II SA/Go 170/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Trzecki Sędziowie Sędzia WSA Marek Szumilas (spr.) Sędzia WSA Michał Ruszyński Protokolant sekr. sąd. Elżbieta Dzięcielewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 kwietnia 2013 r. sprawy ze skargi Prokuratora Rejonowego na uchwałę Rady Miejskiej z dnia [...] r., nr 174/6/XIX/12 w sprawie uchwalenia regulaminu utrzymania czystości i porządku na terenie Gminy (ogłoszonego w Dzienniku Urzędowym Województwa z dnia 12 grudnia 2012 roku nr 2681). I. stwierdza nieważność § 2, § 4 ust. 2 pkt 1, § 4 ust. 2 pkt 3, § 4 ust. 2 pkt 4, § 4 ust. 4, § 5 ust. 1 i ust. 2, § 10 , § 15, § 17 ust.3, § 18 ust.3 i ust. 4, § 19 ust.2 i ust. 3 oraz ust. 4 pkt 2, § 23 ust. 5 zaskarżonej uchwały, II. określa, że zaskarżona uchwała w zakresie wskazanym w punkcie I wyroku nie podlega wykonaniu. Uchwałą Nr 174/6/XIX/12 z dnia [...] listopada 2012 r. Rada Miejska, działając na podstawie art. 4 ustawy z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 391) oraz art. 18 ust. 2 pkt 15 i art. 40 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 ze zm.) ustaliła regulamin utrzymania czystości i porządku na terenie Gminy. Uchwała została opublikowana w Dzienniku Urzędowym Województwa z 2012 r. pod poz. 2681 i weszła w życie z dniem 27 grudnia 2012 r. Na powyższą uchwałę skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniósł Prokurator Rejonowy, w części obejmującej § 2, § 4 ust. 2 pkt 1, § 4 ust. 2 pkt 3, § 4 ust. 2 pkt 4, § 4 ust. 4, § 5 ust. 1-2, § 10, § 15, § 17 ust. 3, § 18 ust. 3, § 18 ust. 4, § 19 ust. 2-3, § 19 ust. 4 pkt 2, § 23 ust. 5. Zaskarżonej uchwale zarzucił naruszenie: I. obrazę art. 7 Konstytucji RP art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, art. 4 ust. 2 ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach oraz § 118 w zw. z § 143 załącznika do rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie zasad techniki prawodawczej (Dz. U. z 2002 r. Nr 100, poz. 908) poprzez powtórzenie definicji ustawowych: 1. w § 2 uchwały zapisu zawartego w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 13 września 1996 roku o utrzymaniu czystości i porządku w gminach ( t. j. Dz. U. z 2012.391) w zakresie definiowania nieczystości ciekłych, 2. w § 4 ust. 2 pkt 1 uchwały zapisu zawartego w art. 5 ust. 1 pkt 1, 3, 3b ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, 3. w § 4 ust. 2 pkt 3 uchwały zapisu zawartego w art. 5 ust. 1 pkt 4 ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach. II. przekroczenie uprawnienia wynikającego z dyspozycji art. 4 pkt 2 ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach poprzez nałożenie na właścicieli nieruchomości obowiązków wykraczających poza zakres delegacji ustawowej: 1. w § 4 ust. 2 pkt 1 poprzez nałożenie obowiązku ,na właścicieli nieruchomości, które zostały określone w art, 5 ust, 1 pkt 1, 3, 3b ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach 2. w § 4 ust. 1 pkt 3 poprzez nałożenie obowiązku na właścicieli nieruchomości, podczas gdy obowiązki te zostały uregulowane w przepisie art. 5 ust. 1 pkt 4 ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach 3. w § 4 ust. 2 pkt 4 poprzez nałożenie obowiązku na właścicieli nieruchomości usuwania z budynków sopli lodu, śniegi i nawisów śniegu 4. w § 4 ust. 4 poprzez nałożenie obowiązku na właścicieli nieruchomości uprzątnięcia śniegu i lodu na terenie przeznaczonym do mchu publicznego, nie przylegającego bezpośrednio do innych nieruchomości, podczas gdy jest to zadanie własne gminy określone w dyspozycji art. 5 ust. 5 ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach 5. w § 5 ust. 1-2 poprzez nałożenie obowiązku na właścicieli nieruchomości utrzymywania w należytym stanie terenów zielonych wchodzących w skład nieruchomości 6. w § 10 poprzez nałożenie obowiązków tam określonych na organizatorów imprez masowych, podczas gdy obowiązki te mogą być nałożone jedynie na właścicieli nieruchomości 7. w § 15 poprzez nałożenie obowiązku na właścicieli nieruchomości przechowywania przez okres 2 lat faktur potwierdzających opłacenie wywozu nieruchomości 8. w § 17 ust. 3 poprzez nałożenie obowiązku na właścicieli nieruchomości przyłączenia nieruchomości do sieci kanalizacyjnej w terminie 6 miesięcy od oddania jej do użytku 9. w § 18 ust. 3 poprzez nałożenie obowiązku na właścicieli nieruchomości obowiązku korzystania z usług jednostki wywozowej na wywóz nieczystości ciekłych 10. w § 18 ust. 4 poprzez nałożenie obowiązku na właścicieli nieruchomości sposobu dokumentowania usuwania nieczystości ciekłych i wnoszenia opłat za takie usługi 11. w § 19 ust. 2-3 poprzez nałożenie obowiązku na właścicieli psów oznakowania psów, szczepienia przeciwko wściekliźnie, uzyskania zezwolenia na utrzymywanie psa rasy agresywnej 12. w § 19 ust. 4 pkt 2 poprzez nałożenie obowiązku na właścicieli psów i innych zwierząt w zakresie nie wprowadzania ich do określonych miejsc 13. w § 23 ust. 5 poprzez nałożenie obowiązku na właścicieli nieruchomości ponoszenia kosztów deratyzacji. Prokurator wniósł o stwierdzenie nieważności zaskarżonej uchwały we wskazanym wyżej zakresie. W odpowiedzi na skargę Burmistrz wniósł o umorzenie postępowania sądowego. Wyjaśnił, że w związku z doręczoną skargą uchwałą z dnia [...] lutego 2013 r. Rada Miejska dokonała zmiany zaskarżonej uchwały w ten sposób, iż dokonano zmiany treści bądź skreślono kwestionowane zapisy uchwały. W tym stanie rzeczy w ocenie organu w związku z dokonanymi zmianami postepowanie sądowe stało się bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 161 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje Skarga okazała się zasadna. Stosownie do treści art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Zakres sądowej kontroli działania administracji publicznej obejmuje także orzekanie w sprawach skarg na akty prawa miejscowego oraz inne akty organów jednostek samorządu terytorialnego (art. 3 § 1 w związku z § 2 pkt 5 oraz pkt 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 – dalej w skrócie p.p.s.a.) Zgodnie z przyjmowaną dla sądownictwa administracyjnego zasadą legalności kontrola taka sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (art. 1 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych), która z kolei determinuje charakter środków prawnych stosowanych przez to sądownictwo, wymienionych w szczególności w art. 145 do 151 p.p.s.a. Kompetencja Prokuratora do wniesienia skargi znajduje swe umocowanie w art. 5 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (t.j. Dz. U. z 2011 r. Nr 270, poz. 1599 ze zm.), który stanowi, że jeżeli uchwała organu samorządu terytorialnego albo rozporządzenie wojewody są niezgodne z prawem, prokurator zwraca się do organu, który je wydał, o ich zmianę lub uchylenie albo kieruje wniosek o ich uchylenie do właściwego organu nadzoru; w wypadku uchwały organu samorządu terytorialnego prokurator może także wystąpić o stwierdzenie jej nieważności do sądu administracyjnego. Podstawy stwierdzenia nieważności uchwały lub aktu organu gminy wyznaczone są przez przepisy ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz. U. z 2001 r., Nr 142, poz. 1591 ze zm.). Zgodnie z art. 91 ust. 1 zdanie 1 tej ustawy, uchwała lub zarządzenie organu gminy sprzeczne z prawem są nieważne. W orzecznictwie sądów administracyjnych i doktrynie utrwalił się pogląd, iż tylko istotne naruszenie prawa stanowi podstawę do stwierdzenia nieważności aktu (np. uchwały) organu gminy. Za "istotne" naruszenie prawa uznaje się uchybienie prowadzące do skutków, które nie mogą być tolerowane w demokratycznym państwie prawnym. Do nich zalicza się między innymi naruszenie przepisów prawa ustrojowego oraz prawa materialnego, a także przepisów regulujących procedury podejmowania uchwał (M. Stahl, Z. Kmieciak "Akty nadzoru nad działalnością samorządu terytorialnego w świetle orzecznictwa NSA i poglądów doktryny" w Samorząd Terytorialny 2001 r., z. 1-2, s. 101-102). Przedmiotem skargi Prokuratora Rejonowego jest uchwała Nr 174/6/XIX/12 Rady Miejskiej z dnia [...] listopada 2012 r. w sprawie regulaminu utrzymania czystości i porządku na terenie Gminy. Zaskarżona uchwała jest aktem prawa miejscowego. Aktem takim jest każdy akt prawny zawierający normy o charakterze generalnym (czyli nie odnoszącym się do indywidualnie oznaczonego podmiotu, lecz do pewnej kategorii potencjalnych adresatów) i abstrakcyjnym, wydany przez ustawowo wskazany organ administracji. Zaskarżona uchwała odpowiada temu kryterium. Uregulowania uchwały odnoszą się bowiem do każdej osoby, która znajdzie się w okolicznościach pozwalających na zastosowanie wynikających z niej norm prawnych. Bezspornym jest przy tym, iż zaskarżona uchwała nie miała jednorazowego zastosowania, lecz mogła znaleźć zastosowanie w nieograniczonej liczbie przypadków. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej uchwały stanowił art. 4 ustawy z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 391 – w wersji obowiązującej na dzień podjęcia uchwały), dalej w skrócie u.c.p.g. Stosownie do treści art. 4 ust. 1 tej ustawy rada gminy, po zasięgnięciu opinii państwowego powiatowego inspektora sanitarnego, uchwala regulamin utrzymania czystości i porządku na terenie gminy; regulamin jest aktem prawa miejscowego. Z kolei w myśl art. 4 ust. 2 uchwały regulamin określa szczegółowe zasady utrzymania czystości i porządku na terenie gminy dotyczące: 1) wymagań w zakresie utrzymania czystości i porządku na terenie nieruchomości obejmujących: a) prowadzenie we wskazanym zakresie selektywnego zbierania i odbierania odpadów komunalnych, w tym powstających w gospodarstwach domowych przeterminowanych leków i chemikaliów, zużytych baterii i akumulatorów, zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego, mebli i innych odpadów wielkogabarytowych, odpadów budowlanych i rozbiórkowych oraz zużytych opon, a także odpadów zielonych, b) uprzątanie błota, śniegu, lodu i innych zanieczyszczeń z części nieruchomości służących do użytku publicznego, c) mycie i naprawy pojazdów samochodowych poza myjniami i warsztatami naprawczymi; 2) rodzaju i minimalnej pojemności pojemników przeznaczonych do zbierania odpadów komunalnych na terenie nieruchomości oraz na drogach publicznych, warunków rozmieszczania tych pojemników i ich utrzymania w odpowiednim stanie sanitarnym, porządkowym i technicznym, przy uwzględnieniu: a) średniej ilości odpadów komunalnych wytwarzanych w gospodarstwach domowych bądź w innych źródłach, b) liczby osób korzystających z tych pojemników; 3) częstotliwości i sposobu pozbywania się odpadów komunalnych i nieczystości ciekłych z terenu nieruchomości oraz z terenów przeznaczonych do użytku publicznego; 5) innych wymagań wynikających z wojewódzkiego planu gospodarki odpadami; 6) obowiązków osób utrzymujących zwierzęta domowe, mających na celu ochronę przed zagrożeniem lub uciążliwością dla ludzi oraz przed zanieczyszczeniem terenów przeznaczonych do wspólnego użytku; 7) wymagań utrzymywania zwierząt gospodarskich na terenach wyłączonych z produkcji rolniczej, w tym także zakazu ich utrzymywania na określonych obszarach lub w poszczególnych nieruchomościach; 8) wyznaczania obszarów podlegających obowiązkowej deratyzacji i terminów jej przeprowadzania. W wyniku analizy zaskarżonej uchwały Sąd doszedł do wniosku, że zarzuty skargi potwierdziły się w części dotyczącej:, § 2, § 4 ust. 2 pkt 1, § 4 ust. 2 pkt 3, § 4 ust. 2 pkt 4, § 5 ust. 1-2, § 10, § 15, § 17 ust. 3, § 18 ust. 3, § 18 ust. 4, § 19 ust. 2-3, § 19 ust. 4 pkt 2, § 23 ust. 5, tj. w zakresie objętym skargą. Część z zakwestionowanych przez Prokuratora przepisów uchwały stanowi powielenie regulacji ustawowych. Treść § 2 uchwały pokrywa się z treścią art. 4 ust. 2 u.c.p.g. zawierającego zakres regulacji, który powinien zawierać regulamin utrzymania czystości i porządku. Treść § 4 ust. 2 uchwały pokrywa się z treścią przepisów art. 5 ust. 1 pkt 1 u.c.p.g. (nakładającego na właścicieli nieruchomości obowiązek wyposażenia nieruchomości w pojemniki służące do zbierania odpadów komunalnych oraz utrzymywania tych pojemników w odpowiednim stanie sanitarnym, porządkowym i technicznym), art. 5 ust. 1 pkt 3 u.c.p.g. (nakładającego obowiązek zbierania powstałych na terenie nieruchomości odpadów komunalnych zgodnie z wymaganiami określonymi w regulaminie) oraz art. 5 ust. 1 pkt 3b u.c.p.g. (nakładającego obowiązek pozbywania się zebranych na terenie nieruchomości odpadów komunalnych oraz nieczystości ciekłych w sposób zgodny z przepisami ustawy i przepisami odrębnymi). Natomiast § 4 ust. 2 pkt 3 uchwały stanowi powielenie art. 5 ust. 1 pkt 4 u.c.p.g. (nakładającego obowiązek uprzątania błota, śniegu, lodu i innych zanieczyszczeń z chodników położonych wzdłuż nieruchomości). Powtórzenie w treści zaskarżonej uchwały szeregu regulacji ustawowych stanowi naruszenie przepisu § 137 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie "Zasad techniki prawodawczej" (Dz. U. Nr 100, poz. 908). W orzecznictwie sądów administracyjnych panuje ugruntowany pogląd, że rada gminy nie może jeszcze raz regulować materii uregulowanych w obowiązujących ustawach, a uchwała zawierająca takie unormowania, jako istotnie naruszająca prawo, winna być uznana za nieważną w części w jakiej zawiera takowe regulacje. Ponadto powtórzony przepis ustawy będzie interpretowany w kontekście uchwały, w której go powtórzono, co może w istocie prowadzić do całkowitej lub częściowej zmiany intencji prawodawcy. Uchwała organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego, będąca aktem prawa miejscowego, jest jednocześnie źródłem powszechnie obowiązującego prawa na obszarze danej jednostki, musi więc respektować unormowania zawarte w aktach prawnych wyższego rzędu (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 14 września 2011r., sygn. akt IV SA/Po 659/11; wyrok NSA z dnia 8 kwietnia 2008r., sygn. akt II OSK 370/07; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 14 lipca 2011r., sygn. akt II SA/Wr 300/11; wyrok WSA w Szczecinie z dnia 29 września 2010 r., sygn. akt II SA/Sz 424/10). Stosownie do treści § 137 "Zasad techniki prawodawczej" – stosowanego do aktów prawa miejscowego na mocy § 143, w uchwale i zarządzeniu nie powtarza się przepisów ustaw, ratyfikowanych umów międzynarodowych i rozporządzeń. Naruszenie tej zasady techniki prawodawczej stanowi nieuprawnione wejście prawodawcy miejscowego w sferę kompetencji zastrzeżonych wyłącznie dla ustawodawcy, co może wywołać u adresatów norm wadliwe przekonanie, że transponowane na grunt lokalny normy prawa powszechnie obowiązującego, są jedynie normami prawa miejscowego, które wiążą wyłącznie na obszarze właściwości lokalnego prawodawcy. Ponadto należy zauważyć, że unikanie powtórzeń stanowi o przejrzystości systemu prawa, natomiast ich wprowadzenie może być przyczyną niejasności interpretacyjnych. Dodatkowo należy podzielić wyrażony w skardze pogląd Prokuratora, że szereg przepisów uchwały wykracza poza zakres delegacji ustawowej wynikającej z art. 4 ust. 2 ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, określającej materię, która powinna zostać uregulowana w uchwale. Sytuacja ta miała miejsce w odniesieniu do przepisów § 4 ust. 2 pkt 4, § 4 ust. 4 (nałożony tym przepisem obowiązek uprzątania błota, śniegu, lodu i innych zanieczyszczeń na terenach przeznaczonych do ruchu publicznego, nie przylegających bezpośrednio do innych nieruchomości stanowi zadanie własne gminy w myśl art. 5 ust. 5 u.c.p.g.), § 5 ust. 1-2, § 10, § 15, § 17 ust. 3, § 18 ust. 3, § 18 ust. 4, § 19 ust. 2-3, § 19 ust. 4 pkt 2, § 23 ust. 5 zaskarżonej uchwały. W przepisie § 23 uchwały wprowadzono obowiązek przeprowadzania deratyzacji na nieruchomościach. W myśl § 23 ust. 5 uchwały koszty deratyzacji ponoszą właściciele nieruchomości. Uregulowanie to wykracza poza upoważnienie ustawowe, bowiem art. 4 ust. 2 pkt 8 u.c.p.g. daje radzie gminy upoważnienie wyłącznie do wyznaczania regulaminem obszarów podlegających obowiązkowej deratyzacji i terminów jej przeprowadzania. Liczba stwierdzonych w treści zaskarżonej uchwały naruszeń przepisów prawa powszechnie obowiązującego okazała się znaczna, jednakże Sąd nie zdecydował się na stwierdzenie nieważności całości zaskarżonego aktu prawa miejscowego. Zaskarżona uchwała jest bowiem aktem prawnym obecnie obowiązującym i za wystarczające Sąd uznał wyeliminowanie jego wadliwych zapisów oraz pozostawienie w obrocie prawnym uchwały w pozostałym zakresie. Odnosząc się do wniosku Burmistrza o umorzenie postępowania z uwagi na zmianę treści bądź skreślenie przez Radę Miejską kwestionowanych przez Prokuratora zapisów, należy zwrócić uwagę, że zmiana lub uchylenie zaskarżonej do sądu administracyjnego uchwały nie czyni zbędnym dokonania oceny jej legalności i wydania przez sąd wyroku, jeżeli zaskarżona uchwała może być zastosowana do sytuacji z okresu poprzedzającego moment wyeliminowania jej z obrotu prawnego. W uchwale z dnia 14 lutego 1994 r. (K 10/93, OTK 1994 z 1, poz. 7) Trybunał Konstytucyjny stanął na stanowisku, że przepis obowiązuje w danym systemie prawa, jeśli można go zastosować do sytuacji z przeszłości, teraźniejszości lub przyszłości. Zatem uprzednie uchylenie zaskarżonej uchwały nie czyni bezprzedmiotowym rozpoznania skargi na tę uchwałę. Podobnie wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyrokach z dnia 4 listopada 2010 r., II OSK 1783/10 oraz 24 listopada 2010 r., I OSK 1554/10, opubl. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, www.nsa.gov.pl. Na skutek uchylenia bądź zmiany treści uchwały przepisy aktu prawa miejscowego tracą moc obowiązującą ze skutkiem ex nunc, tzn. z dniem wejścia w życie przepisu zmieniającego, natomiast wyrok sądu administracyjnego stwierdzający nieważność uchwały (w całości bądź w części) wywiera skutki prawne ex tunc, tzn. z mocą wsteczną. W świetle powyższych okoliczności, na podstawie art. 147 § 1 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. Rozstrzygnięcie zawarte w pkt II wyroku znajduje natomiast oparcie w art. 152 p.p.s.a. W kwestii zastosowania ostatniego z wymienionych przepisów skład orzekający w niniejszej sprawie skłania się ku poglądowi, że instytucja wstrzymania zaskarżonego aktu dotyczy także aktu prawa miejscowego. Pogląd konkurencyjny (wyrok NSA z dnia 16 marca 2010 r., l OSK 1646/09), odwołujący się przede wszystkim do stanowiska zawartego w uchwale 7 sędziów NSA z dnia 15 maja 2000 r. (OPS 1/00, publ. ONSA 2000, nr 4, poz. 134), dotyczył art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz. U. Nr 74, poz. 368 ze zm.). Zgodnie z jego nieobowiązującą już treścią "wniesienie skargi do sądu nie wstrzymuje wykonania aktu lub zawieszenia czynności, jednakże sąd może na wniosek strony lub z urzędu wydać postanowienie o wstrzymaniu wykonania tego aktu lub zawieszeniu czynności, zwłaszcza jeżeli zachodzi niebezpieczeństwo wyrządzenia skarżącemu znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków". Przepis ten w istocie zatem odpowiadał obecnej regulacji art. 61 § 1 i § 3 p.p.s.a. Natomiast zakres zastosowania przepisu art. 152 p.p.s.a. dotyczy wykonalności w szerokim jej sensie. Zwrot "w razie uwzględnienia skargi sąd w wyroku określa, czy i w jakim zakresie akt lub czynność nie mogą być wykonane", użyty w komentowanym przepisie, należy zatem traktować jako synonim określenia "czy i w jakim zakresie zawieszona jest moc (skutek prawny) aktu lub czynności". W tej sytuacji to czy konkretny akt poddaje się wykonaniu w sensie czynienia użytku z uprawnienia bądź wypełnienia obowiązku z niego wynikającego nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia, o którym stanowi wymieniony przepis (Z. Kmieciak, glosa do wyroku NSA z dnia 29 kwietnia 2004 r., OSK 591/04, publ. OSP 2005/4/50; także R. Sawuła, Stosowanie art. 152 prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wybrane zagadnienia, publ. PiP z 2004/8/71 i powołane tam poglądy).