III SA/Gl 590/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym Przewodniczący Sędzia NSA Krzysztof Wujek po rozpoznaniu w dniu 15 października 2015 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi R. G. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] r. [...] w przedmiocie zabezpieczenia zobowiązania podatkowego w kwestii wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych skarżący podał, że nie dysponuje wystarczającymi środkami finansowymi na ich uiszczenie. Wprawdzie z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej osiąga dochody rzędu 8.900,00 zł to na jego utrzymaniu pozostaje niepracująca żona, małoletni syn i córka. Również druga córka, choć jest już pełnoletnia to dalej prowadzi z nim wspólne gospodarstwo domowe, albowiem prowadzona przez nią działalność gospodarczą nie przynosi żadnych dochodów, a na jej utrzymaniu pozostaje dwoje dzieci. Dlatego też bez uszczerbku dla swoich bliskich skarżący nie jest w stanie partycypować w kosztach postępowania. Ponieważ podane wyżej dane okazały się niewystarczające do oceny sytuacji finansowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy, pismem z [...] r. referendarz sądowy wezwał do ich uzupełnienia wskazując jednocześnie dokumenty źródłowe, które należało nadesłać. Wezwanie to jak wynika ze zwrotnego potwierdzenia odbioru znajdującego się w aktach sprawy przesłane zostało pod wskazany adres i wobec nieobecności adresata pozostawione [...] r. na okres 14 dni do odbioru w urzędzie poczty, o czym stosowne zawiadomienie w postaci awiza umieszczono w skrzynce na korespondencję. Przesyłka nie została odebrana. Dlatego też zwrócono ją do tut. Sądu z adnotacją "zwrot nie podjęto w terminie". W tej sytuacji referendarz sądowy postanowieniem z dnia 11 sierpnia 2015 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Uznał bowiem, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania, czy też nierzetelne ich wykonanie jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie. Od powyższego rozstrzygnięcia skarżący wniósł stosowny środek zaskarżenia, tj. sprzeciw. W jego uzasadnieniu powołując się na poglądy wyrażone w orzecznictwie sądów administracyjnych w sprawach o sygn. II OZ 274/08, I OZ 225/08 i II SO/Ol 6/08 zestawił wysokość dochodu, którym dysponuje z wielkością prowadzonego gospodarstwa domowego, w skład którego wchodzi żona, troje dzieci, teściowa i dwoje wnucząt. Dalej uznał, że choć uzyskuje relatywnie wysoki przychód to nie jest w stanie partycypować w kosztach postępowania, albowiem utrzymanie wszystkich członków rodziny pociąga za sobą niemałe wydatki. Natomiast ewentualne nadwyżki finansowe przeznacza na zobowiązania finansowe. Posiada bowiem zaległości względem ZUS z tytułu nieopłaconych składek na fundusz ubezpieczeń społecznych, zdrowotnych i fundusz pracy, które objęte są postępowaniem egzekucyjnym. Dodatkowo zalega z podatkiem od nieruchomości. A organy celne w toku prowadzonych postępowań zajęły jego majątek i rachunki bankowe. Dodał, że wobec jego osoby prowadzone są dwa postępowania komornicze na podstawie tytułów wykonawczych – nakazów zapłaty wydanych w postępowaniu nakazowym oraz że w związku z prowadzonymi czynnościami egzekucyjnymi zajęte zostały wierzytelności z rachunków bankowych prowadzonych w "A" i Bank "B". Następnie zakwestionował jakoby uchylił się od wykonania wezwania do uzupełnienia złożonego wniosku. Wyjaśnił, że z uwagi na charakter prowadzonej działalności zdarza mu się wyjeżdżać poza granice kraju. Prawdopodobnie to w trakcie jednego z takich wyjazdów podjęto próbę doręczenia mu przesyłki, co oznacza, że nieprzedłożenie stosownej dokumentacji nie było celowym czy zamierzonym działaniem z jego strony. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje. W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015, poz. 658 – dalej jako ustawa nowelizująca). Zgodnie z art. 2 tej ustawy do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie stosuje się przepisy ustawy nowelizującej w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 2-8, pkt 10-14, pkt 19-32, pkt 34-39, pkt 41-47, pkt 51, pkt 52, pkt 55, pkt 57, pkt 58, pkt 60-69, pkt 71, pkt 72 i pkt 74-81. Natomiast w pozostałym zakresie do tych postępowań stosuje się przepisy ustawy nowelizowanej w brzmieniu dotychczasowym. To oznacza, że w rozpoznawanej sprawie ma zastosowanie art. 260 ustawy p.p.s.a. w brzmieniu sprzed nowelizacji, zgodnie z którym w razie wniesienia sprzeciwu, jeśli nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sąd rozstrzyga ją w drodze postanowienia, na które przysługuje zażalenie. Należy zauważyć, że przepis ten nie daje Sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest bowiem utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości sądu. A zatem już samo wniesienie sprzeciwu, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. W takiej sytuacji sąd rozpatruje złożony w sprawie wniosek, w tym wypadku wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Powyższe sprowadza się do ustalenia, czy spełniona została określona w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm. - zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a.") przesłanka przyznania prawa pomocy czy też nie. Stosownie do jego brzmienia przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, czyli stosownie do art. 245 § 3 ustawy p.p.s.a. obejmującym zwolnienie z opłat sądowych i wydatków, następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użyte w powyższym przepisie pojęcie "wykazać" należy rozumieć jako udowodnić, przedstawić w sposób przekonywujący, pokazać, unaocznić. Odnosi się ono do wnioskodawcy, co oznacza, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży bezpośrednio na stronie, a nie na rozpoznającym wniosek. Ma ona istotne znaczenie w sprawie, albowiem pozwala wyjaśnić wątpliwości co do wiarygodności składanych w treści wniosku oświadczeń (tak art. 252 § 1 i § 2 ustawy p.p.s.a.). Jednakże w sytuacji, gdy te okażą się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzą wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (tak art. 255 ustawy p.p.s.a.). Obowiązek ten rozciąga się na wszystkie dokumenty zawierające dane na temat sytuacji majątkowej strony, pozwalające zbadać istnienie przesłanek przyznania prawa pomocy. Przyznanie prawa pomocy może mieć bowiem miejsce jedynie wtedy, gdy wnioskodawca wykaże, że w stosunku do jego osoby zachodzą przesłanki przemawiające za uwzględnieniem wniosku, a nie jedynie oznajmi czy poinformuje (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 863/11, LEX nr 1104158). Dlatego też to w interesie strony jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających jej wniosek. To bowiem strona ma przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Natomiast gdy jej oświadczenie okaże się niewystarczające ma obowiązek współdziałania z Sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Nieuczynienie zadość temu obowiązkowi pociąga za sobą negatywne konsekwencje w postaci odmowy przyznania prawa pomocy, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie. Skarżący nie wykonał bowiem wezwania do uzupełnienia danych zawartych w treści urzędowego formularza, podczas gdy wezwanie to było w niniejszej sprawie niezbędne, albowiem dane zawarte we wniosku okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego skarżącego i jego możliwości płatniczych. Z tego względu złożony wniosek niejako sam przez się nie mógł stanowić podstawy do przyznania prawa pomocy. Stosowne dokumenty źródłowe potwierdzające zawarte we wniosku oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym wnioskodawcy nie zostały złożone zarówno na etapie rozpoznawania wniosku przez referendarza sądowego jak i na etapie złożonego sprzeciwu. W efekcie powyższego weryfikacja zawartych we wniosku twierdzeń z dokumentacją źródłową, nie była możliwa. Nie można było zatem poczynić ustaleń dotyczących sytuacji majątkowej skarżącego i jego rodziny, zwłaszcza dochodów i wydatków gospodarstwa domowego. Ponadto podkreślić w tym miejscu trzeba, że Sąd rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy bada nie tylko stan majątkowy i sytuację materialną strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy, ale także wszystkich osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2011 r., sygn. akt II FZ 554/11, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponieważ z formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z żoną, pełnoletnią córką oraz jak podał w sprzeciwie z teściową należało zbadać również ich sytuację finansową. Skoro bowiem wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej z innymi osobami, to wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują jego status majątkowy, czasami wręcz przesądzając o tym, czy może on ponieść koszty postępowania, czy też nie. Tym bardziej, że wysokość należnych w sprawie kosztów sądowych jest niewielka, najmniejsza spośród znanych w procedurze sądowoadministracyjnej. Poniesienie takiego wydatku może spowodować uszczerbek utrzymania koniecznego wyłącznie w przypadku osób znajdujących się w skrajnym ubóstwie, co trzeba ustalić w sposób pewny. Tymczasem skarżący prowadzi działalność gospodarczą, a zatem nie można jednoznacznie stwierdzić, że zdobycie środków finansowych w jego przypadku jest rzeczywiście niemożliwe. Wezwanie, którego strona nie wykonała, służyć miało właśnie wyjaśnieniu tej kwestii. Wprawdzie przesyłka zawierająca to wezwanie została zwrócona do sądu jako niepodjęta w terminie, to jednak skuteczność jej doręczenia z upływem ostatniego dnia czternastodniowego terminu liczonego od dnia pierwszego zawiadomienia o złożeniu pisma w placówce pocztowej nie została w żaden sposób podważona, a skarżący mając świadomość kierowanej do niego przesyłki nie dołączył do sprzeciwu żadnego z dokumentów, o które był wezwany. Poprzestał jedynie na oświadczeniach i, co należy zaakcentować, nie przedstawił jakiejkolwiek dokumentacji, tak tej, o którą był wzywany przez referendarza sądowego, jak i tej, która mogłaby przemawiać na rzecz jego oświadczeń podniesionych w sprzeciwie. W konsekwencji nie zostały złożone żadne dokumenty, od których uzależnione jest rozstrzygnięcie rozpatrywanego wniosku. Podkreślić w tym miejscu należy, że wezwanie z dnia [...] r. dotyczyło dokumentów, których zdobycie nie wiąże się z nadmierną trudnością, jak np. rachunki związane z wydatkami prowadzonego gospodarstwa domowego, czy wysokością aktualnych dochodów. Przy dołożeniu minimum staranności wezwanie można było wykonać i złożyć wymagane dokumenty choćby na etapie sprzeciwu, czego strona również nie uczyniła mimo że miała świadomość, że bierna postawa może skutkować niekorzystnym rozstrzygnięciem, albowiem na powyższe zwrócono skarżącemu uwagę w treści wcześniej wydawanych odnośnie jego osoby postanowień w przedmiocie prawa pomocy, które tut. Sąd w pełni podziela (vide: akta o sygn. III SA/Gl 160/14 oraz o sygn. I SA/Gl 95/15). Dlatego też działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. postanowił orzec jak w sentencji.