I SA/Ke 40/14

Dnia 14 maja 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Surma po rozpoznaniu w dniu 14 maja 2014 r. na posiedzeniu niejawnym, wniosku D. M. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie określenia przybliżonej kwoty nienależnie otrzymanego zwrotu podatku od towarów i usług oraz odsetek od tej kwoty, a także dokonania zabezpieczenia tej kwoty wraz z odsetkami na majątku podatnika postanawia: oddalić wniosek. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] D. M. ("skarżący") złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach sporządzony na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. We wniosku wskazał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i małoletnim synem. Żona z tytułu umów o pracę i zasiłków z ZUS osiąga miesięczny dochód brutto w wysokości 9334 zł. Natomiast skarżący z tytułu umów o pracę uzyskuje dochód miesięczny w kwocie 6014 zł brutto. Między nim a jego żoną w styczniu 2013 r. została ustanowiona rozdzielność majątkowa. Skarżący na utrzymaniu ma syna i razem z żoną zamieszkuje u rodziców w ich domu. Miesięczne wydatki skarżącego na utrzymanie siebie i syna wynoszą ok. 2000 zł. Dodatkowo strona spłaca kredyt w łącznej wysokości 170 000 zł (2500 zł miesięcznie), przy czym spłaty te są nieregularne ze względu na brak środków. Strata z prowadzonej przez D.M.działalności gospodarczej wynosi ok. 2 mln zł, a we wszczętych przeciw niemu postępowaniach egzekucyjnych, wierzycielami są kontrahenci jego firmy. Skarżący zaznaczył, że jego sytuacja finansowa jest zła, a osiągane przezeń dochody nie wystarczają nawet na pokrycie części wydatków. Niejednokrotnie finansowo wspomaga go żona i rodzina. Dodał, że posiada 119 047 szt. akcji A. w upadłości układowej S.A. (przy kursie z dn. 4 lutego 2014 r. wartość nominalna 2380,94 zł). Jego żona jest natomiast właścicielką nieruchomości rolnej o pow. 1,35 ha. Zaznaczył, że na jego płynność finansową znacząco wpływa to, że od półtorej roku nie otrzymuje płatności (27 000 Euro) od jednego z zagranicznych klientów, który znajduje się w stanie upadłości. Postanowieniem z dnia 20 lutego 2014 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach oddalił wniosek D.M. W dniu 12 marca 2014 r. skarżący wniósł sprzeciw na powyższe postanowienie, podtrzymując twierdzenia zawarte we wniosku. Dodatkowo wskazał, że uzyskiwany przez żonę dochód nie zalicza się do środków na utrzymanie jego i syna z uwagi na ustanowioną między małżonkami rozdzielność majątkową. Podkreślił, że środki w wysokości 6 014 zł są w przeważającej części przeznaczane na utrzymanie rodziny. Natomiast dochody żony są głównie przeznaczane na jej potrzeby. Skarżący dodał, że wskazał żonę jako osobę, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym tylko dlatego, że razem zamieszkują i są małżeństwem. Żona – podobnie jak rodzina – wspomaga go finansowo, ale są to drobne kwoty o charakterze doraźnym, które zasadniczo przeznaczone są na bieżące utrzymanie. Nie zgodził się, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków jest niezależny od ustroju małżeńskiego majątkowego i obejmuje wydatki związane z postępowaniem sądowym w niniejszej sprawie. To związane jest bowiem wyłącznie z prowadzoną przez skarżącego działalnością gospodarczą. Nie zgodził się również, że wszczynając postępowanie powinien liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów, bo postępowanie w zakresie zwrotu podatku VAT zostało wszczęte z urzędu. Skarżący podniósł nadto, że aktualnie zaprzestał spłaty kredytu, gdyż nie posiada wystarczających środków na jego pokrycie. Powyższe spowodowało, że przeciw niemu i jego żonie prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, a Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w Kielcach dokonuje kolejnych zajęć ich wynagrodzeń. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j. t. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej "ustawą p.p.s.a."), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Skutkiem prawidłowo złożonego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jej przedmiotem do właściwości Sądu (por. postanowienie NSA z dnia 23 grudnia 2004 r. sygn. akt FZ 375/04 – FZ 377/04). Po wniesieniu sprzeciwu sąd nie ocenia poprawności rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego, lecz rozstrzyga wniosek od nowa, korzystając z całości dowodów zgromadzonych we wcześniejszym postępowaniu. Wniesienie w niniejszej sprawie sprzeciwu spowodowało zatem, że postanowienie referendarza sądowego z dnia 20 lutego 2014 r. utraciło moc. Zgodnie z przepisem art. 199 ustawy p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Z uwagi jednak na konieczność zapewnienia prawa do sądu (przewidzianego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) osobom niemogącym samodzielnie ponieść kosztów postępowania, ustawodawca wprowadził instytucję prawa pomocy, która może być udzielona w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 ustawy p.p.s.a.). Natomiast w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 ustawy p.p.s.a.). Zgodnie z treścią przepisu art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie całkowitym) bądź osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (prawo pomocy w zakresie częściowym). Ubiegający się o taką pomoc powinien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa. W przedmiotowej sprawie skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, gdyż - jak wynika z akt sprawy - wnioskuje o zwolnienie od kosztów sądowych. Mając na względzie okoliczności przedstawione przez skarżącego w złożonym formularzu, a także te podane w sprzeciwie, Sąd uznał, że wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. Strona nie wykazała bowiem zaistnienia w jej przypadku przesłanek z przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. W tym kontekście zauważyć zwłaszcza należy, że skarżący posiada majątek w postaci akcji oraz osiąga miesięczne dochody brutto w wysokości 6014 zł. Ponadto jego żona, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, osiąga dochód miesięczny w wysokości 9334 zł brutto i jest właścicielką nieruchomości rolnej o pow. 1,35 ha. Posiadany przez rodzinę majątek oraz uzyskiwane przez nią dochody pozwala zatem przyjąć, że jej sytuacja materialna jest stabilna, a skarżący ma możliwość poniesienia kosztów wszczętego postępowania sądowoadministracyjnego bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu własnym i swojej rodziny. Warto w tym miejscu podkreślić, że prawo pomocy może być przyznane wyłącznie wtedy, gdy uiszczenie kosztów zagrozi możliwości zapewnienia potrzeb życiowych, rozumianych jako obiektywnie niezbędne. Nie chodzi tu zatem o utrzymanie na określonym poziomie, zwykłym dla wnioskodawcy i o wpływ polegający na obniżeniu tego poziomu (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 marca 2013 r., sygn. akt I FPP 2/13, LEX nr 1299247). Z tego punktu widzenia nie bez znaczenia jest również fakt, że skarżący wraz z żoną i dzieckiem zamieszkuje u rodziców. Oznacza to, że potrzeby mieszkaniowe rodziny są w pełni zaspokojone. Podkreślany przez skarżącego fakt, że między nim a jego żoną istnieje od stycznia 2013 r. rozdzielność majątkowa również nie wpływa na rozstrzygnięcie w zakresie prawa pomocy. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest bowiem pogląd (podzielany przez Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę), zgodnie z którym małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów postępowania sądowego, a obowiązku tego nie znosi ustanowiona między nimi rozdzielność majątkowa (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 1020/12, LEX nr 1240477; z dnia 15 marca 2012 r. sygn. akt I OZ 150/12, LEX nr 1136745 oraz z dnia 27 listopada 2013 r., sygn. akt I FZ 434/13, LEX 1394354). Jak zresztą wynika z akt postępowania, zasady wzajemnej pomocy finansowej – przynajmniej w częściowym zakresie – są między skarżącym i jego żoną faktycznie realizowane. Wskazuje na to sam skarżący, twierdząc, że zdarza się, iż jego żona wspomaga go finansowo. Jak podkreśla skarżący, wskazana we wniosku nieruchomość rolna stanowi wyłączną własność jego żony i nie może być zaliczana do majątku wspólnego. Sąd akceptuje to oświadczenie, jednocześnie stwierdzając, że formularz PPF, który wypełnia strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy, wymaga wskazania nie tylko stanu majątkowego wnioskodawcy, ale również osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Żona skarżącego niewątpliwie do takich osób należy, gdyż według oświadczenia razem z nim zamieszkuje. Oznacza to, że nieruchomość wskazana jako własność żony wpływa na ocenę ogólnej sytuacji materialnej rodziny skarżącego. Wniosek ten potwierdza pogląd zawarty w postanowieniu NSA z dnia 10 września 2013 r. (sygn. akt I GZ 375/13, Lex nr 1363597), w którym Sąd przyjął, że w przypadku, gdy skarżący wraz z drugą osobą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, nie można - badając jego sytuację materialną przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy - ograniczać się jedynie do sytuacji majątkowej i dochodów skarżącego. Należy wówczas uwzględnić sytuację majątkową i dochody wszystkich domowników prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. Z punktu widzenia oceny zasadności wniosku o udzielenie prawa pomocy znaczenia nie ma również fakt, że to wyłącznie skarżący utrzymuje syna, a żona w tym obowiązku nie partycypuje, wykorzystując otrzymywane przez siebie wynagrodzenie jedynie na własne potrzeby. Wskazać zwłaszcza należy, że zgodnie z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Brak udziału żony skarżącego w utrzymaniu syna nie ma zatem żadnego uzasadnienia i nie powinien wpływać na ocenę zdolności skarżącego do poniesienia kosztów wszczętego postępowania sądowoadministracyjnego. Na marginesie jedynie należy zaznaczyć, że oszacowana wartość miesięcznych kosztów utrzymania syna i skarżącego jest stanowczo mniejsza od uzyskiwanych - nawet przez samego skarżącego - dochodów. Bez wpływu na wynik postępowania w zakresie prawa pomocy jest też to, że skarżący w ramach prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej osiągnął stratę w wysokości 2 mln zł. Strata nie oznacza bowiem braku środków finansowych, lecz jedynie końcowy wynik osiągnięty z tej działalności, a zatem nadwyżkę kosztów nad przychodami (por. postanowienie NSA z dnia 15 marca 2012 r. sygn. akt II GZ 93/12, LEX nr 1342931). Ponadto skarżący nie wykazał, żeby w związku z przedstawioną wyżej okolicznością zaistniało niebezpieczeństwo niewypłacalności lub wstrzymania prowadzenia działalności gospodarczej. Stwierdził jedynie, że nieotrzymana od jednego z zagranicznych klientów płatność znacząco wpływa na jego płynność finansową. Skarżący nie wskazał jednak, by płynność ta została przez niego utracona. Wpływu na treść rozstrzygnięcia nie ma również fakt, że wobec skarżącego wszczęto postępowania egzekucyjne dotyczące należności związanych z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą. Podobnie należy ocenić podniesiony w sprzeciwie fakt wszczęcia wobec skarżącego i jego żony egzekucji w związku z zaprzestaniem spłaty kredytu. W tym kontekście w pierwszej kolejności należy zaznaczyć, że egzekwowane w ww. postępowaniach należności to zobowiązania cywilnoprawne, których Sąd nie może traktować priorytetowo w stosunku do należności publicznoprawnych, jakimi są koszty w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Warto również podkreślić, że wniosku o przyznanie prawa pomocy nie należy oceniać jedynie przez pryzmat zajętych wynagrodzeń obu małżonków. Jak bowiem skarżący wskazał w formularzu PPF, w jego dyspozycji pozostają również inne środki majątkowe (np. akcje), w stosunku do których nie zostały wykazane żadne zajęcia egzekucyjne. Podkreślenia wymaga również to, że na kształt niniejszego rozstrzygnięcia wpływu mieć nie mogło przekonanie skarżącego o niezasadności wydanych przez organy podatkowe zaskarżonych w postępowaniu sądowoadministracyjnym decyzji. W postępowaniu o przyznanie prawa pomocy nie mogą być bowiem rozstrzygane kwestie związane z samym przedmiotem skargi wniesionej w sprawie, której dotyczy wniosek o przyznanie prawa pomocy. Podczas rozpatrywania tego wniosku nie uwzględnia się także sposobu wszczęcia postępowania, w wyniku którego został wydany zaskarżony do sądu administracyjnego akt. Z punktu widzenia oceny zasadności tego wniosku istotne są bowiem jedynie okoliczności związane ze stanem majątkowym i rodzinnym wnioskodawcy. Podsumowując stwierdzić należy, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych, a zatem zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. W niniejszej sprawie – mimo wskazywanych przez skarżącego problemów finansowych – taka szczególna sytuacja nie wystąpiła. Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.