I SA/Kr 997/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Waldemar Michaldo po rozpoznaniu w dniu 13 stycznia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J.Ż. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 17 czerwca 2016 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości podatku naliczonego nad należnym za luty 2013r. postanawia: utrzymać w mocy postanowienie Referendarza Sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 17 listopada 2016 r. sygn. akt I SA/Kr 997/16. Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wpłynął wniosek J.Ż. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W złożonym formularzu "PPF" skarżący podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z matką S.Ż.. Ich miesięczny dochód wynosi 2.798,93 zł i składa się na niego emerytura wnioskodawcy w wysokości 1.792,62 zł i emerytura jego matki w wysokości 1.006,31 zł. Skarżący nie dysponuje żadnym majątkiem nieruchomym, posiada akcje V. o wartości około 2.000 zł. Uzasadniając wniosek J.Ż. podniósł, mieszka z matką liczącą 92 lata w N.przy ul. Ś.. Nie prowadzi wspólnego gospodarstwo domowego z żoną, która wraz z synem zamieszkuje przy ul. N. w N.. Syn jest studentem II roku informatyki na AGH i skarżący wraz z żoną ponoszą koszty jego utrzymania. Pomiędzy skarżącym i jego małżonką istnieje rozdzielność majątkowa. Miesięczne wydatki wnioskodawca określił następująco: woda 95 zł, prąd 100 zł, gaz 300 zł, koszty leczenia skarżącego 150 zł, koszty leczenia jego matki 200 zł, utrzymanie syna na studiach dziennych 500 zł. Z uwagi na wiek (67 lat) i stan zdrowia skarżący nie jest w stanie podjąć dodatkowej pracy w celu poprawy sytuacji materialnej. Skarżący, w odpowiedzi na wezwanie Referendarza Sądowego o podanie dodatkowych oświadczeń i dokumentów na okoliczność jego sytuacji majątkowej wyjaśnił, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z żoną i pozostaje z nią w nieformalnej separacji, dlatego nie ma dostępu do środków finansowych małżonki. Na kształcenie syna skarżący przekazuje miesięcznie kwotę 400 zł. Wnioskodawca nie posiada rachunku bankowego. Konto bankowe zostało zlikwidowane z chwilą zakończenia działalności gospodarczej. Poza akcjami V. o wartości ok. 2.000 zł nie posiada on żadnych środków na rachunkach. Środki finansowe zgromadzone na rachunku bankowym S.Ż. w kwocie 22.725 zł są przeznaczone na pokrycie kosztów pochówku i grobowca. Matka liczy 93 lata i koszt jej leczenia wraz ze środkami higieny osobistej wynosi ok. 200 zł miesięcznie. Skarżący nie posiada rachunków potwierdzających te wydatki, ponieważ nie wiedział, że będą potrzebne. Postanowieniem z dnia 17 listopada 2016 r. sygn. akt I SA/Kr 997/16 Referendarz Sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych, uznając, że sytuacja w jakiej znajduje się skarżący nie daje podstaw do przyznania mu prawa pomocy. W sprzeciwie wniesionym od ww. postanowienia skarżący podniósł w pierwszej kolejności, że instytucja pomocy prawnej stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu. Umożliwia ona dostęp do sądu podmiotom, które nie są w stanie samodzielnie pokryć kosztów związanych z prowadzeniem postępowania sądowego. Zdaniem skarżącego, w tym kontekście powinna być także rozważana zasada wynikająca z postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. akt II FZ 1295/14, zgodnie z którą złe stosunki rodzinne uniemożliwiające stronie przedstawienie określonych dowodów, nie mogą powodować negatywnych konsekwencji procesowych dla tejże i pozbawienia go prawa sądu. Jak podniósł skarżący, stosunki panujące między nim, a jego żoną przekreślają jakąkolwiek możliwość obciążenia jej choć częścią kosztów przedmiotowego postępowania. Od lat nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, a skarżący nie ma dostępu do jej finansów, nie otrzymuje o niej żadnych środków, wręcz przeciwnie - co miesiąc przekazuje 400 zł na potrzeby mieszkającego z nią syna. Skarżący zwrócił także uwagę, że orzecznictwo sądów administracyjnych nie jest jednoznaczne w kwestii istnienia obowiązku partycypacji małżonka pozostającego w ustroju rozdzielności majątkowej w kosztach postępowania wszczętego z inicjatywy drugiego z nich. W tym zakresie skarżący powołał postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 września 2013 r. sygn. I GZ 311/13, w którym Sąd stwierdził, że wadliwe jest uznanie, że obowiązek wzajemnej pomocy między małżonkami, wynikający z art. 23 k.r.o., może być utożsamiany z obowiązkiem pokrywania przez małżonka strony postępowania sądowego wszelkich kosztów, w tym również kosztów sądowych, w sytuacji gdy małżonkowie zawarli umowę majątkową małżeńską o rozdzielności majątkowej. Odnosząc się do oszczędności posiadanych przez matkę, skarżący podniósł, że nie można wymagać by kobieta w wieku 93 lat, oddała mu we wskazanym celu połowę swych oszczędności. W ocenie skarżącego samo wysuwanie takiego żądania stoi w sprzeczności z zasadami słuszności i współżycia społecznego, a także z innymi - nie ujętymi prawnie, ale równie istotnymi wartościami. Skarżący nie zgodził się z twierdzeniami Referendarza jakoby owa kwota, zgromadzona przez matkę skarżącego, mogła zostać swobodnie rozdysponowana. Z uwagi bowiem na jej wiek i stan zdrowia (wszczepiony rozrusznik serca, noszony aparat słuchowy) suma ta stanowi niezbędne zabezpieczenie na pokrycie ewentualnych, a z uwagi na wspomniane powyżej okoliczności, prawdopodobnych, znacznych kosztów leczenia. Biorąc zaś pod uwagę faktyczną wysokość takich kosztów, nawet całość posiadanych aktualnie oszczędności może okazać się niewystarczająca. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej p.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ( § 2). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej przysługuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie całkowitym) lub gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (prawo pomocy w zakresie częściowym). Podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 199 p.p.s.a. zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 2 października 2009 r. sygn. akt II OZ 822/09 udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest obiektywnie niemożliwe. Instytucja ta przeznaczona jest przede wszystkim dla osób o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. W orzecznictwie sądowym podkreśla się ponadto, że orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: rozmiaru kosztów jakie musi ponieść strona wnioskująca o prawo pomocy na poczet postępowania sądowego i jej aktualnych możliwości płatniczych (por. m.in.: postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 9 października 2008 r.; sygn. akt I SA/Po 825/08; publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). Dokonując analizy wniosku skarżącego, Sąd uznał, że jego sytuacja majątkowa nie uzasadnia zwolnienie go od kosztów sądowych. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że w przedmiotowej sprawie skarżący, wbrew wyraźnemu żądaniu referendarza, nie przedstawił informacji dotyczących sytuacji majątkowej żony, wskazując, że pozostaje z nią w separacji faktycznej oraz powołując się na istniejącą pomiędzy nim, a żoną rozdzielność majątkową. Odnosząc się do powyższej kwestii wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2012 r., poz. 788 ze zm., dalej k.r.o.) małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, oraz to, że jak twierdzi skarżący, małżonkowie pozostają w separacji faktycznej i nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11). Wskazać przy tym należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) oraz sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 k.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej, czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 k.r.o. skutkuje, tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11). W dalszej kolejności zauważyć należy, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z matką, która z kolei posiada oszczędności w wysokości 22.725 zł. Co ważne, skarżący oraz jego matka posiadają stałe źródła utrzymania. W przypadku skarżącego jest to emerytura w wysokości 1 792,62 zł miesięcznie, a w przypadku jego matki emerytura w wysokości 1 006,31 zł miesięcznie. Mając zatem na uwadze, że skarżący dysponuje stałym źródłem dochodu, podobnie jak pozostająca z nim we wspólnym gospodarstwie domowym matka, oraz to, że matka skarżącego posiada oszczędności w kwocie dwukrotnie wyższej niż suma wpisów sądowych we wszystkich czterech sprawach zainicjowanych przez skarżącego, stwierdzić należy, że sytuacja skarżącego nie daje podstaw do przyznania mu prawa pomocy obejmującego zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Odnosząc się do argumentu skarżącego, że posiadane przez jego matkę oszczędności zostały zgromadzone w celu pokrycia kosztów jej ewentualnego leczenia (z uwagi na zaawansowany wiek), zauważyć należy, że suma uiszczonych wpisów stanowi połowę posiadanych przez nią oszczędności, a zatem nie spowoduje pozbawienia jej całości zgromadzonych środków. Wskazać w tym miejscu należy na powszechny w orzecznictwie sądowym pogląd, iż przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i powinno być stosowane w stosunku do osób pozostających w faktycznym ubóstwie. Prawo pomocy powinno być więc udzielane przede wszystkim osobom bez źródeł stałego dochodu oraz bez majątku, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione środków do życia, bądź też ich środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, LEX nr 393645) stwierdził, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Zdaniem Sądu w rozpoznawanej sprawie brak jest podstaw do uznania, że skarżący jest osobą ubogą, pozbawioną dochodu, znajdującą się w trudnej sytuacji materialnej i nie będącą w stanie uiścić wpisu sądowego od wniesionej skargi, czy dalszych ewentualnych kosztów w sprawie. Analiza sytuacji dochodowej i majątkowej wnioskodawcy nie potwierdza w sposób jednoznaczny, że pozyskanie przez niego środków na pokrycie kosztów sądowych jest obiektywnie niemożliwe, a to z kolei wyklucza uwzględnienie wniosku. Z powyższych względów Sąd uznał, że zasadna jest ocena Referendarza Sądowego, iż wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 260 § 1 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.