III SA/Gl 1495/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Apollo po rozpoznaniu w dniu 14 sierpnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Kr. N. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2014 r. oddalono skargę K.N. na powyższą decyzję. Wraz ze skargą kasacyjną od tego wyroku, skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu nadesłanego urzędowego formularza PPF, strona oświadczyła, że ma na utrzymaniu dwoje małych dzieci: A. (7 lat) i M. (9 lat). Jego jedynym źródłem dochodu jest praca w "A" D. (pracuje w zakładowej Straży Pożarnej). Wynagrodzenie za pracę wynosi około 2.600 zł. jego żona leczy się w Instytucie "B" w G. Dzieci często chorują. Skarżący nie posiada majątku i mieszka u teściów. Na dochody wspólnego gospodarstwa domowego składa się wynagrodzenie wnioskodawcy – 2.500 zł brutto oraz jego żony – 1.180 zł brutto. Z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że posiada on nieruchomość rolną w postaci pola ornego i łąki (o łącznej powierzchni 1,08 ha).poza tym, wnioskodawca nie posiada żadnych innych nieruchomości, ani ruchomości, żadnych oszczędności, zasobów pieniężnych, ani żadnych przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 Euro. W tym stanie rzeczy, pismem z dnia 7 lipca 2014 r. Sąd wezwał stronę skarżącą, za pośrednictwem jej pełnomocnika procesowego, do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy z uwzględnieniem stanu majątkowego innych osób, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym: jego żony oraz teściów (rodziców jego żony). Wezwanie to miało na celu uzupełnienie i udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy. W odpowiedzi na to wezwanie, skarżący nadesłał jedynie część dokumentów, o które był wzywany: zaświadczenia pracodawców skarżącego i jego żony o wysokości osiąganych dochodów (w tym umowa o pracę jego żony i zaświadczenie o jej zarobkach); wyciągi z rachunku bankowego skarżącego prowadzonego w "C" za okres od kwietnia 2014 r. do czerwca 2014 r.; zeznanie podatkowe PIT – 36 skarżącego za 2013 r.; wydruki z "D" obrazujące wpływ gotówki będącej wynagrodzeniem żony skarżącego na jej rachunek bankowy. Natomiast w piśmie przewodnim z dnia 31 lipca 2014 r. pełnomocnik procesowy skarżącego oświadczył, że skarżący wprawdzie w mieszka u swoich teściów, jednak nie zna ich sytuacji majątkowej. Skarżący i jego żona nie prowadzą z teściami wnioskodawcy wspólnego gospodarstwa domowego i nie prowadzą na ten temat żadnych rozmów. Poza tym, podkreślono w tym piśmie, że skarżący i jego żona znajdują się w ustroju małżeńskiej rozdzielności majątkowej. Jednocześnie, określono w tym piśmie szacunkowe, orientacyjne miesięczne wydatki za media takie jak: telefon, Internet i TV wynoszą około 200 zł, energia elektryczna – 150 zł; wywóz nieczystości – 124 zł; żywność – 1.500 zł; leki – 50 zł; środki czystości – 250 zł i opał – 200 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 243 § 1 P.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że strona składając wniosek o przyznanie prawa pomocy, zażądała przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku K.N. , należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego lub adwokata) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Należy stwierdzić, że wnioskodawca nie zdołał wykazać, że spełnia przesłanki skutkujące uwzględnieniem jego wniosku, tj. przyznaniem mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że skarżący w żaden sposób nie wykazał, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego ze swoimi teściami. Tymczasem, w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że generalnie rzadko zdarza się, aby osoby zamieszkujące w jednym lokalu mieszkalnym prowadziły odrębne gospodarstwa domowe (tak między innymi w postanowieniu NSA z dnia 24 maja 2006 r., sygn. akt: II OZ 569/06, niepublikowane). Jeżeli natomiast rzeczywiście ma miejsce taka sytuacja, to fakt ten powinien być w sposób rzetelny i przekonujący udowodniony, wykazany. Strona, reprezentowana w mniejszej sprawie przez profesjonalnego pełnomocnika procesowego, nie wykazała tego faktu w żaden sposób. Pełnomocnik procesowy skarżącego ograniczył się jedynie do zwięzłego stwierdzenia tego, że skarżący, jego żona i dzieci nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego ze teściami skarżącego, a skarżący nic nie wie o stanie majątkowym swoich teściów i w ogóle nie prowadzi z nimi na ten temat żadnych rozmów. Tymczasem takie stanowisko nie może zostać zaaprobowane przez Sąd. Trudno bowiem przyjąć, aby skarżący nie prowadził jednak wspólnego gospodarstwa domowego ze swoimi teściami. Jego teściowie są przecież rodzicami jego żony oraz dziadkami dwójki małoletnich dzieci. Zasady doświadczenia życiowego wskazują na to, że w takich sytuacjach prowadzone jest jednak jedno gospodarstwo domowe przez wszystkich domowników. Osoby, uzyskujące dochód, w tym przypadku skarżący, jego małżonka i (najprawdopodobniej) teściowie ponoszą wspólnie wydatki związane z utrzymaniem domu (zapłata za media) oraz utrzymaniem rodziny (zakup żywności, środków czystości). Domownicy prowadzą jedną wspólną kuchnię. Fakt przeciwny nie został przez wnioskodawcę w żaden sposób wykazany – a w aktach sprawy brak jednocześnie jakichkolwiek dokumentów, materiałów źródłowych, które obrazowałyby aktualną kondycję finansową teściów strony skarżącej. Brak jest w tej kwestii nawet jakichkolwiek pisemnych oświadczeń. Podobne braki występują w udokumentowaniu aktualnej kondycji majątkowej żony skarżącego. W aktach sprawy znajdują się jedynie materiały źródłowe, wskazujące na fakt zatrudnienia żony wnioskodawcy, wysokość uzyskiwanego przez nią wynagrodzenia. Brak w aktach sprawy wyciągów z prowadzonego przez nią rachunku bankowego. Wnioskodawca nadesłał tymczasem w odpowiedzi na wezwanie Sądu jedynie wydruku potwierdzające wpływ na rachunek bankowy żony, prowadzony w "E" kwot stanowiących jej wynagrodzenie. W takiej sytuacji nie można stwierdzić, jakie są wydatki z jej konta (transakcje obciążeniowe). Nie sposób wykluczyć, że żona skarżącego posiada jednak inne, dodatkowe źródło dochodu (inne transakcje uznaniowe, niż wpływ wynagrodzenia). Tym bardziej, że skarżący nie nadesłał do akt zeznania podatkowego złożonego przez swoją żonę za 2013 r., podczas, gdy był przecież o to wzywany zarządzeniem z dnia 7 lipca 2014 r. Tak więc skarżący w ogóle nie udokumentował w żaden sposób aktualnej kondycji finansowej swoich teściów (nie wykazując jednocześnie w żaden sposób, że nie prowadzi z nimi wspólnego gospodarstwa domowego), a sytuację majątkową swojej żony wykazał jedynie fragmentarycznie – tylko w zakresie jej zatrudnienia i osiąganego z tego tytułu wynagrodzenia za pracę. Odnośnie stanu majątkowego żony wnioskodawcy, pełnomocnik procesowy skarżącego stwierdził, że małżonkowie N. pozostają w małżeńskim ustroju rozdzielności majątkowej. Tymczasem, w przedmiotowej sprawie, fakt ten w żadnym wypadku nie może stanowić argumentu dla odstąpienia od wszechstronnego i rzetelnego wykazania kondycji majątkowej małżonka wnioskodawcy. Co więcej, w tej sprawie, nie ma znaczenia, czy pomiędzy małżonkami funkcjonuje ustrój rozdzielności majątkowej. W przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. Badanie tych okoliczności jest przy tym całkowicie niezależne od tego jaki ustrój majątkowy istnieje pomiędzy małżonkami. Mają oni bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej a nawet pozostawanie w separacji faktycznej (por. postanowienia NSA z dnia 2 września 2009 r. sygn. akt I FZ 199/09, z dnia 19 maja 2009 r. sygn. akt I FZ 113-116/09, z dnia 19 maja 2009 r. sygn. akt I FZ 125-126/09, z dnia 26 sierpnia 2009 r. sygn. akt I FZ 243/09, z dnia 19 sierpnia 2009 r. sygn. akt I FZ 336/09, z dnia 26 listopada 2008 r. sygn. akt I FZ 463/08 – niepubl.). Na marginesie, dla porządku wyjaśnić należy, że ustrój rozdzielności majątkowej pomiędzy małżonkami ma znaczenie w sferze prawa materialnego, przykładowo przy odpowiedzialności cywilnoprawnej za zaciągnięte tylko przez jednego z małżonków zobowiązania (długi), czy też odpowiedzialności za zaległości podatkowe w przypadku, gdy podatnikiem był tylko i wyłącznie jeden z małżonków. Zasada ta nie działa natomiast w sytuacji obowiązku ponoszenia przez jednego z małżonków kosztów sądowych. W takiej sytuacji należy dokonać oceny całokształtu stanu majątkowego wnioskodawcy w aspekcie innych osób, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Stwierdzenie to odnosi się do przedmiotowej sprawy – w pierwszej kolejności do żony wnioskodawcy, a następnie również do jego teściów (z którymi, wg swojego oświadczenia, razem mieszka). W kwestii konieczności przedstawiania stosownych dokumentów i materiałów źródłowych, potwierdzających dane zawarte na formularzu urzędowym, ustaliło się jednoznaczne stanowisko judykatury. Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy wskazanych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. (postanowienie NSA z dnia 16 kwietnia 2014 r., I GZ 76/14, LEX nr 1459920). Jednocześnie, skoro strona uchyliła się od współpracy z sądem w celu uzyskania przez ten sąd pełni obrazu jej sytuacji rodzinnej i majątkowej, nie można uznać, że odmowa przyznania jej prawa pomocy skutkuje naruszeniem jej prawa do sądu. To stronę skarżącą obciążał obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., z którego to obowiązku w rzetelny sposób się ona nie wywiązała, nie odpowiadając na wezwanie (postanowienie NSA z dnia 11 kwietnia 2014 r., I FZ 75/14, LEX nr 1461281). Co istotne, to wezwanie takie może odnosić się także do osób trzecich, pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach musza być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza PPF, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, że treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygnięcie wniosku (postanowienie NSA z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt: I OZ 657/06, LEX nr 181557). Jeżeli wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z inną osobą (czy też z innymi osobami) – w tym przypadku ze swoją żoną M.N., jak również ze swoimi teściami, to właśnie łączne wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy. W dalszej kolejności fakt ten bezpośrednio przesądza o tym, czy wnioskodawca może ponieść koszty postępowania, czy też nie jest w stanie ich ponieść. Bezsprzecznie, rozpatrywane wezwanie może być skierowane wyłącznie do osoby wnioskującej o prawo pomocy, a nie do osób trzecich czy innych podmiotów. Jeśli natomiast osoba trzecia odmówi współpracy z wnioskodawcą, to powinna się liczyć z tym, że swoją postawą naraża tegoż wnioskodawcę na negatywne konsekwencje w postaci odmowy przyznania prawa pomocy. W tej sytuacji brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego, z uwagi na niewykazanie, że uiszczenie wpisu sądowego od skargi pociągnęłoby za sobą uszczerbek w utrzymaniu koniecznym dla niego samego, jak dla jego rodziny. Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.