III SA/Gl 1688/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym Przewodniczący Sędzia NSA Krzysztof Wujek po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. P. (P.) na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wnioskiem z dnia [...] r. skarżący reprezentowany przez fachowego pełnomocnika domagał się zwolnienia od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu przedstawił przebieg postępowania podatkowego prowadzonego w jego sprawie. Następnie wskazał, że działalność gospodarczą prowadził od [...] r. pod firmą "A". Głównym jej przedmiotem była sprzedaż hurtowa [...] i produktów pochodnych. Od [...] r. jego sytuacja uległa pogorszeniu, albowiem Naczelnik Urzędu Celnego w K. wszczął postępowanie podatkowe w sprawie określenia prawidłowej kwoty zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego olejów smarowych. Wydanym w tym zakresie decyzjom nadał rygor natychmiastowej wykonalności, a majątek wnioskodawcy zabezpieczył dokonując zajęcia rachunków bankowych. Okoliczność ta uniemożliwiła dalsze prowadzenie działalności. Dlatego też [...] r. złożył w SR K. Wydział [...] wniosek o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku. Sprawa toczy się pod sygn. [...]. Wprawdzie dotychczas uiszczał wpisy sądowe od składanych skarg, jednak obecnie nie ma już środków finansowych. Utracił też możliwość zaciągania dalszych pożyczek u rodziny i znajomych. Z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że pozostaje on we wspólnym gospodarstwie z żoną i dwiema małoletnimi córkami. Jedynym źródłem ich utrzymania jest wynagrodzenie za pracę żony w kwocie [...] zł netto. Wszyscy zamieszkują w domu o pow. [...] m2. Dom ten stanowi własność córek. Wydatki związane z jego utrzymaniem oszacowano w następujący sposób: 777,00 zł (podatek od nieruchomości – opłata roczna), 40,00 zł (wywóz śmieci), 4.000,00 zł (opłata roczna za opał), 200,00 zł (energia elektryczna), 65,00 zł (telefon i internet), 70,00 zł (woda). Dodatkowo na wyżywienie wydatkują średnio 1.700,00 zł, a na środki czystości i higieny osobistej 500,00 zł miesięcznie, zakup paliwa ok. 500,00 zł, a na leczenie 150,00 zł. Dlatego zmuszeni są korzystać z pomocy rodziców. Jako uzupełnienie podanych wyżej danych do akt sprawy nadesłano: wyciągi z rachunków bankowych skarżącego i jego żony, zeznania podatkowe za [...] r., cztery zaświadczenia o zameldowaniu, oświadczenie w sprawie kredytu z Banku "B" faktury za telefon w sieci [...] i [...] za [...],[...] i [...] r., potwierdzenie opłat za energię elektryczną, internet, podatek od nieruchomości, wodę i przedszkole młodszej córki. Dodatkowo przedłożono: wniosek o wyjawienie majątku z dnia [...] r., zaświadczenie o zarobkach żony, wydruk z [...], postanowienie SR K. z dnia [...] r. w sprawie oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku z uwagi na brak wystarczających środków na zaspokojenie kosztów postępowania. Jednocześnie nadesłano: składane przez firmę skarżącego deklaracje VAT – 7 za okres od [...] r. do [...] r., zestawienie do zaliczek na rozliczenie roczne za pierwsze pięć miesięcy [...] r., rachunek zysków i strat – wariant porównawczy z powyższego okresu, a także wypis z kartoteki budynków dla działki nr [...] oraz wydruk z księgi wieczystej nr [...]. W piśmie przewodnim z dnia [...]r. pełnomocnik procesowy wnioskodawcy wyjaśnił, że skarżący nie może przedłożyć oświadczeń rodziców w przedmiocie udzielanej przez nich pomocy z obawy o stan ich zdrowia. Mając na uwadze powyższe, referendarz sądowy w postanowieniu z dnia [...] r. stwierdził, że rzeczywiste możliwości finansowe żony skarżącego, która jak wynikało z zeznania podatkowego za [...] r. prowadzi działalność gospodarczą nie zostały w sposób jednoznaczny podane. A ponieważ mają one istotne znaczenie, gdyż małżonkowie zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 583 ze zm.) obowiązani są do wzajemnej pomocy złożony wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych nie został uwzględniony. Od powyższego rozstrzygnięcia pełnomocnik wnioskodawcy złożył sprzeciw. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił błędne ustalenie stanu faktycznego. To pomija wszakże aspekt korzystania z pomocy finansowej rodziców, która nie jest regularna i waha się w granicach od 500,00 zł do 1.000,00 zł. Z kolei odnosząc się do nieruchomości, w której zamieszkuje wskazał, że stosownej darowizny na rzecz córek dokonała żona. Natomiast przysługujące mu prawo do bezpłatnego i dożywotniego korzystania z tej nieruchomości nie dawałoby możliwości osiągnięcia dochodu, albowiem ten nawet gdyby został uzyskany to i tak stałby się przedmiotem zajęcia w postępowaniu egzekucyjnym. Dalej zauważył, że z żoną posiada rozdzielność majątkową, a ta nie udostępniła mu wyciągu z konta bankowego na które dokonuje przelewu własnych środków (vide: operacje z dnia [...]r. i [...]r.). Okoliczność ta nie powinna obciążać skarżącego. Tym bardziej, że wynagrodzenie żony z tytułu umowy o pracę zgodnie z przedłożonym zaświadczeniem wynosi [...]zł, natomiast ekwiwalent za urlop jest jednorazową wypłatą i nie powinien wpływać na jego wysokość. Tym bardziej, że wynagrodzenie za pracę w szkole stanowi jedyne stałe źródło jej dochodu, albowiem nie uzyskuje obecnie żadnych dochodów z działalności gospodarczej. A ponieważ to wobec skarżącego toczy się postępowanie sądowe trudno wymagać od jego żony aby partycypowała w kosztach, do których uiszczenia został zobowiązany. Mając zatem na uwadze wielkość ciążących na nim zobowiązań oraz ilość toczących się w stosunku do niego postępowań zasługuje na przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (vide: postanowienie o oddaleniu wniosku o upadłość). Wprawdzie w [...] sprawach należne opłaty w kwocie [...]zł uiścił, niemniej jednak kwotę tą – jak wyjaśniał - pożyczył od znajomych i rodziny, gdyż nie posiada żadnych oszczędności. Obecnie natomiast zobowiązany jest do opłacenia [...] innych skarg. Odmowa przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie pozbawi go prawa do Sądu, które jest konstytucyjnym prawem jednostki. Dalej wskazał, że wobec jego osoby prowadzona była egzekucja, która okazała się bezskuteczna. Podobnie postępowanie o wyjawienie majątku dowodzi, że nie posiada jakichkolwiek środków finansowych, w tym oszczędności, wartościowych ruchomości i nieruchomości oraz bieżących dochodów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje. W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015, poz. 658 – dalej jako ustawa nowelizująca). Zgodnie z art. 2 tej ustawy do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie stosuje się przepisy ustawy nowelizującej w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 2-8, pkt 10-14, pkt 19-32, pkt 34-39, pkt 41-47, pkt 51, pkt 52, pkt 55, pkt 57, pkt 58, pkt 60-69, pkt 71, pkt 72 i pkt 74-81. Natomiast w pozostałym zakresie do tych postępowań stosuje się przepisy ustawy nowelizowanej w brzmieniu dotychczasowym. To oznacza, że w rozpoznawanej sprawie ma zastosowanie art. 260 ustawy p.p.s.a. w brzmieniu sprzed nowelizacji, zgodnie z którym w razie wniesienia sprzeciwu, jeśli nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sąd rozstrzyga ją w drodze postanowienia, na które przysługuje zażalenie. Należy zauważyć, że przepis ten nie daje Sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest bowiem utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości sądu. A zatem już samo wniesienie sprzeciwu, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. W takiej sytuacji sąd rozpatruje złożony w sprawie wniosek, w tym wypadku wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Powyższe sprowadza się do ustalenia, czy spełniona została określona w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm. - zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a.") przesłanka przyznania prawa pomocy czy też nie. Stosownie do jego brzmienia, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym między innymi zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków (vide: art. 245 § 3 cyt. ustawy), następuje gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użyte w powyższym przepisie pojęcie "wykazać" oznacza udowodnić, przedstawić w sposób przekonywujący, pokazać, unaocznić. Odnosi się ono do wnioskodawcy, co oznacza, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży bezpośrednio na stronie, a nie na rozpoznającym wniosek. Dlatego też od stron ubiegających się o zwolnienie od kosztów sądowych oczekuje się aktywnej postawy procesowej przejawiającej się przede wszystkim w wyczerpującym podawaniu informacji na temat ich stanu majątkowego oraz w dostarczaniu wszelkich żądanych dokumentów, w oparciu o które ma zostać poddana analizie ich kondycja finansowa i możliwości płatnicze. To bowiem na podstawie przedłożonych dokumentów źródłowych musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, że wnioskodawca nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. Tymczasem skarżący w treści urzędowego formularza zadeklarował dochód swojej żony, będącej jedynym żywicielem czteroosobowej rodziny, w kwocie [...] zł netto, tj. niewystarczającej na pokrycie ponoszonych wydatków, które oszacował na [...] zł. Wprawdzie wskazał, że korzysta z pomocy rodziny, którą oszacował w granicach od 500,00 zł do 1.000,00 zł, niemniej jednak z nadesłanych wyciągów bankowych z "C" ustalono, że U. P. posiada jeszcze inny rachunek, na którego dokonuje tzw. przelewy własne. W okresie trzech ostatnich miesięcy z konta tego na konto [...] przeksięgowała kwotę [...] zł (vide: przelewy z dnia [...]r., [...]r., [...]r., [...]r., [...]r., [...]r. i [...]r.), natomiast jak słusznie wskazano w treści sprzeciwu przelewami z dnia [...] r. i [...]r. na konto to z konta [...] przelano kwotę [...]zł. A zatem na obu kontach dysponowano w tym okresie nadwyżką rzędu [...]zł. Na uwagę zasługuje także fakt, że w treści urzędowego formularza skarżący nie deklarował posiadania przez żonę żadnych oszczędności, wskazał jedynie, że sytuacja finansowa zmusza ich do korzystania z pomocy finansowej rodziny, podczas gdy z treści przedłożonych wyciągów wynika, że saldo dostępne na koncie [...] po opłaceniu ponoszonych wydatków wynosiło w [...]zł, w [...]zł, natomiast we [...]zł. Wprawdzie skarżący twierdzi, że z żoną pozostaje w rozdzielności finansowej, jednak to żona wnioskodawcy jest jedynym żywicielem czteroosobowej rodziny, co więcej ponosi też wydatki związane ze swoim mężem. Mianowicie z wyciągu bankowego wystawionego przez Bank "D" ustalono, że w ramach zlecenia stałego opłaca [...] swojemu mężowi (vide: przelew z dnia [...] r.). Jakie kwoty tam zostały zgromadzone nie podano. Odnosząc się natomiast do złożonego w treści formularza oświadczenia jakoby wynagrodzenie żony wynosiło jedynie [...] zł netto wskazać należy, że rubryka nr 10 obejmuje wszystkie dochody osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym ze wskazaniem tytułu z jakiego pochodzą. Powyższe jak wynika z § 4 pkt 2 i 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. nr 227, poz. 2245) mogą być dokumentowane zaświadczeniami o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwóch lat lub ostatnimi wyciągami z konta bankowego. Z uwagi na to, że żona skarżącego poza poborami z Zespołu Szkół nr [...] w J. uzyskuje też pobory z Gimnazjum nr [...] w J. (vide: wyciągi z konta bankowego, które wskazują, że nie są to świadczenia jednorazowe) przyjąć należało, że jej ostatnie wynagrodzenie to nie [...] zł jak wskazano w treści sprzeciwu powołując się na wystawione przez zakład pracy zaświadczenie, ale [...] zł (vide: wpływy na jej konto zatytułowane jako "pobory" z dnia [...] r.). Dodatkowo [...]r. wypłacono jej ekwiwalent za urlop w kwocie [...]zł i choć jest to świadczenie jednorazowe jak wskazano w treści sprzeciwu to mieści się ono w kategorii należności ze stosunku pracy podobnie jak godziny ponadwymiarowe (vide: przelewy z dnia [...] oraz [...] r.). Tym bardziej, że z zeznania podatkowego PIT-36 za [...] r. ustalono, że miesięczny dochód żony skarżącego za [...] r. wynosił [...] zł netto. Dodatkowo z prowadzonej działalności gospodarczej zadeklarowała ona przychód rzędu [...]zł, który po potrąceniu o koszty jego uzyskania wynoszące [...]zł, przyniósł dochód w kwocie [...]zł (vide: zeznanie podatkowe PIT-36L za [...] r.). Wprawdzie w treści sprzeciwu skarżący wskazał, że obecnie żona z tego tytułu nie osiąga dochodów, niemniej jednak powyższe nie może być uznane za wystarczające, albowiem stwierdzenie to nie precyzuje czy działalność ta została zlikwidowana czy też nadal jest prowadzona tylko nie przynosi dochodów lecz straty. Stosowne dokumenty źródłowe w tym zakresie nie zostały bowiem do sprzeciwu dołączone. A ponieważ małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy (vide: art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy – t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 583 ze zm.) obejmującej swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienia NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 421/12, Lex 1247068, z dnia 22 stycznia 2013 r. sygn. akt II FZ 5/13, Lex 1274294, z dnia 25 marca 2013 r. sygn. akt II FZ 104/13, Lex 1299412 oraz z dnia 28 stycznia 2014 r. sygn. akt I FZ 11/14, Lex 1419368) rzeczywiste możliwości finansowe żony skarżącego stanowią istotny czynnik, który należy brać pod uwagę przy ocenie przesłanek przyznania prawa pomocy. Z uwagi jednak na to, że te nie zostały w sposób jednoznaczny podane brak było podstaw do uwzględnienia złożonego wniosku nawet w części. Ewentualne szacowanie wysokości kosztów sądowych, które skarżący mógłby ponieść w związku ze swoim udziałem w sprawie może mieć miejsce jedynie wtedy, gdy podane w treści urzędowego formularza dane nie budzą żadnych wątpliwości. Tymczasem taka sytuacja w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiła. A ponieważ brak jest jakichkolwiek możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, jako że ten reprezentowany jest przez fachowego pełnomocnika, odpowiednich informacji czy też dokumentów musi dostarczyć sam wnioskodawca. Dotyczy to nie tylko jego możliwości finansowych ale również wszystkich osób, które to gospodarstwo współtworzą czy współkształtują, zwłaszcza partycypując w kosztach utrzymania. Rozdzielność majątkowa, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się bowiem do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z nich wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego. Podkreślić należy, że ustrój małżeńskiej rozdzielności majątkowej będzie miał "zastosowanie" w przypadku odpowiedzialności małżonków z tytułu zawartych przez nich (oddzielnie) umów cywilnoprawnych, czy też w zakresie odpowiedzialności za ich indywidualne zobowiązania podatkowe. Generalnie ustrój rozdzielności majątkowej w małżeństwie "obowiązuje" przy odpowiedzialności finansowej, majątkowej małżonka, która wynika z przepisów prawa materialnego, w tym szeroko pojętych czynności cywilnoprawnych. Natomiast w aspekcie rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy nie ma znaczenia fakt, że w małżeństwie wnioskodawcy obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej, albowiem na małżonkach ciąży obowiązek udzielania sobie wsparcia finansowego nawet wtedy, gdy nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Dlatego też w sytuacji, gdy żona odmówi współpracy z wnioskodawcą i nie udostępni wszelkich danych odnoszących się do jej rzeczywistych możliwości finansowych, to powinna się liczyć z tym, że swoją postawą naraża swojego męża na negatywne konsekwencje w postaci odmowy przyznania prawa pomocy. Końcowo odnosząc się do darowanych przez żonę skarżącego nieruchomości o pow. [...]ha (vide: księga wieczysta nr [...]), na podstawie umowy darowizny z dnia [...]r., oraz nieruchomości o pow. [...] ha, na podstawie umowy darowizny z dnia [...] r. (vide: księga wieczysta nr [...]), zauważyć należy, że skarżącemu przysługiwało prawo do bezpłatnego i dożywotniego ich użytkowania z którego dobrowolnie zrezygnował [...]r. składając stosowne oświadczenie w tym przedmiocie. Okoliczność ta zdaniem Sądu ma istotne znaczenie w sprawie jako że nie wskazuje jakoby skarżący z przyczyn od niego niezależnych znajdował się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Wręcz przeciwnie może sugerować świadome działanie zmierzające do uzyskania prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe, Sąd w składzie tu orzekającym, na podstawie art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił jak w sentencji.