I SA/Łd 303/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział I w składzie następującym: Sędzia WSA Cezary Koziński po rozpoznaniu w dniu 3 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K. B. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2005 r. postanawia: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. K. B. wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi ze skargą na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. określającą wysokość zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia do grudnia 2005 r. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 2.000 zł, podatnik wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym majątku i dochodach wskazał, że gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z żoną oraz trzema córkami. Źródłem jego utrzymania jest działalność gospodarcza, z której w 2013 r. uzyskał dochód w wysokości 10.565 zł, zaś w 2014 r. – w wysokości 21.713 zł. Po stronie wydatków wnioskodawca zadeklarował, że jest obciążony obowiązkiem alimentacyjnym na rzecz swoich córek w łącznej kwocie 4.500 zł, na dowód czego przedstawił pozwy o alimenty złożone w 2011 r. przez jego żonę. Do wniosku załączył także umowę majątkową małżeńską o wyłączeniu wspólności ustawowej z 19 stycznia 2010 r. Wezwany do wyjaśnienia statusu zawodowego i majątkowego żony, nadesłania odpisu z prowadzonej księgi przychodów i rozchodów, odpisów deklaracji VAT-7, wyciągów z posiadanych rachunków i ewentualnych lokat bankowych oraz udokumentowania wysokości ponoszonych świadczeń eksploatacyjnych i innych stałych obciążeń gospodarstwa domowego, wnioskodawca nadesłał odpisy deklaracji VAT, z których wynikało, że w styczniu 2015 r. z tytułu prowadzonej działalności uzyskał przychód w wysokości 43.064 zł, w lutym 39.701zł, zaś w marcu 53.460 zł. Powyższe znalazło także odzwierciedlenie w podatkowej księdze przychodów i rozchodów, z której wynikało, że przychody wnioskodawcy do końca marca 2015 r. zamknęły się kwotą 136.224 zł oraz, że podniósł w tym czasie koszty w kwocie 118.277 zł. Z akt sprawy wynikało ponadto, że wnioskodawca zamieszkuje w nieruchomości będącej miejscem wykonywania jego działalności gospodarczej. Skarżący nie wskazał jednak czyją jest ona własnością. Udokumentowane przez stronę koszty utrzymania zamknęły się kwotą ok. 235 zł (opłaty za prąd, wodę i ścieki). Wnioskodawca wyjaśnił ponadto, że posiada kredyt w rachunku bieżącym w wysokości ok. 73.000 zł oraz kredyt w wysokości 30.000 zł, którego rata miesięczna wynosi ok. 660 zł. Wnioskodawca nie udzielił żadnych informacji dotyczących sytuacji majątkowej oraz źródeł utrzymania żony, zasłaniając się zawartą umową małżeńską. Postanowieniem z 28 maja 2015 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, przyjmując, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zdaniem referendarza miesięczne dochody z prowadzonej przez wnioskodawcę działalności gospodarczej, w zestawieniu z wysokością kosztów jego koniecznego utrzymania, wskazują, że jest wstanie wygospodarować środki potrzebne na pokrycie obciążających go kosztów procesu. Wielkość obrotów prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, fakt posiadania kredytu w rachunku bankowym przeczy jego twierdzeniom o braku jakichkolwiek środków, z których mogłyby zostać pokryte koszty sądowe w sprawie. Ponadto złożone przez skarżącego oświadczenia i dokumenty nie usuwały wątpliwości dotyczących rzeczywistych dochodów oraz sytuacji materialnej jego rodziny. W sprzeciwie od tego postanowienia pełnomocnik strony wskazał, że wnioskodawca w składanym przez siebie wniosku w sposób niezwykle szczegółowy wskazał w jakiej wysokości zobowiązany jest ponosić comiesięczne koszty utrzymania. Z treści wymienionego powyżej pisma wynika, że ciąży na nim obowiązek alimentacyjny w wysokości 4.500 zł miesięcznie, zobowiązany jest spłacać kredyt w wysokości po 660 zł miesięcznie, posiada także kredyt na rachunku bieżącym w wysokości 73.000 zł, a także ponosi koszty utrzymania gospodarstwa domowego w kwocie ok. 235 zł miesięcznie. Po zsumowaniu wydatków, które zobowiązany jest ponosić (ok. 5.395 zł miesięcznie), do dyspozycji pozostaje mu ok. 600 zł miesięcznie. Środki te przeznaczane są na zakup żywności, środków chemicznych, odzieży. Pełnomocnik strony zauważył dalej, że dochód wnioskodawcy w 2013 r. wyniósł 10.565 zł co w przeliczeniu na 1 miesiąc dało kwotę ok. 880 zł, zaś w 2014 r. – 21.173 zł co w przeliczeniu na 1 miesiąc dało ok. 1.809 zł. Również dochody z działalności w 2015 r. średniomiesięcznie nie kształtują się na poziomie wskazanym przez referendarza, zaś miesiące wzięte przez niego do wyliczenia miesięcznych dochodów były w bieżącym roku ponadprzeciętnie wysokie w stosunku do dochodów przeciętnych w ostatnich 12 miesiącach, a zatem nie oddawały rzeczywistej sytuacji ekonomicznej skarżącego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Na wstępie podnieść wypada, że zasadniczym celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych, bądź z racji niedostatecznej wiedzy lub charakteru sprawy nie są w stanie prowadzić swych spraw samodzielnie, bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Tak rozumiane prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez strony pełnych kosztów postępowania wyrażonej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.). Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienie NSA z 19 listopada 2004 r., FZ 463/04, niepubl.). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy. Przyznanie tego prawa uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek. Z treści przepisów art. 243 § 1, art. 244, art. 245, art. 246 § 1 oraz art. 252 p.p.s.a. wynika, że osobie fizycznej może być przyznane na jej wniosek prawo pomocy w zakresie całkowitym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie przez ustawodawcę zwrotu "gdy strona wykaże" rozwiewa wątpliwości do kogo należy udowodnienie istnienia przesłanek wymienionych w tym przepisie. To zatem strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie przez nią pełnych kosztów postępowania. Ponadto powinna należycie uzasadnić i wykazać okoliczności, na które się powołuje. W niniejszej sprawie w punkcie wyjścia zwrócić należy uwagę, że skarżący tak przy składaniu rozpatrywanego wniosku, jak i po otrzymaniu wezwania do uzupełnienia wniosku, a także później, przy sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego, nie przedstawił wystarczających dowodów pozwalających na rzetelną ocenę jego wniosku. Braki te łatwo dostrzec zestawiając tylko wykazane przez niego dochody (nieco ponad 10 tys. zł łącznego dochodu osiągniętego w 2013 r. i ponad 21 tys. zł w 2014 r.) z deklarowanymi miesięcznymi wydatkami (4.500 zł alimentów na rzecz córek, 660 zł tytułem obsługi zadłużenia kredytowego, obsługa kredytu w rachunku bieżącym oraz 235 zł opłat za media i ok. 600 zł wydatków na utrzymanie). Wątpliwości budzić przy tym musi swobodne łączenie wydatków związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej (między innymi obsługa kredytu w rachunku bieżącym) z osobistymi wydatkami skarżącego (koszty utrzymania, alimenty). Wyjaśnienie tych wątpliwości należy bez wątpienia do składającego wniosek. Tymczasem z wyjaśnień skarżącego, jak i jego pełnomocnika, nie wynika dlaczego wydatki na obsługę kredytu nie są wiązane z działalnością gospodarczą podatnika. Referendarz słusznie też zauważył, odnośnie do wskazanego we wniosku o prawo pomocy obowiązku alimentacyjnego, że wnioskodawca w istocie nie przedstawił żadnych dokumentów wskazujących, że obowiązek taki, we wskazanej przez niego kwocie na nim spoczywa, bądź potwierdzających, że rzeczywiście we wskazanej we wniosku kwocie go realizuje. Załączone do wniosku pozwy o zasądzenie alimentów wskazują jedynie, że takie powództwo zostało przez jego żonę w imieniu córek wytoczone. Nie mogą jednak stanowić ani dowodu na to, że sąd rzeczywiście zasądził alimenty w żądanej wysokości, ani tym bardziej – że skarżący faktycznie obowiązek ten realizuje. Pełnomocnik strony skarżącej w żaden sposób nie wyjaśnił tych kwestii, mimo że składając sprzeciw miał świadomość ich istnienia i znaczenia dla rozstrzygnięcia wniosku. Ponadto – wbrew stanowisku pełnomocnika strony – okoliczność pozostawania przez wnioskodawcę w rozdzielności majątkowej z żoną nie ma znaczenia dla oceny jego możliwości płatniczych. Pozostawanie skarżącego w związku małżeńskim wiąże się bowiem z wzajemną pomocą i obowiązkiem alimentacyjnym. Istnienie tego obowiązku pozostaje przy tym bez związku z małżeńskim ustrojem majątkowym (art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 788). Tymczasem skarżący błędnie przyjmuje, że rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia jego żonę z obowiązku pomocy finansowej, a jemu samemu uniemożliwia uzyskanie informacji o sytuacji majątkowej żony (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 817/11 postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., sygn. akt II OZ 1266/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym kontekście uchylenie się przez wnioskodawcę od ujawnienia sytuacji majątkowej i finansowej jego żony należy również rozpatrywać w kontekście niewypełnienia przez wnioskodawcę obowiązku wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Niezależnie od powyższego, nie można również zgodzić się z pełnomocnikiem strony, że wielkość ponoszonych przez skarżącego co miesiąc obciążeń kredytowych i alimentacyjnych, wyklucza poniesienie dodatkowych kosztów postępowania zainicjowanego obecnie przed tutejszym sądem. Pełnomocnik strony wychodzi wprost z założenia, że zobowiązania skarżącego, w szczególności związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, powinny mieć pierwszeństwo przed obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych. Tymczasem w ocenie sądu nie ma żadnych racjonalnych powodów, dla których koszty sądowe mają być zaspokajane w ostatniej kolejności, po uregulowaniu przez wnioskodawcę innych wydatków, jak np. rat kredytowych. Pogląd taki przyjmuje się też powszechnie w orzecznictwie (por. postanowienia NSA z 18 lutego 2010 r., I FZ 447/09 oraz z 6 listopada 2009 r., II OZ 971/09, dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Strona ma zatem obowiązek podjąć starania o wygospodarowanie odpowiednich środków, a dopiero brak takiej możliwości uzasadnia uwzględnienie wniosku o prawo pomocy. Obowiązek ten jest tym bardziej oczywisty, gdy sprawa sądowa, łącząca się bezpośrednio z prowadzoną przez stronę działalnością gospodarczą, nakłada na skarżącego obowiązek zapłaty kosztów wielokrotnie niższych od ponoszonych regularnie w związku z tą działalnością. Z taką sytuacją mamy zaś do czynienia w niniejszej sprawie, w której wpis sądowy od skargi wynosi 2.000 zł, natomiast koszty działalności, poniesione tylko w okresie pierwszych trzech miesięcy bieżącego roku, przekroczyły 118 tys. zł. W tym stanie sprawy przyjąć należy, że skarżący nie uprawdopodobnił, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z tych względów sąd, na podstawie art. 245 § 1 i 3 i art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.