I SPP/Go 4/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Dariusz Skupień po rozpoznaniu w dniu 17 marca 2020 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu skarżącego od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z 26 lutego 2020 r. sygn. akt I SPP/Go 4/20 w sprawie ze skargi K.G. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. K.G., reprezentowany przez pełnomocnika, wniósł skargę na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] grudnia 2019 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej. W skardze tej zawarł wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podniósł, że aktualnie jest w trakcie poszukiwania pracy celem rozpoczęcia spłaty należności publicznoprawnych powstałych w związku z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą. Jego żona jest w ciąży, co w znaczny sposób zwiększa aktualne wydatki rodziny i koszty jej utrzymania. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podał, że zamieszkuje z żoną i synem. Pomiędzy małżonkami obowiązuje rozdzielność majątkowa. Nie posiada żadnych nieruchomości, oszczędności, wierzytelności. Utrzymuje się z prac dorywczych uzyskując miesięczny dochód ok. 1.000 zł oraz z wynagrodzenia małżonki w kwocie ok. 2.600 zł. Do zobowiązań zaliczył "koszty kasacyjne w wysokości 1.500 zł miesięcznie oraz inne wydatki typu woda, prąd w kwocie 300 zł miesięcznie. W rubryce 8 ("Stan majątkowy osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym") formularza PPF skarżący wpisał: auto osobowe o wartości 8.000 zł oraz działki rolne o pow. ok. 1,2 ha. Ponieważ treść ww. oświadczeń nie była wystarczająca do ustalenia rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego, wezwano jego pełnomocnika do przedłożenia dodatkowych dokumentów i informacji, tj. : dokumentu potwierdzającego ustrój majątkowy obowiązujący w małżeństwie skarżącego, dokumentów potwierdzających źródło i wysokość dochodów skarżącego i jego żony, wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych i lokat skarżącego oraz jego małżonki za ostatnie trzy miesiące, informacji o tytule prawnym małżonków do miejsca ich zamieszkania, oświadczenia o kosztach utrzymania skarżącego i jego rodziny z wyszczególnieniem kwot przeznaczanych na konkretne cele oraz o źródłach ich finansowania, dokumentów potwierdzających "koszty kasacyjne" w wysokości 1.500 zł za m-c, wskazane w rubryce 11 formularza PPF, wraz ze wskazaniem źródeł ich finansowania. W odpowiedzi pełnomocnik nadesłał kopie umowy użyczenia lokalu w którym skarżący zamieszkuje wraz z rodziną, umowy majątkowej małżeńskiej oraz harmonogramy spłat czterech kredytów gotówkowych w [...], a także historię rachunku bankowego J.G. za okres od [...] listopada 2019 r. do [...] lutego 2020 r. Jednocześnie skarżący określił miesięczne opłaty za prąd, wodę i gaz - 500 zł, za przedszkole syna - 650 zł, wydatki na samochód - 400 zł, wydatki na wyżywienie - 1.200 zł i raty kredytów - 2.000 zł. Dodał, że koszty utrzymania skarżącego i jego rodziny są wspierane przez jego matkę (L.G.) i babcię (J.O.). Oświadczył nadto, że obecna sytuacja nie pozwala na pokrycie kosztów kasacyjnych. Postanowieniem z dnia 26 lutego 2020 r. sygn. akt I SPP/Go 4/20 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Stwierdził bowiem, że okoliczności wskazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie uprawniają do uznania, że skarżący nie jest w stanie sfinansować pełnych kosztów niniejszego postępowania. W uzasadnieniu wyjaśnił, że skarżący nie posiada żadnych nieruchomości i rzeczy ruchomych, nie posiada oszczędności. Pracuje dorywczo w gospodarstwie rolnym uzyskując dochód w wysokości ok. 1.000 zł miesięcznie. Jednakże, w ocenie referendarza, brak środków pieniężnych i fakt pozostawania skarżącego bez stałego zatrudnienia nie stanowią automatycznie przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Orzekając o przyznaniu prawa pomocy sąd powinien mieć na uwadze nie tylko osiągany dochód, ale również samą możliwość zarobkowania przez wnioskującego, a także posiadany majątek, czyli obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Zdaniem orzekającego, skarżący posiada realne możliwości zarobkowe. Co więcej, sytuacja finansowa skarżącego nie może być oceniana w oderwaniu od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych jego małżonki, nawet pomimo obowiązującego w ich małżeństwie ustroju rozdzielności majątkowej. Jak zaś ustalono, małżonka skarżącego posiada samochód osobowy o wartości ok. 8.000 zł i działki rolne o powierzchni 1,2 ha. Jej wynagrodzenie otrzymywane z V sp. z o.o. wyniosło: za październik 2019 r. 3.106,41 zł, za listopad 2019 r. 3.206,20 zł, za grudzień 2019 r. 3.323,54 zł i za styczeń 2020 r. 3.260,54 zł. Dodatkowo, w listopadzie i grudniu 2019 r. otrzymywała wynagrodzenie z Q w wysokości 1.250,65 zł miesięcznie. Ponadto, jak wynika z analizy przedłożonego rachunku bankowego J.G. prowadzonego przez [...], w okresie od [...] listopada 2019 r. do [...] lutego 2020 r. dokonała ona wpłat własnych, nawet kilka w miesiącu, na różne kwoty: w listopadzie - łącznie 5.700 zł, w styczniu 2020 r. - 700 zł, a w lutym 2020 r. - 1.000 zł, co świadczy, że posiada inne źródła dochodów bądź oszczędności, poza systemem bankowym. Zauważyć też przy tym należy, że ww. wydruk operacji bankowych nie pozwala na określenie wysokości aktualnie dostępnych środków i ewentualnych oszczędności żony ulokowanych w banku, bowiem nie wskazano w nim stanu konta na pierwszy i ostatni dzień sporządzenia wydruku. Powyższe znacznie utrudnia pełną analizę jej możliwości płatniczych. Jak podkreślił referendarz, niewyjaśniona przez skarżącego pozostaje również kwestia pomocy finansowej matki i babki skarżącego, jej rozmiaru, formy i częstotliwości, a ponadto okoliczność zamieszkiwania rodziny skarżącego w mieszkaniu należącym do jego babki, bowiem przedłożona do Sądu umowa użyczenia zawarta została jedynie na okres od [...].01.2018r. do [...].01.2019 r. W odniesieniu zaś do zobowiązań skarżącego spłaty czterech pożyczek, wskazując na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego referendarz wyjaśnił, że fakt spłaty kredytu czy pożyczki nie może wpłynąć na przyznanie prawa pomocy, ponieważ kwestia spłacania zaciągniętych kredytów lub pożyczek jest indywidualną sprawą podatnika i nie może skutkować przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego. Od powyższego postanowienia skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika, wniósł sprzeciw zarzucając referendarzowi błąd w ustaleniach stanu faktycznego mający istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia sprowadzający się do przyjęcia, że sytuacja materialna skarżącego nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy, podczas gdy prawidłowa ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego prowadzi do wniosku odmiennego. Skarżący podniósł, że po zakończeniu prowadzenia działalności gospodarczej, utrzymuje się z prac dorywczych. Głównym źródłem utrzymania są dochody małżonki, które jednak nie wystarczają na wszystkie niezbędne potrzeby życiowe rodziny skarżącego. Dodatkowo w lutym 2020 r. małżonkom G. urodziło się drugie dziecko, co powoduje dodatkowe wydatki. W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i udzielenie pomocy w zakresie zwolnienia skarżącego z obowiązku ponoszenia opłaty od skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm. - powoływanej dalej jako: "P.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (m.in. postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Po myśli § 2 ww. przepisu w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z treścią art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.), zaś w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie pełnomocnika (art. 245 § 3 tej ustawy). Z kolei przepis art. 246 § 1 P.p.s.a wskazuje przesłanki, na podstawie których następuje przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej. W zakresie częściowym, czyli takim o jakie wnioskuje skarżący, następuje ono gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 art. 246 § 1 P.p.s.a.). Z treści ww. przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 30 marca 2016 r. sygn. akt I GZ 134/16; wszystkie cytowane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia dostępne są na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl). Zaznaczyć należy, że ocena sytuacji materialnej strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Przypomnieć bowiem trzeba, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Wyjaśnić również należy, że badając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd winien mieć na uwadze także, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Wobec powyższego, mając na uwadze okoliczności wynikające ze składanych przez skarżącego dokumentów i oświadczeń stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał w sposób należyty, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jednocześnie zauważyć należy, że do sprzeciwu nie dołączono żadnych danych, oświadczeń i dokumentów, które uzupełniłyby informacje w zakresie sytuacji finansowej skarżącego i jego żony. Argumentacja sprzeciwu w rzeczywistości sprowadza się jedynie do polemiki z dokonaną przez referendarza sądowego oceną stanu faktycznego. Przeprowadzając kontrolę zaskarżonego postanowienia przede wszystkim podnieść należy, co słusznie zauważył referendarz sądowy, że sytuacja finansowa skarżącego nie może być oceniana w oderwaniu od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych jego małżonki, nawet pomimo obowiązującego w ich małżeństwie ustroju rozdzielności majątkowej. W orzecznictwie za ugruntowany uznaje się pogląd, że rozdzielność majątkowa małżeńska, czy fakt pozostawania w separacji nie zwalnia małżonków z wynikającego z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 682 ze zm.) obowiązku wzajemnej pomocy (postanowienie NSA z 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11). Zatem oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli (postanowienie NSA z 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11). Oczekiwanie pomocy ze strony państwa w postaci zwolnienia od kosztów możliwe byłoby jedynie wówczas jeśli osoba ta wykaże, że małżonek nie jest w stanie jej pomóc (postanowienie NSA z 27 marca 2014 r. sygn. akt I OZ 211/14). W rozpoznawanej sprawie, oboje małżonkowie osiągają dochody. Skarżący w wysokości około 1.000 zł z prac dorywczych, a jego małżonka w wysokości 3.200 zł. (średnia z ostatnich trzech miesięcy) tytułem wynagrodzenia z V sp. z o.o.. Dodatkowo J.G., do grudnia 2019 r. otrzymywała wynagrodzenie z Q w wysokości 1.250,65 zł miesięcznie. Ponadto posiada samochód osobowy oraz jest właścicielem działek rolnych o powierzchni 1,2 ha. Nie sposób też nie zauważyć, co wynika z analizy operacji bankowych dokonanych na rachunku J.G. prowadzonym przez [...] w okresie od [...] listopada 2019 r. do [...] lutego 2020 r., że małżonka skarżącego dokonywała wpłat własnych: w listopadzie - kilka wpłat w jednym dniu na łączną kwotę 5.700 zł, w styczniu 2020 r. - 700 zł, a w lutym 2020 r. - 1.000 zł. Trafnie zatem referendarz uznał, że powyższe świadczy o posiadaniu innych, nieujawnionych źródeł dochodów albo oszczędności przechowywanych poza systemem bankowym. Wysokości tych oszczędności jednak nie wskazano. Z kolei stanu ewentualnych oszczędności J.G. przechowywanych w banku nie pozwala określić przedłożona przez pełnomocnika skarżącego historia ww. rachunku w banku [...], bowiem nie wskazano w niej stanu konta na pierwszy i ostatni dzień sporządzenia wydruku. Powyższe znacznie utrudnia pełną analizę jej możliwości płatniczych. Nadto, jako miesięczne stałe wydatki skarżący zadeklarował: opłaty za prąd, wodę i gaz - 500 zł, za przedszkole syna - 650 zł, wydatki na samochód - 400 zł, wydatki na wyżywienie - 1.200 zł i raty kredytów - 2.000 zł, finansowane z uzyskiwanych dochodów. Dodał, że koszty utrzymania skarżącego i jego rodziny są wspierane przez jego matkę i babkę, nie określając jednak formy, rozmiaru i częstotliwości tej pomocy. Nie sposób nie zauważyć przy tym, że nie wszystkie wykazane wydatki skarżącego należą do kosztów utrzymania koniecznego. Nie stanowią wydatków niezbędnych na utrzymanie chociażby wydatki na zakup paliwa czy raty kredytów. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest stanowisko, że zobowiązania o charakterze cywilnoprawnym nie mają charakteru priorytetowego przed kosztami postępowania. W postanowieniu z 19 grudnia 2013 r. sygn. akt I OZ 1202/13 Naczelny Sąd Administracyjny zaznaczył, że koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Z kolei w postanowieniu z 30 września 2015 r. sygn. akt II FZ 776/15 NSA podniósł, że obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań sądowych w żadnym razie nie może w takiej sytuacji skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ich ponoszenia, bez wykazania argumentów związanych z zagrożeniem bytu skarżącego i jego rodziny. Wobec powyższego, referendarz zasadnie uznał, że skarżący nie wykazał, że nie posiada i nie jest w stanie zdobyć, nawet przy pomocy członków rodziny, środków pieniężnych na sfinansowanie swojego udziału w postępowaniu sądowym bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, tym bardziej, że jedyną opłatą na obecnym etapie postępowania jest wpis od skargi w wysokości jedynie 200 zł. Z tego też względu Sąd, na podstawie art. 260 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.