym niezbędnych opłat sądowych. W wyniku wezwania referendarza sądowego, brak formalny obu wniosków został usunięty w korespondencji skarżącego z dnia 31 lipca 2015 r. W tych ramach skarżący nadesłał do akt sprawy urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy. W jego uzasadnieniu wskazał, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Sposób wypełnienia oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał na to, że skarżący samotnie prowadzi gospodarstwo domowe. Z. H. jest współwłaścicielem w 1/3 części domu o pow. 112 m2 oraz nieruchomości rolnej o pow. 0,5 ha. Pismem z dnia 6 sierpnia 2015 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie: 1) zaświadczenia wymieniającego wszystkie osoby zameldowane pod adresem miejsca zamieszkania skarżącego oraz ewentualne wyjaśnienie, jakie relacje rodzinne i osobiste łączą te osoby ze skarżącym; 2) dokumentów wskazujących wysokość wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, w szczególności zaświadczeń o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich sześciu miesięcy; 3) kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 2014 złożonych przez skarżącego oraz przez inne osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym; 4) wyciągów z wszelkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a także dokumentów dotyczących lokat. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć i sposobie ich spłaty w okresie ostatnich trzech miesięcy, w tym o środkach, którymi posiadacz rachunku może dysponować; 5) zaświadczenia wystawionego we właściwym urzędzie pracy zawierającego informację o proponowanych skarżącemu możliwościach zatrudnienia; 6) kopii decyzji przyznających skarżącemu pomoc społeczną; 7) dokumentu wskazującego tytuł prawny, na podstawie którego skarżący korzysta z nieruchomości będącej jego miejscem zamieszkania, np. kopii umowy najmu, odpisu księgi wieczystej itp.; 8) kopii faktur lub rachunków obrazujących aktualną wysokość wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego oraz dokumentów potwierdzających zapłatę tych należności lub wysokość ewentualnych zaległości w tym zakresie. W pouczeniu do wezwania poinformowano skarżącego, że niezastosowanie się do wezwania w wyżej zakreślonym terminie i zakresie może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: "P.p.s.a."). Odpowiadając na ww. wezwanie skarżący nadesłał pismo procesowe z dnia 18 sierpnia 2015 r., w którym oświadczył, że w jego miejscu zamieszkania zameldowani są: teściowa, córka z zięciem i syn. W chwili obecnej z ww. osób w nieruchomości tej mieszka wyłącznie teściowa, która ze swojej emerytury pokrywa wydatki związane z utrzymaniem domu mieszkalnego. Do wydatków skarżący zaliczył: należności z tytułu: wody (70 zł), energii elektrycznej (200 zł), podatku od nieruchomości (około 58 zł), koszt zakupu lekarstw (250 zł) oraz środki czystości (150 zł). Skarżący zastrzegł jednak, że nie tworzy z teściową wspólnego gospodarstwa domowego i w związku z tym nie musi podawać wysokości jej emerytury, ani żądać od niej żadnych środków pieniężnych na pokrycie kosztów sądowych związanych z jego udziałem w sprawie. Z. H. oświadczył przy tym, że nie posiada zeznań podatkowych, gdyż jest osobą bezrobotną. Podniósł dalej, że mając na uwadze przepisy o ochronie danych osobowych nie może ujawniać danych osób, które są zameldowane w jego domu, a które jednakże tam nie mieszkają. W dalszej części pisma skarżący zarzucił referendarzowi sądowemu i Sądowi, że jego sprawa jest zbędnie przedłużana między innymi poprzez wezwania do złożenia dodatkowych dokumentów. Mając powyższe na uwadze zważono, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (taki zakres wniosku wynika bowiem z treści obu pism procesowych skarżącego, tj. z 29 maja 2015 r. i z 27 czerwca 2015 r.), czyli w świetle art. 245 § 3 przywołanej ustawy obejmującym m. in. zwolnienie od kosztów sądowych, następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie, powinna zatem udowodnić istnienie tego faktu. Innymi słowy, na skutek wskazanych przez nią dowodów musi zostać osiągnięty stan pewności, co do tego, iż nie jest ona w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. W punkcie wyjścia trzeba jednakowoż zauważyć, iż w chwili obecnej rozpoznawany jest już drugi wniosek skarżącego (poprzednie orzeczenie referendarza z dnia 1 października 2014 r. jest prawomocne), zatem jego rozpoznanie winno nastąpić przy uwzględnieniu regulacji płynącej z art. 165 P.p.s.a. Zgodnie z treścią tego przepisu, postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Z kolei przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" zgodnie z utrwalonym dotychczas orzecznictwem rozumie się wszelkie zmiany zarówno w okolicznościach faktycznych jak i w obowiązujących przepisach prawnych, które uzasadniają wydanie postanowienia o odmiennej treści, niż to które swego czasu zapadło (por. postanowienia NSA z dnia 15 kwietnia 2008 r. sygn. akt II FZ 106/08, LEX nr 471131 oraz z dnia 11 stycznia 2010 r. sygn. akt II OZ 1161/09, LEX nr 601096). Chodzi tu o takie zmiany, które w istotny sposób wpływają na sytuację materialną strony, a w konsekwencji na jej możliwości ponoszenia kosztów postępowania. Na gruncie przywołanego wyżej stanowiska judykatury stwierdzono, iż nie doszło w tej sprawie do zmiany okoliczności w przywołanym wyżej rozumieniu. Należy wszak zaznaczyć, że zasadniczą przyczyną odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy w ramach poprzedniego postępowania w tym zakresie, był brak udokumentowania sytuacji finansowej wnioskodawcy. Jest tak również w przypadku obecnie złożonego wniosku. W dalszym ciągu Z. H. nie przedstawił bowiem dokumentacji źródłowej obrazującej jego sytuację materialną oraz osób, które współkształtują tą sytuację. W ślad za poprzednim rozstrzygnięciem w przedmiocie prawa pomocy należy odnotować, że zgodnie z jednolitą linią orzeczniczą Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. postanowienie z dnia 4 stycznia 2011 roku w sprawie o sygn. akt II FZ 681/10; LEX orzeczenia nr 742735; dostępne także na stronie internetowej: www.nsa.gov.pl w zakładce baza orzeczeń) z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. [również z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.] wynika, iż ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. A zatem słowo "wykazać", użyte w treści art. 246 P.p.s.a. oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 863/11, LEX nr 1104158). Wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności (por. postanowienie NSA z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 881/11, LEX nr 1069777). W sytuacji zatem, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, Sąd (referendarz sądowy) ma możliwość wezwania strony do złożenia w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenie lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (patrz art. 255 P.p.s.a.). W niniejszym przypadku, w celu ustalenia wolnego od wątpliwości stanu faktycznego, referendarz sądowy kolejny raz skorzystał w możliwości, którą daje mu ww. przepis. Jednakże pomimo tego, że wezwanie z dnia 6 sierpnia 2015 r. stanowiło ponowną już próbę zgromadzenia dokumentacji źródłowej, skarżący po raz kolejny odmówił współpracy w pełnym zakresie, wszak poprzestał jedynie na oświadczeniu, co do wydatków w jego gospodarstwie domowym. Przy piśmie z dnia 18 sierpnia 2015 r. nie nadesłał ani jednego dokumentu, który potwierdziłby jego deklaracje. Wypada w tym miejscu, nota bene - ponownie w tym postępowaniu, podkreślić, że badanie sprawy w przedmiocie prawa pomocy nie polega, jak zdaje się zakładać skarżący, na analizie spełnienia przez wniosek określonych kryteriów formalnych, ale na merytorycznym ustaleniu faktycznego zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy i podjęciu na tej podstawie określonego rozstrzygnięcia. Z. H. – w ocenie rozpoznającego wniosek – błędnie założył, że kierowanie do niego wezwań, które mają na celu wyjaśnienie wątpliwości związanych ze stanem faktycznym, służy przede wszystkim przedłużaniu sprawy. Trzeba wyraźnie podkreślić, że skarżący uchylając się od przedstawienia i udokumentowania precyzyjnych informacji w omawianym zakresie, w istocie uniemożliwił referendarzowi poczynienie niezbędnych ustaleń faktycznych w sprawie. Nie sposób przyjąć, że orzekający tutaj referendarz sądowy, będący w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy, dysponentem środków publicznych, będzie decydował o sfinansowaniu udziału skarżącego w postępowaniu sądowoadministracyjnym, opierając się na nieprecyzyjnych, fragmentarycznych i przede wszystkim nieudokumentowanych danych. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywający. Chybione jest także stanowisko skarżącego, gdy stwierdził, że nie musi podawać dochodów jego teściowej. Wyjaśnienia tej konstatacji należy poszukiwać w odkodowaniu pojęcia "wspólne gospodarstwo domowe", o czym w dalszej części uzasadnienia. Po wtóre, uczestnikiem tego postępowania jest właśnie teściowa skarżącego, która w toku postępowania administracyjnego została przez niego zwolniona z obowiązku poręczenia umowy pożyczki z PFRON. W świetle orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sytuacji w której strona twierdzi, że nie może samodzielnie ponieść kosztów postępowania, to konieczne jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić (por. postanowienie z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 262/09, LEX nr 552223). Spora część wezwania z dnia z dnia 6 sierpnia 2015 r. zmierzała właśnie do wyjaśnienia tej kwestii. Z kolei w odpowiedzi skarżący udzielił wewnętrznie sprzecznych wyjaśnień. Z jednej bowiem strony oświadczył, że jego teściowa pokrywa wszystkie wydatki związane z gospodarstwem domowym, w tym te związane z wyżywieniem, środkami czystości i lekarstwami, a z drugiej zaś stwierdził, że nie tworzą oni wspólnego gospodarstwa domowego. Być może taki stan rzeczy wynika z tego, że nie jest dla skarżącego wystarczająco czytelne sformułowanie użyte w druku urzędowego formularza, tj. "wspólne gospodarstwo domowe". Co znamienne, szczegółowych wyjaśnień w tym zakresie udzielono wcześniej w postanowieniu z dnia 1 października 2014 r., a obecnie zostaną one powielone. Zarówno więc ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jak i przepisy wykonawcze, nie definiują tego pojęcia. Przyjmuje się natomiast w literaturze, że przez pojęcie "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu, które związane jest z koncentracją ich interesów życiowych, przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymywaniu tego gospodarstwa (tak. Ł. Strzępek [w:] Pisma stron w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, orzecznictwo, wzory /pod. red. R. Mikosza/, Warszawa 2008 r., s. 154). Nie ulega wątpliwości, że pozostali domownicy współkształtują, a przynajmniej powinni, sytuację materialną skarżącego, skoro zamieszkują w nieruchomości, której jest właścicielem. Pomocną w omawianym zakresie wydaje się także ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2015 r., poz. 163). Zgodnie bowiem z treścią art. 6 pkt 10 ustawy, osoba samotnie gospodarująca to osoba prowadząca jednoosobowe gospodarstwo domowe, natomiast w świetle art. 6 pkt 14 ustawy, przez rodzinę rozumie się osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące. Dochodem rodziny zgodnie z art. 6 pkt 4 ustawy jest suma miesięcznych dochodów osób w rodzinie. Informacji w wymaganym przez referendarza zakresie skarżący jednakże w tej sprawie nie udzielił. Wypada zauważyć, że bierna postawa skarżącego ujawniła się już na etapie postępowania administracyjnego. Wówczas to odmówił współpracy z Prezydentem Miasta J., który - podobnie jak obecnie referendarz sądowy - próbował ustalić sytuację materialną i zdrowotną skarżącego (patrz pismo z dnia [...] r., akta administracyjne). Reasumując, skarżący nie wykazał, że w jego przypadku spełniona została przesłanka przyznania prawa pomocy i dlatego działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., przy uwzględnieniu art. 165 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.