I SA/Go 348/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Skupień po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 marca 2018 r. sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z 16 lutego 2018 r. sygn. akt I SA/Go 348/17 w sprawie ze skargi P.W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za zaległości podatkowe spółki w podatku od towarów i usług za maj i czerwiec 2013 r. wraz z odsetkami oraz kosztami postępowania egzekucyjnego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Wyrokiem z dnia 14 grudnia 2017 r. sygn. akt I SA/Go 348/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim oddalił skargę P.W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za zaległości podatkowe spółki w podatku od towarów i usług za maj i czerwiec 2013 r. wraz z odsetkami oraz kosztami postępowania egzekucyjnego. Od powyższego wyroku skarżący, reprezentowany przez adwokata, wniósł skargę kasacyjną wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W motywach uzasadnienia tego wniosku skarżący wskazał na brak dochodów oraz majątku, który można byłoby spieniężyć i przeznaczyć na uregulowanie wpisu. Punkty od 6 do 11 formularza PPF (oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach) zostały wypełnione poprzez wpisanie słów "nie dotyczy" lub "brak". Zgodnie z zarządzeniem Referendarza sądowego z dnia 1 lutego 2018 r., na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.) – powoływanej dalej jako "P.p.s.a." wezwano pełnomocnika skarżącego aby w terminie 7 dni dodatkowo złożył: a)dokumenty potwierdzające źródło i wysokość dochodów żony skarżącego tj. - w razie prowadzenia działalności gospodarczej: zestawienia wartości przychodów z działalności gospodarczej oraz kosztów ich uzyskania za ostatnie trzy miesiące jak również odpisy deklaracji podatkowych w podatku od towarów i usług za ostatnie trzy miesiące składanych w związku z tą działalnością; w razie uzyskiwania wynagrodzenia za pracę: zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia netto za ostatnie trzy miesiące; w razie uzyskiwania emerytury lub renty: przekaz pocztowy lub bankowy bądź aktualną decyzję ustalającą wysokość świadczenia; b) wyciągi ze wszystkich rachunków bankowych skarżącego oraz jego żony obejmujące okres ostatnich 3 miesięcy; c) odpis rocznego zeznania podatkowego skarżącego oraz jego żony za rok 2016 oraz 2017 jeżeli zostało sporządzone; d) wyliczenie przedstawiające miesięczne wydatki skarżącego na podstawowe potrzeby (jedzenie, najem mieszkania, prąd, woda itd.) oraz wskazanie źródeł ich finansowania. W odpowiedzi na powyższe wezwanie pełnomocnik skarżącego w piśmie z dnia [...] lutego 2018 r. wyjaśnił, że żona skarżącego utrzymuje się z zasiłku w wysokości 593,13 € otrzymywanego w Belgii. Na potwierdzenie powyższej okoliczności pełnomocnik skarżącego przedłożył wyciąg z belgijskiego konta M.M. (sporządzony w języku niderlandzkim, bez oznaczenia okresu jakiego dotyczy) oraz wyciąg z jej konta w Banku [...] sporządzonego za okres od [...] stycznia do [...] lutego 2018 r. Wskazał również, że innych dochodów E.M. nie posiada. Jednocześnie w oparciu o ustne oświadczenia skarżącego pełnomocnik poinformował, że skarżący na podstawowe potrzeby wydaje łącznie ok. 600-800 € miesięcznie. Wydatki te pokrywane są z prac sezonowych i dorywczych skarżącego oraz z zasiłku otrzymywanego przez jego żonę. Skarżący nie posiada kont bankowych oraz nie składał zeznań podatkowych. Postanowieniem z dnia 16 lutego 2018 r. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W motywach uzasadnienia postanowienia Referendarz wyjaśnił, że to po stronie osoby ubiegającej się o zwolnienie od ponoszenia kosztów postępowania leży obowiązek udowodnienia, że spełnia ona przesłanki przyznania prawa pomocy. Sąd czy referendarz sądowy rozpoznający wniosek w tym przedmiocie, nie może w sposób nieograniczony próbować ustalić rzeczywistej sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. Referendarz zaznaczył, że to skarżący powinien starać się wykazać, że jego sytuacja majątkowa jest rzeczywiście trudna, uniemożliwiająca poniesienie pełnych kosztów postępowania. Obowiązek ten powinien być dla skarżącego zrozumiały tym bardziej, że korzysta z usług profesjonalnego pełnomocnika. Tymczasem działania strony i jej pełnomocnika ograniczają się jedynie do minimum czynności, dzięki którym można uznać, że odpowiadają na kierowane do nich wezwania. Referendarz zauważył, że nadesłany 29 stycznia 2018 r. formularz PPF w żaden sposób nie obrazuje sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego. W ocenie Referendarza o ile zrozumiałym jest wpisanie słów "brak" w rubrykach dotyczących posiadanego majątku, to takie samo wypełnienie rubryki 11 – "Zobowiązania i stałe wydatki (np. [...] koszty ponoszone na mieszkanie, opłaty za media, koszty leczenia, rehabilitacji [...]" świadczy o niechęci do przedstawienia swoich rzeczywistych możliwości płatniczych. Referendarz stwierdził również, że treść formularza stoi w sprzeczności z późniejszym oświadczeniem pełnomocnika skarżącego. Zgodnie z formularzem PPF skarżący, ani żadna z osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, nie osiąga dochodów. Natomiast z pisma pełnomocnika skarżącego z [...] lutego 2018 r. wynika, że skarżący otrzymuje niesprecyzowane wynagrodzenie z prac sezonowych i dorywczych. Z kolei jego również niesprecyzowane wydatki (w kwocie 600-800 €) pokrywane są także z zasiłku otrzymywanego przez żonę. Referendarz zaznaczył, że pełnomocnik skarżącego nie nadesłał wszystkich dokumentów, o które został wezwany zarządzeniem z 1 lutego 2018 r. Nie przedstawił ani wyciągów z kont bankowych żony skarżącego za okres 3 miesięcy (wyciąg z Banku [...] dotyczy tylko ostatniego miesiąca, wyciąg z konta belgijskiego nie ma sprecyzowanego zakresu dat), ani odpisu jej zeznania podatkowego. Wysokość jej dochodów potwierdza jedynie kopia niepełnego wyciągu z konta. Nadto Referendarz wskazał na wydane w niniejszej sprawie, również w przedmiocie prawa pomocy, prawomocne postanowienie Sądu z dnia z 12 października 2017r. sygn. akt I SA/Go 348/17 w którym stwierdzono, że sytuacja finansowa osoby fizycznej pozostającej w związku małżeńskim nie może być oceniana w oderwaniu od możliwości płatniczych małżonka, a fakt istnienia pomiędzy małżonkami rozdzielności majątkowej małżeńskiej, a nawet nie prowadzenie przez małżonków wspólnego gospodarstwa domowego i pozostawania w separacji faktycznej nie stanowi okoliczności, w której to małżonka nie może pomóc w uiszczeniu kosztów postępowania. Referendarz podkreślił, że pomimo tej wiedzy i precyzyjnego wezwania, skarżący nadal w sposób niezwykle oszczędny i niepełny informuje o sytuacji finansowej żony. W ocenie Referendarza informacje uzyskane od strony skarżącej są niewystarczające do oceny czy spełnia ona przesłanki wskazane w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. a tym samym skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Od powyższego postanowienia pełnomocnik skarżącego wniósł sprzeciw zarzucając mu naruszenie: - art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. poprzez nieprawidłową ocenę okoliczności sprawy i odmówienie skarżącemu przyznania prawa pomocy, - art. 6 Konwencji Europejskiej o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284), poprzez odmowę przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych, co skutkuje naruszeniem prawa do sądu. Wobec podniesionych zarzutów pełnomocnik skarżącego wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości i przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w całości. W ocenie pełnomocnika skarżącego z dokumentów przekazanych przez skarżącego wynika, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Skarżący posiada jedynie niewielkie dorywcze dochody, które przeznacza na bieżące utrzymanie. Nie dysponuje żadnym majątkiem, który mogły spieniężyć. Nadto od 5-lat ma ustanowioną rozdzielność majątkową z małżonką, która prowadzi oddzielne gospodarstwo rolne i nie ma obowiązku partycypować w kosztach i zadłużeniach skarżącego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (m.in. postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Po myśli § 2 ww. przepisu w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z treścią art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.), zaś w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie pełnomocnika (art. 245 § 3 tej ustawy). Z kolei przepis art. 246 § 1 P.p.s.a wskazuje przesłanki, na podstawie których następuje przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej. W zakresie częściowym, czyli takim o jakie wnioskuje skarżący, następuje ono gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 art. 246 § 1 P.p.s.a.) Zawarty w ww. przepisie zwrot "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się on w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, zaś zwrot "może być przyznane" wskazuje na fakultatywny charakter orzeczenia Sądu o przyznaniu prawa pomocy. Przy spełnieniu przesłanek przewidzianych w wymienionym przepisie, Sąd bowiem może, ale nie musi, przyznać wnioskowaną pomoc, gdy uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (por. post. NSA z dnia 8 lipca 2008r., I GZ 173/08, wszystkie cytowane orzeczenia dostępne są na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl). Uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie należy więc do Sądu, przy czym ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Podnieść też należy, iż udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z tego też względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Pomoc finansowa ze strony państwa przysługiwać będzie jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego (por. post. NSA z dnia 16 kwietnia 2008 r., II OZ 326/08). Podkreślić przy tym również należy, że badając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd winien mieć również na uwadze, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Wobec powyższego, mając na uwadze okoliczności wynikające ze składanych przez skarżącego oświadczeń oraz treść sprzeciwu, Sąd stwierdził, iż brak jest podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia. Wbrew twierdzeniom pełnomocnika skarżącego, w rozpoznawanej sprawie z dokumentów przekazanych przez skarżącego nie można wywieść, że znajduje się on w trudnej sytuacji finansowej uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Jak słusznie zauważył Referendarz sądowy to skarżący powinien starać się wykazać, że jego sytuacja majątkowa jest rzeczywiście trudna, uniemożliwiająca poniesienie pełnych kosztów postępowania. W niniejszej sprawie obowiązek ten powinien być dla skarżącego zrozumiały tym bardziej, że korzysta on z usług profesjonalnego pełnomocnika. Tymczasem działania skarżącego i jego pełnomocnika ograniczają się jedynie do minimum czynności, dzięki którym można uznać, że odpowiadają na kierowane do nich wezwania. Skarżący utrzymuje, że nie posiada oszczędności i majątku. Powyższe nie oznacza jednak, że jest on pozbawiony źródła utrzymania, czy mieszkania. Skarżący oświadczył bowiem, że uzyskuje dochody z prac dorywczych. Nie sprecyzował jednak, pomimo wezwania, kwoty uzyskiwanych dochodów. Wydatki zaś określił na kwotę 600-800 € także nie przedkładając żadnych dokumentów pozwalających tę zweryfikować kwotę. Z przedstawionych przez skarżącego informacji wynika, że ww. wydatki pokrywane są również z zasiłku otrzymywanego przez żonę skarżącego. Podkreślić należy, że pełnomocnik skarżącego nie nadesłał wszystkich dokumentów, o które został wezwany zarządzeniem z 1 lutego 2018 r. Nie przedstawił ani wyciągów z kont bankowych żony skarżącego za okres 3 miesięcy (wyciąg z Banku [...] dotyczy bowiem tylko ostatniego miesiąca, wyciąg z konta belgijskiego nie ma sprecyzowanego zakresu dat), ani odpisu jej zeznania podatkowego. Wysokość jej dochodów potwierdza jedynie kopia niepełnego wyciągu z konta. Zaznaczyć trzeba, sytuacja finansowa osoby fizycznej pozostającej w związku małżeńskim nie może być oceniana w oderwaniu od możliwości płatniczych małżonka. Wynika to z prawnego obowiązku udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczynienia się do zaspokojenia stworzonej przez nich rodziny znajdującego umocowanie w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (w art. 13 i 27). Wbrew twierdzeniom pełnomocnika skarżącego oceny tej nie zmienia argument o obowiązującej w małżeństwie skarżącego rozdzielności majątkowej. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ugruntowany jest pogląd, że fakt zawarcia między małżonkami umowy ustanawiającej rozdzielność majątkową pozostaje w istocie bez znaczenia dla oceny sytuacji majątkowej osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym (por. np. post. NSA: z 10 czerwca 2014 r. I OZ 412/14, z 10 czerwca 2016 r. I FZ 148/16, z 30 sierpnia 2016 r. I GZ 489/16). Zaznaczyć również należy, że rozdzielność majątkowa nie zwalnia od obowiązku udzielania pomocy drugiemu małżonkowi, dotyczy ona bowiem wyłącznie ich majątku, a nie wzajemnych obowiązków. Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 k.r.o.). Zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o., skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Podkreślić również należy, że postępowanie zainicjowane rozpoznawanym obecnie wnioskiem nie jest pierwszym postępowaniem w przedmiocie przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia do kosztów sądowych. Skarżący wystąpił bowiem do tutejszego Sądu z takim wnioskiem już na etapie składania skargi. Prawomocnym postanowieniem z dnia 12 października 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim utrzymał w mocy postanowienie Referendarza sądowego z dnia 14 września 2017 r. odmawiające skarżącemu przyznania prawa pomocy. Już w tych postanowieniach zarówno Sąd jak i Referendarz wyjaśnili skarżącemu jakie dokumenty i dlaczego winien dostarczyć by wnioskowaną pomoc uzyskać. Jednakże skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, pomimo tej wiedzy i precyzyjnego wezwania, nadal w sposób niezwykle oszczędny i niepełny informuje o sytuacji finansowej żony. W ocenie Sądu skarżący nie przedłożył wszystkich dokumentów pozwalających zobrazować sytuację finansową i majątkową jego oraz jego małżonki, które mogłyby podlegać ocenie w perspektywie zaistnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy. Zaznaczyć trzeba, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia lub dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 29 stycznia 2015 r. sygn. akt II OZ 58/15 oraz z dnia 9 lipca 2014 r. sygn. akt I OZ 539/14). Nie sposób zgodzić się z pełnomocnikiem skarżącego, że zaskarżone postanowienie narusza art. 6 Konwencji Europejskiej o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284), poprzez odmowę zwolnienia od kosztów sądowych w postaci opłaty sądowej skargi kasacyjnej, co skutkuje naruszeniem przez sąd prawa do sądu. Do naruszenia tego przepisu mogłoby dojść wówczas, gdyby odmówiono stronie przyznania prawa pomocy mimo ustalenia, że nie ma środków finansowych niezbędnych dla wypełnienia wymogów formalnych warunkujących dostęp do sądu. Tymczasem w niniejszej sprawie do takiego ustalenia nie doszło, bowiem skarżący nie przedstawił wszystkich dokumentów niezbędnych dla weryfikacji składanych przez niego oświadczeń o trudnej sytuacji finansowej, a przez to nie wykazał skutecznie, że w takiej trudnej sytuacji rzeczywiście się znajduje. Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd, na podstawie art. 260 P.p.s.a, postanowił jak w sentencji.