IV SAB/Gl 104/13

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Andrzej Majzner po rozpoznaniu w dniu 6 listopada 2013 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Stowarzyszenia A na bezczynność [...] Kuratora Oświaty w K. w przedmiocie informacji publicznej, w kwestii wniosku o przyznanie stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy; W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi, Stowarzyszenie A złożyło do Sądu pismo procesowe, w którym wniosło o zwolnienie od kosztów postępowania wywodząc, iż jest stowarzyszeniem zwykłym i nie posiada jakiegokolwiek majątku, dochodów ani rachunków bankowych, gdyż prowadzi działalność pro publico bono. Następnie, to jest w odpowiedzi na wezwanie z dnia 14 października 2013 r. strona złożyła urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym sprecyzowała, iż zakres jej żądania obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych. Ponownie przy tym podkreśliła, że nie posiada jakiegokolwiek majątku, nie uzyskuje żadnych dochodów i nie posiada rachunków bankowych. Nadto dodała, iż ostatni rok obrotowy zakończyła stratą, w wysokości 294,13 zł. W toku rozpoznania wniosku zważono, co następuje. Stosownie do art. 243 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) - zwanej dalej p.p.s.a., stronie może być przyznane prawo pomocy. Zgodnie przy tym z art. 245 §1 przywołanej regulacji, prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Odnosząc się do wniosku strony należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 §2 pkt 2 p.p.s.a. Stosownie do jej brzmienia, przyznanie osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej, prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli, zgodnie z art. 245 §3 p.p.s.a. mogącym obejmować między innymi zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki) może nastąpić wtedy, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W tym kontekście uznano, że brak jest podstaw do uwzględnienia żądania zgłoszonego przez stronę. Należy zaznaczyć, że - jak wynika z oświadczeń strony skarżącej - jest ona stowarzyszeniem zwykłym, które po myśli art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. Nr 79, poz. 855 ze zm.) uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich i w odróżnieniu od stowarzyszenia, o którym mowa w rozdziale 2 cytowanej ustawy, nie jest uprawnione do prowadzenia działalności gospodarczej, przyjmowania darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywania dotacji, a także korzystania z ofiarności publicznej. W treści wniosku podano, że skarżące Stowarzyszenie nie posiada żadnych środków pieniężnych ani jakiegokolwiek majątku. Równocześnie w Statucie tego podmiotu (karty nr 24-28 akt niniejszej sprawy) nie skonkretyzowano źródeł jego finansowania. Jakkolwiek bowiem na członków nałożono obowiązek uiszczania składek (Rozdział III pkt 19 lit. c Statutu), to jednak nie określono ani wysokości tych należności ani częstotliwości ich uiszczania. Dodatkowo, z wywodów podniesionych we wniosku wynika, że skarżące Stowarzyszenie nie uzyskuje żadnych dochodów - co świadczy o tym, że składki takie w ogóle nie są pobierane. W tym stanie rzeczy, rozstrzygając żądanie strony należy mieć w polu widzenia wielokrotnie akcentowany w orzecznictwie sądowym pogląd, który rozpoznający wniosek w pełni podziela, a zgodnie z którym każde stowarzyszenie, niezależnie od tego, że ma charakter uproszczony i działa na zasadzie non profit, zobowiązane jest do zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności. W postanowieniu z 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 (publ.: internetowa Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych) Naczelny Sąd Administracyjny jednoznacznie wskazał, że opłacanie składek należy do sfery decyzyjnej danej organizacji, zaś fakt, iż określone stowarzyszenie rezygnuje z uzyskiwania tych dochodów, czy też ustala składki na bardzo niskim poziomie nie uzasadnia przyznania prawa pomocy i przejęcia ciężaru kosztów postępowania przed sądami przez Skarb Państwa (podobne stanowisko wyrażone zostało w postanowieniach Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 16 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 321/08, publ.: LEX nr 479098 oraz z dnia 22 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 22/09, publ.: LEX nr 551904). Innymi słowy, dobrowolne wprowadzenie przez członków stowarzyszenia takich zasad finansowania działalności, które powodują, że staje się ono współfinansowane za pomocą środków publicznych stanowi zaprzeczenie zasady, w myśl której stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 października 2010 r., sygn. akt II OZ 1076/10 - publ.: internetowa Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Zważywszy powyższe, stwierdzić przyjdzie, że każde stowarzyszenie, a zatem także stowarzyszenie zwykłe, nawet o niewielkiej liczbie członków, musi brać pod uwagę koszty wiążące się z prowadzeniem działalności, dla której zostało utworzone, a co za tym idzie, powinno podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania stosownych środków pieniężnych na ten cel np. poprzez ustalenie i pobieranie składek w wysokości gwarantującej sfinansowanie podejmowanych działań, ewentualnie przekształcenie stowarzyszenia zwykłego w stowarzyszenie, o którym mowa w art. 34 ustawy - Prawo o stowarzyszeniach, mogące - po myśli art. 33 tej ustawy - uzyskiwać dochody z innych niż składki źródeł. W świetle zaprezentowanych wyżej rozważań stwierdzić przyjdzie, że w sprawie nie zachodzi przesłanka, od której art. 246 §2 pkt 2 p.p.s.a. uzależnia przyznanie prawa pomocy. Wyznaczając zakres działalności skarżącego podmiotu określono bowiem, że obejmuje on między innymi "reprezentację swoich członków przed organami wymiaru sprawiedliwości, sądami..." (Rozdział II pkt 9 lit. g Statutu Stowarzyszenia). Nie budzi więc wątpliwości, że ustalając w ten sposób przedmiot działalności członkowie Stowarzyszenia mogli przewidzieć, że będzie jej towarzyszyła konieczność ponoszenia stosownych należności publicznoprawnych, w tym stosownych kosztów postępowań sądowych. W regulaminie tego podmiotu nie ustalono jednak wysokości składek członkowskich, z kolei we wniosku wskazano, że Stowarzyszenie nie uzyskuje żadnych dochodów (a zatem także z tytułu składek), nie podając jakichkolwiek przyczyn, które miałyby taki stan rzeczy uzasadniać. Tymczasem warto zwrócić uwagę, że - jak podniósł Naczelny Sąd Administracyjny (vide: postanowienie z 1 grudnia 2009 r., sygn. II OZ 1056/09, publ.: LEX nr 582885) - jeżeli założyciele stowarzyszenia, przyjmując cele swojej działalności są świadomi, że nie posiadają ani też nie będą w stanie zdobyć środków na jej prowadzenie, to powstaje pytanie o cel działania takiej organizacji. Istota działania stowarzyszenia z natury rzeczy wyklucza bowiem przerzucenie kosztów jego działalności na Skarb Państwa. Odmiennie oceniać należy jedynie te sytuacje, w których stowarzyszenie, zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określa sposoby pozyskania środków, z których owe cele będą realizowane, lecz z przyczyn obiektywnych nie jest w stanie z tych sposobów skorzystać. W konsekwencji, przyznanie stowarzyszeniu zwykłemu prawa pomocy byłoby uzasadnione jedynie wówczas, gdyby jego założyciele w sposób racjonalny określili źródła finansowania w wysokości zapewniającej pokrycie kosztów realizacji działalności tego podmiotu, jednak środki finansowe z rzeczonych źródeł nie zostałyby pozyskane z uwagi na okoliczności od nich niezależne. Taki stan rzeczy nie ma jednak w niniejszym przypadku miejsca. Założyciele skarżącego Stowarzyszenia nie sprecyzowali wysokości składek członkowskich, a tym samym nie skonkretyzowali finansowych podstaw funkcjonowania tego podmiotu. Dodatkowo, rezygnacja z pobierania rzeczonych składek (o której świadczy ponoszona we wniosku okoliczność braku jakichkolwiek dochodów) uniemożliwia prowadzenie przedsięwzięć odpowiednich do założonej i realizowanej skali jego działalności. Rozstrzygając niniejszy wniosek zważono również, iż wymagane w niniejszej sprawie koszty sądowe nie należą do znacznych (na obecnym etapie postępowania ograniczają się do wpisu od skargi w kwocie zaledwie 100 zł), a tym samym nie sposób przyjąć, aby było to obciążenie nadmierne, a przez to niemożliwe do wypełnienia nawet przez jednostkę organizacyjną nie zajmującą się działalnością nastawioną na maksymalizację zysku. Mając na względzie wszystkie przywołane wyżej okoliczności, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 §1 i §2 pkt 7 p.p.s.a. oraz w oparciu o art. 246 §2 pkt 2 tej ustawy.