III SA/Gl 1318/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Brandys- Kmiecik po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego w kwestii wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wraz ze skargą kasacyjną skarżący złożył urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu wyjaśnił, że prowadził działalność gospodarczą od września 2011 r. pod firmą A. Głównym jej przedmiotem była sprzedaż hurtowa [...] i produktów pochodnych. Od lutego 2014 r. jego sytuacja uległa pogorszeniu, albowiem Naczelnik Urzędu Celnego w K. wszczął postępowanie podatkowe w sprawie określenia prawidłowej kwoty zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego [...]. Wydanym w tym zakresie decyzjom nadał rygor natychmiastowej wykonalności, a majątek wnioskodawcy zabezpieczył na łączną kwotę 3.652.271,00 zł. Konsekwencją powyższego było zajęcie firmowych kont bankowych, co uniemożliwiło dalsze prowadzenie działalności. 3 czerwca 2015 r. skarżący złożył zatem w SR K. Wydział [...] wniosek o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku. Sprawa toczyła się pod sygn. [...]. Postępowanie zostało zakończone oddaleniem wniosku z uwagi na brak wystarczających środków na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego. Ponieważ dotychczas uiszczał wpisy sądowe od składanych skarg, obecnie nie ma środków finansowych. Utracił też możliwość zaciągania dalszych pożyczek u rodziny i znajomych. Z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że pozostaje on we wspólnym gospodarstwie z żoną i dwiema małoletnimi córkami. Jedynym źródłem ich utrzymania jest wynagrodzenie za pracę żony w kwocie 3.620,00 zł netto. Wszyscy zamieszkują w domu o pow. [...] m2, będącym własnością jego córek. Wydatki związane z jego utrzymaniem oszacowano w następujący sposób: 777,00 zł (podatek od nieruchomości – opłata roczna), 40,00 zł (wywóz śmieci), 4.000,00 zł (opłata roczna za opał), 200,00 zł (energia elektryczna), 65,00 zł (telefon i internet), 70,00 zł (woda). Dodatkowo na wyżywienie wydatkują średnio 1.700,00 zł, a na środki czystości i higieny osobistej 500,00 zł miesięcznie, zakup paliwa ok. 500,00 zł, a na leczenie 150,00 zł. Ponieważ strata prowadzonej przez skarżącego działalności za pierwszy kwartał 2015 r. wynosiła 65.451,54 zł, zawiesił jej prowadzenie 31 maja 2015 r. Od 22 września 2015 r. jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Ze względu na trudną sytuację materialną korzysta z pomocy rodziny. W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia podanych wyżej danych do akt sprawy nadesłano: wyciągi z rachunków bankowych skarżącego i jego żony, zeznania podatkowe za 2015 r., zaświadczenie o zameldowaniu, faktury za telefon w sieci B, potwierdzenie opłat za energię elektryczną, internet, podatek od nieruchomości, wodę i przedszkole młodszej córki. Dodatkowo przedłożono: zaświadczenie o zarobkach żony, wydruk z CEIDG, postanowienie SR K. z dnia [...] r. w sprawie oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku z uwagi na brak wystarczających środków na zaspokojenie kosztów postępowania. Jednocześnie nadesłano: wypis z kartoteki budynków dla działki nr [...] oraz wydruk z księgi wieczystej nr [...]. Dodatkowo w piśmie przewodnim z dnia 5 września 2016 r. pełnomocnik procesowy wnioskodawcy wyjaśnił, że skarżący nie może przedłożyć oświadczeń rodziców w przedmiocie udzielanej przez nich pomocy z obawy o stan ich zdrowia. Mając powyższe na uwadze referendarz sądowy postanowieniem z dnia 14 września 2016 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Uznał bowiem, że skarżący nie dołożył należytej staranności w wykazaniu, że nie jest w stanie ich ponieść. Od powyższego orzeczenia pełnomocnik skarżącego wniósł w ustawowym terminie sprzeciw. W jego uzasadnieniu podniósł, że wbrew twierdzeniom referendarza jego sytuacja finansowa nie uległa poprawie, a jedynie w mniejszym stopniu jest zmuszony korzystać z pomocy finansowej rodziców. U. P. nie uzyskuje obecnie żadnych dochodów z działalności gospodarczej – jej działalność gospodarcza U. P. była częściowo związana z działalnością gospodarczą skarżącego. Zarobki żony skarżącego, jego zdaniem, zostały ustalone błędnie, a ponadto z pominięciem faktu rozdzielności majątkowej małżonków. Skarżący podkreślił, że przeprowadzona analiza możliwości finansowych skarżącego, oraz istnienia podstaw do przyznania mu prawa pomocy, całkowicie pomija aspekt zobowiązań, którymi skarżący jest obciążony, oraz toczących się w stosunku do skarżącego postępowań, które tylko dowodzą jego sytuacji majątkowej. Powołano się w tym miejscu na postanowienie o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości oraz wszczęcie przed Sądem Rejonowym w J. postępowanie z wniosku Izby Celnej w K., o wyjawienie majątku skarżącego. Skarżący zwrócił także uwagę że rzetelne rozpoznanie wniosku wymaga, uwzględnienia faktu, że dotyczy on również 76 skarg do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego a w 21 innych uiścił on wymagane opłaty. Wreszcie zwrócono uwagę że zarówno domaganie się przedstawienia dokumentacji finansowej, jak i wyciągów z rachunków bankowych żony skarżącego jest pozbawione podstawy prawnej w sytuacji obowiązującego ustroju rozdzielności majątkowej. W tym zakresie powołano się na orzecznictwo Sądu Najwyższego. Wobec powyższego na mocy zarządzenia sprawozdawcy z 10 października 2016 r. pełnomocnik skarżącego został wezwany do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy w szczególności poprzez wykazanie właściwymi dokumentami (aktualne zaświadczenie z Urzędu Pracy – maksymalnie 3-miesięczne), że skarżący J. P. nadal jest osobą bezrobotną, w przeciwnym razie w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej oraz przedłożenie dokumentacji księgowej za ostatnie 6 miesięcy w postaci: deklaracji VAT-7, raportu kasowego za ostatnie 6 miesięcy oraz nadesłanie dokumentacji obrazującej operacje księgowe w zakresie działalności gospodarczej za 6 ostatnich miesięcy lub w przypadku umowy o pracę zaświadczenia z zakładu pracy o wysokości uzyskiwanych dochodów za 6 miesięcy. W odpowiedzi na to wezwanie pismem z 2 listopada 2016 r. nadesłano wydruk z Centralnej Ewidencji Działalności Gospodarczej skarżącego, wskazujący na zawieszenie prowadzonej działalności oraz oświadczenie o nie prowadzeniu przez skarżącego działalności gospodarczej i niepodleganiu zatrudnieniu. Skarżący wyjaśnił, że jest osobą bezrobotną niezarejestrowaną w urzędzie pracy w związku z brakiem stawiennictwa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm. odtąd określanej jako p.p.s.a.), w brzmieniu obowiązującym przed 15 sierpnia 2015 r. zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, (Dz.U. z 2015 r., poz. 658), wniesienie sprzeciwu na postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy, który nie został odrzucony ma ten skutek, że postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sąd rozstrzyga ją w drodze postanowienia, na które przysługuje zażalenie. Należy w tym miejscu zauważyć, że ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie daje sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest bowiem utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości sądu (W. Chróścielewski, J.P. Tarno: Postępowanie administracyjne i postępowanie przed sądami administracyjnymi, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004). A zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres określony przez stronę powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. W takiej sytuacji sąd rozpoznaje złożony w sprawie wniosek, w tym wypadku wniosek o przyznanie prawa pomocy. Powyższe sprowadza się do ustalenia, czy spełniona została określona w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. przesłanka zwolnienia strony skarżącej od kosztów sądowych czy też nie. Zgodnie z treścią powołanego przepisu przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym, o którym mowa w art. 245 § 3 ustawy p.p.s.a., może mieć miejsce jedynie wtedy, gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wynika bowiem z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Natomiast instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca wykaże, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Z treści art. 246 § 1 p.p.s.a., wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej takiego prawa. Z zawartego w art. 246 §1 p.p.s.a. określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania jej prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Ma ona istotne znaczenie w sprawie, albowiem pozwala wyjaśnić wątpliwości co do wiarygodności składanych oświadczeń oraz skonfrontować ich treść z dokumentacją źródłową, której przykładowy katalog zawiera § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015 r., poz. 1257). Podobnie art. 252 § 1 ustawy p.p.s.a. nie pozostawia wątpliwości co do tego, że informacje zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy powinny być przekonująco umotywowane. Dlatego też od stron ubiegających się o zwolnienie od kosztów sądowych oczekuje się aktywnej postawy procesowej przejawiającej się przede wszystkim w wyczerpującym podawaniu informacji na temat ich stanu majątkowego oraz w dostarczaniu wszelkich żądanych dokumentów, w oparciu o które ma zostać poddana analizie ich kondycja finansowa i możliwości płatnicze. To bowiem na podstawie przedłożonych dokumentów źródłowych musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, że wnioskodawca nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. Odnosząc powyższe uwagi do realiów rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, że brak jest podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W sprawie bowiem pozostaje nadal wiele niewyjaśnionych kwestii, które uniemożliwiają uwzględnienie złożonego wniosku. Za całkowicie chybione uznać należy przedstawione w sprzeciwie twierdzenia jakoby niezasadne było żądanie przez referendarza danych dotyczących stanu majątkowego U. P. Należy podkreślić, że na małżonkach ciąży wynikający z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy – t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) obowiązek udzielania sobie pomocy, w tym wsparcia finansowego w zakresie prowadzonych postępowań sądowych, niezależnie od tego w jakim ustroju majątkowym pozostają i niezależnie od tego czy prowadzą, czy też nie wspólne gospodarstwo domowe (por. postanowienie NSA z dnia 12 września 2013 r. sygn. akt I FZ 313/13, Lex nr 1363511). Rozdzielność ta odnosi się bowiem do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Na małżonkach ciąży zatem obowiązek udzielenia sobie wsparcia finansowego (także w zakresie prowadzonych postępowań sądowych) niezależnie od tego w jakim ustroju majątkowym pozostają i czy prowadzą, czy też nie, wspólne gospodarstwo domowe. Przemawia za tym także wykładnia systemowa tego przepisu, znajdującego się w rozdziale regulującym stosunki osobiste między małżonkami. Oznacza to zatem, że wątpliwości dotyczące przede wszystkim rachunków bankowych żony wnioskodawcy pozostają w mocy. Należy zauważyć, iż wniesiony w chwili obecnej przez stronę skarżącą wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych jest drugim wnioskiem złożonym w tejże sprawie, zatem jego rozpoznanie winno nastąpić w kontekście z art. 165 ustawy p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem postanowienia niekończące postępowania w sprawie - do których niewątpliwie wydane wcześniej w dniu 14 grudnia 2015 r. postanowienie w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy należy zaliczyć – mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" zgodnie z utrwalonym dotychczas orzecznictwem rozumie się wszelkie zmiany zarówno w okolicznościach faktycznych jak i w obowiązujących przepisach prawnych, które uzasadniają wydanie postanowienia o odmiennej treści, niż to które swego czasu zapadło (vide: postanowienia NSA z dnia 15 kwietnia 2008 r. sygn. akt II FZ 106/08 Lex nr 471131 oraz z dnia 11 stycznia 2010 r. sygn. akt II OZ 1161/09, Lex nr 601096). Chodzi tu o takie zmiany, które w istotny sposób wpływają na sytuację materialną strony, a w konsekwencji na jej możliwości ponoszenia kosztów postępowania. Tymczasem te w rozpoznawanej sprawie nie zostały w dostateczny sposób wykazane. Należy bowiem zauważyć, że wynagrodzenie żony skarżącego w porównaniu do składanego wcześniej wniosku nie uległo pogorszeniu lecz poprawie, albowiem wynosi ono nie 2.700,00 zł, a 3.620,00 zł. Wprawdzie wydatki związane z koniecznym utrzymaniem oszacowano w tej samej wysokości, niemniej jednak kwota ta w porównaniu do poprzednio składanego wniosku nie uległa zmianie. Co istotne do akt sprawy nadesłano jedynie dwa – spośród trzech rachunków bankowych posiadanych przez żonę wnioskodawcy, natomiast wyciąg z rachunku bankowego o nr [...], na który 12 lipca 2016 r. żona skarżącego przeksięgowała kwotę 1.000,00 zł, nie został przedłożony, choć ma on istotne znaczenie w sprawie. Uniemożliwia bowiem dokonanie kompleksowej analizy sytuacji majątkowej skarżącego i jego rodziny, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Ponadto w sprzeczności z nadesłanymi do akt sprawy dokumentami pozostaje także oświadczenie skarżącego zawarte w formularzu PPF, a dotyczące braku posiadanych oszczędności, albowiem saldo dostępne na koncie bankowym jego żony po opłaceniu ponoszonych wydatków na dzień 2 lipca 2016 r. wynosiło 4.988,38 zł, z kolei 3 sierpnia 2016 r. kształtowało się na poziomie 1.751,69 zł, a 3 września 2016 r. wynosiło 2.724,91 zł. Na uwagę zasługuje również fakt, że choć skarżący zawiesił prowadzoną działalność to jego żona w zeznaniu podatkowym za 2015 r. wykazała poza dochodami ze stosunku pracy przychód z prowadzonej na własne nazwisko działalności, który wynosił 206.338,28 zł. Dokumentów wskazujących czy działalność ta nadal jest kontynuowana nie nadesłano, podobnie jak oświadczeń członków rodziny o udzielaniu pomocy finansowej. Dotyczy to również zaciągniętych pożyczek, co oznacza, że fakt posiadania zadłużenia, na które powoływano się w treści wniosku, nie został w ogóle udowodniony, ani nawet w żaden sposób uprawdopodobniony. Nie bez znaczenia jest również fakt darowania córkom 23 marca 2015 r. nie tylko nieruchomości o pow. [...]ha (vide: księga wieczysta nr [...]), lecz także nieruchomości o pow. [...]ha, na podstawie umowy darowizny z dnia 13 kwietnia 2015 r. (vide: księga wieczysta nr [...]), albowiem z treści w/w ksiąg wieczystych wynika, że poprzednimi właścicielami obu nieruchomości byli skarżący i jego żona. Po podziale majątku wspólnego w 2013 r., który przypadł U. P., podpisali oni umowę o ustanowienie prawa do bezpłatnego i dożywotniego użytkowania całej nieruchomości przez J. P., jednakże 20 marca 2015 r. złożył on oświadczenie o zrzeczeniu się użytkowania nieruchomości o pow. [...]ha, którą następnie darowano córkom. Natomiast odnośnie nieruchomości o pow. [...]ha, o czym informowano skarżącego w wydanym wcześniej w dniu 14 grudnia 2015 r. postanowieniu w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy, brak było jakichkolwiek danych, choć umowa użytkowania również jej dotyczyła. W tej sytuacji nie można przyjąć, że skarżący ubiegając się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych dołożył należytej staranności w wykazaniu, że nie jest w stanie ich ponieść. Należy podkreślić także, że zarówno wydane w sprawie postanowienie z 14 grudnia 2015 r. jak i inne, wydane w sprawach zawisłych przed Sądem, były, w wyniku wniesionych zażaleń przedmiotem kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego, który dotychczas oddalał zażalenia, podzielając stanowisko Sądu. Należy w tym miejscu szczególnie odwołać się do sprawy o sygnaturze akt III SA/Gl 1253/15. Postanowienie z 13 czerwca 2016. r., wydane w tej sprawie, było przedmiotem zażalenia do Naczelnego Sądu Administracyjnego, który postanowieniem z [...]r. (sygn. akt [...]) zażalenie oddalił. Z akt tej sprawy wynika- co znalazło potwierdzenie w obu wspomnianych wyżej postanowieniach, że skarżący pomimo widniejącej w CEIDG informacji o zawieszeniu działalności w miesiącu styczniu, lutym i marcu 2016 roku nabywał towary oraz naliczał z tego tytułu podatek VAT do odliczenia, w konsekwencji do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy. Ponieważ jednak dane te pochodziły z pierwszej połowy bieżącego roku, dlatego też celem wyjaśnienia aktualnej sytuacji prawnej skarżącego postanowiono po wniesieniu sprzeciwu wezwać do złożenia wyjaśnień w tym zakresie. Należy podkreślić, że wezwanie określone w zarządzeniu z 10 października 2016 r. zostało wykonane jedynie w części. Nadesłano jedynie znany już wcześniej wydruk z CEDiG (wątpliwy w świetle powyższych okoliczności) oraz złożono oświadczenie o pozostawaniu wnioskodawcy bez pracy i braku rejestracji w charakterze bezrobotnego. Nie można zatem przyjąć, iż skarżący ubiegając się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych dołożył należytej staranności w wykazaniu, że nie jest w stanie ich ponieść. W przedłożonej przez niego dokumentacji jego aktualnego stanu majątkowego znajduje się wiele istotnych luk. Tymczasem uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego; z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia także sytuacja, gdy strona podaje fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, ONSAiWSA 2005/1/8). Wobec powyższego, Sąd w składzie tu orzekającym, na podstawie art. 260 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.