I SA/Łd 890/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział I w składzie następującym: Sędzia NSA Anna Świderska po rozpoznaniu w dniu 19 grudnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu K. Ł. od postanowienia starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi z 23 listopada 2017 r. w sprawie ze skargi K. Ł. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Ł. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki w podatku dochodowym od osób fizycznych p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. K. Ł. zaskarżyła decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Ł. z [...] r. orzekającą o solidarnej odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w podatku dochodowy od osób fizycznych. W skardze został zawarty wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonego formularza PPF oraz nadesłanych informacji wynika, że wnioskodawca wspólnie z mężem prowadzi gospodarstwo domowe, w którym pozostaje dwoje dzieci. Jedyny majątek rodziny stanowi mieszkanie o powierzchni 36 m2 o wartości 120 tys. zł. Źródłem dochodu rodziny jest prowadzona przez męża strony działalność gospodarcza, z deklarowanym dochodem na poziomie 2 140 zł netto, wynagrodzenie za pracę skarżącej w wysokości 1 459 zł, a także środki z programu 500+. Udokumentowane przez stronę koszty miesięcznego utrzymania wynoszą kolejno: 450 zł - czynsz, 134 zł - opłata za prąd, ok. 720 zł - opłata za przedszkole syna, 80 zł - opłaty za telefony. Ponadto rodzina ponosi wydatki na dobrowolne ubezpieczenie w wysokości ok. 130 zł, spłaca kredyt, którego miesięczna rata wynosi ok. 660 zł, opłaca zajęcia dodatkowe dzieci w wysokości 180 zł. Z nadesłanych przez wnioskodawcę wyciągów z rachunków bankowych wynika, że w okresie od 1 września do 30 października 2017 r. na rachunku A męża skarżącej zanotowano uznania na kwotę 19 907 zł obciążenia 21 149 zł, saldo rachunku w dniu poprzedzającym oświadczenia na formularzu PPF wniosku o prawo pomocy wynosiło ok. 2 500 zł. Z kolei na rachunku męża B suma uznań za ten sam okres wynosił 8 976 zł suma obciążeń 8 981 zł. Na rachunku tym na dzień poprzedzający wystąpienie z wnioskiem o prawo pomocy znajdowała się kwota 80 zł. Mąż wnioskodawczyni do sprawy sygn. akt I SA/Łd 891/17 nadesłał także bilans swojej firmy za okres od 1 stycznia do 30 września 2017 r., z którego wynika, że w tym okresie osiągnął przychód w wysokości ok. 150 000 zł poniósł koszty w wysokości ok. 133 000 zł i odnotował dochód rzędu ok. 16 000 zł. Z zapisów z podatkowej księgi przychodów i rozchodów oraz deklaracji VAT-7 wynika, że miesięczne przychody w tym okresie wahały się w granicach od 2 891 zł do 40 461 zł. Z nadesłanej korekty zeznania podatkowego za 2016 rok wynika, że przychód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wyniósł 152 586 zł, koszty uzyskania przychodu wyniosły 133 396 zł, co dawało dochód w kwocie 19 189 zł. Dodatkowo mąż skarżącej uzyskał dochód ze stosunku pracy w wysokości 39 048 zł. Skarżąca uzyskała zaś dochód ze stosunku pracy w wysokości 17 403 zł. Postanowieniem z 23 listopada 2017 r. starszy referendarz sądowy przyznał skarżącej prawo pomocy poprzez zwolnienie od połowy wpisu sądowego od skargi. W uzasadnieniu wskazał, że uwzględniając powyższe, wysokość wpisu od skargi w przedmiotowej sprawie (500 zł) oraz okoliczność, że równocześnie ze skargi podatniczki oraz jej męża zawisły jeszcze trzy sprawy z wpisem w tej samej wysokości, stosownie do treści art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369) skarżąca wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, dlatego w celu zachowania prawa do sądu zasadnym było przyznanie jej zwolnienia od połowy wpisu sądowego od skargi. Wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych, był jednak niezasadny. Partycypacja w kosztach postępowania jest bowiem obowiązkiem strony nawet jeżeli miałoby to nastąpić z uszczerbkiem koniecznego utrzymania, a obowiązkiem strony jest poczynienie oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Dodano, że rodzina wnioskodawcy dysponuje stałymi miesięcznymi dochodami, których wysokość w zestawieniu z wykazanymi niezbędnymi kosztami utrzymania, pozwala na wygospodarowanie kwoty 250 zł stanowiącej ułamek należnego wpisu od skargi oraz ewentualnych dalszych kosztów sądowych, których wysokość będzie już niższa. Na ocenę tą wpływało, że znaczną część wydatków rodziny stanowiły koszty obsługi komercyjnego zadłużenia kredytowego oraz inne wydatki nie mające charakteru wydatków niezbędnego utrzymania osoby ubogiej (dodatkowe ubezpieczenie, zajęcia dodatkowe dzieci). Dlatego wydatki te nie mogły usprawiedliwiać wniosku o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Referendarz podkreślił, że nie można dawać pierwszeństwa zobowiązaniom prywatnoprawnym, którymi są zaciągnięte kredyty, lub wydatki o charakterze niekoniecznym przed powinnością ponoszenia opłat sądowych (art. 199 p.p.s.a.) stanowiących dochód budżetu państwa (art. 212 § 2 p.p.s.a.). Wielkość obrotów z działalności gospodarczej prowadzonej przez męża strony, które w roku bieżącym do końca września osiągnęły już wielkość całego roku minionego oraz wysokość środków, którymi obracał na swoich rachunkach bankowych, wskazywały na możliwość częściowej partycypacji w kosztach postępowania. W sprzeciwie skarżąca wskazała, że 23 października 2017 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w Z. wydał zawiadomienie o zajęciu jej wynagrodzenia za pracę. Następnie 22 listopada 2017 r. Naczelnik wydał zawiadomienie o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego, na zaspokojenie zobowiązań wynikających z czterech tytułów wykonawczych, opiewających na łączną kwotę 20 246,52 zł. W konsekwencji skarżąca podniosła, że nie ma możliwości uiszczenia wpisu sądowego w sprawie. Do sprzeciwu załączono ww. zawiadomienia oraz tytuły wykonawcze z 26 lipca 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjnym w Łodzi zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd podzielił ocenę referendarza sądowego zwartą w zaskarżonym postanowieniu. Zasadniczym celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych, bądź z racji niedostatecznej wiedzy lub charakteru sprawy nie są w stanie prowadzić swych spraw samodzielnie, bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Tak rozumiane prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez strony pełnych kosztów postępowania wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienie NSA z 19 listopada 2004 r., FZ 463/04). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy. Przyznanie tego prawa uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek. Z treści art. 243 § 1, art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, że przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym osobie fizycznej następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie przez ustawodawcę zwrotu "gdy wykaże" rozwiewa wątpliwości do kogo należy udowodnienie istnienia przesłanek wymienionych w tym przepisie. To strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie pomocy. Ponadto powinna należycie uzasadnić i wykazać okoliczności, na które się powołuje. W niniejszej sprawie jedyny majątek rodziny skarżącej stanowi mieszkanie o powierzchni 36 m2 o wartości 120 tys. zł. Źródłem dochodu rodziny jest prowadzona przez męża strony działalność gospodarcza, z deklarowanymi dochodami z tego tytułu na poziomie 2 140 zł netto oraz wynagrodzenie za pracę skarżącej w wysokości 1 459 zł, a także środki z programu 500+. Udokumentowane przez stronę koszty miesięcznego utrzymania rodziny zamykają się kwotą ok. 670 zł (czynsz, prąd, opłaty za telefon). Dodatkowo rodzina ponosi wydatki na czesne za przedszkole w wysokości 720 zł, dobrowolne ubezpieczenie w wysokości 130 zł, spłaca kredyt, którego miesięczna rata wynosi ok. 660 zł, opłaca zajęcia dodatkowe dzieci w zadeklarowanej wysokości 180 zł. Za 2016 r. przychód z tytułu działalności gospodarczej wyniósł 152 586 zł (koszty 133 396 zł), a dochód 19 189 zł. Dodatkowo mąż skarżącej uzyskał dochód ze stosunku pracy w wysokości 39 048 zł, skarżąca zaś uzyskała dochód ze stosunku pracy w wysokości 17 403 zł. Z nadesłanego bilansu firmy męża strony za okres od 1 stycznia do 30 września 2017 r. wynika, że w tym okresie osiągnął przychód w wysokości ok. 150 000 zł, poniósł koszty w wysokości ok. 133 000 zł i odnotował dochód rzędu ok. 16 000 zł. Z zapisów z podatkowej księgi przychodów i rozchodów oraz deklaracji VAT-7 wynika, że miesięczne przychody męża skarżącej w tym okresie wahały się w granicach od 2 891 zł do 40 461 zł. Uwzględniając powyższe, nadesłaną historie rachunków bankowych oraz wysokość wpisu od skargi w przedmiotowej sprawie oraz okoliczność, że równocześnie ze skarg strony oraz jej męża zawisły jeszcze trzy sprawy, sąd podzielił stanowisko referendarza, że skarżąca wykazała, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Dlatego celem zachowania prawa do sądu zasadnym było przyznanie zwolnienia od połowy wpisu sądowego od skargi. Podkreślić trzeba, że partycypacja w kosztach postępowania jest obowiązkiem strony nawet jeżeli miałoby to nastąpić z uszczerbkiem koniecznego utrzymania, a obowiązkiem strony jest poczynienie oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Rodzina skarżącej dysponuje stałymi miesięcznymi dochodami, których wysokość w zestawieniu z wykazanymi niezbędnymi kosztami utrzymania, pozwala – jak słusznie zauważył referendarz sądowy – na wygospodarowanie środków na pokrycie części opłat sądowych. Wielkość obrotów z działalności gospodarczej prowadzonej przez męża strony, które w roku bieżącym do końca września osiągnęły wielkość całego roku minionego oraz wysokość środków, którymi obraca na swoich rachunkach bankowych, wskazuje na możliwość częściowej partycypacji w kosztach postępowania. Podkreślić należy, że znaczną część wydatków rodziny stanowią koszty obsługi komercyjnego zadłużenia kredytowego oraz inne wydatki nie mające charakteru wydatków niezbędnego utrzymania osoby ubogiej (dodatkowe ubezpieczenie, lekcje angielskiego, zajęcia dodatkowe dzieci). Podzielić należy ocenę referendarza, że nie można dać pierwszeństwa zobowiązaniom prywatnoprawnym, którymi są zaciągnięte kredyty, lub wydatki o charakterze niekoniecznym przed powinnością ponoszenia opłat sądowych (art. 199 p.p.s.a.) stanowiących dochód budżetu państwa (art. 212 § 2 p.p.s.a.). Wielkość ponoszonych obciążeń związanych z regulowaniem zobowiązań prywatnoprawnych, nie wyklucza poniesienia kosztów postępowania przed sądem. Wskazane zobowiązania nie powinny mieć pierwszeństwa przed obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych. Nie ma bowiem żadnych racjonalnych powodów, dla których koszty sądowe mają być zaspokajane w ostatniej kolejności, po uregulowaniu innych wydatków, jak np. rat kredytowych. Pogląd taki przyjmuje się też powszechnie w orzecznictwie (por. postanowienia NSA z 18 lutego 2010 r., I FZ 447/09 oraz z 6 listopada 2009 r., II OZ 971/09, dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Strona ma zatem obowiązek podjąć starania o wygospodarowanie odpowiednich środków, a dopiero brak takiej możliwości uzasadnia uwzględnienie wniosku o prawo pomocy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, zaciągnięcie kredytów bądź innych zobowiązań, a co za tym idzie w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu i spłaty, nie przesądzają automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego strona skarżąca powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych (por. postanowienia NSA: z 8 marca 2016 r. sygn. akt II FZ 56/16, z 23 marca 2016 r. sygn. akt II GZ 24/16, dostępne w bazie orzeczeń NSA: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Odnosząc się do podnoszonego w sprzeciwie argumentu dotyczącego zablokowania rachunku bankowego, należy stwierdzić, że okoliczność ta nie jest wystarczająca do uznania, że spełnione zostały przesłanki do przyznania stronie prawa pomocy, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Zajęcie zabezpieczające rachunku bankowego nie wiąże się bowiem z całkowitą niemożnością rozporządzania zgromadzonymi na nich środkami. Zgodnie z art. 166a § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2016 r., poz. 599) w okresie zabezpieczenia mogą być dokonywane za zgodą organu egzekucyjnego wypłaty z zajętego w celu zabezpieczenia rachunku bankowego zobowiązanego, po przedstawieniu przez niego wiarygodnych dokumentów świadczących o konieczności poniesienia tych wydatków dla wykonywania działalności gospodarczej, a do tych z całą pewnością można zaliczyć koszty postępowań sądowych. Strona w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinna liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej, a tym samym z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Skoro normalnym następstwem wykonywania działalności gospodarczej jest prowadzenie spraw sądowych, koszty sądowe powinny być traktowane jako koszt bieżącego funkcjonowania firmy i spełnione przed innymi świadczeniami. Stąd wskazane okoliczności, choć niewątpliwie dotkliwe dla strony, nie mogły zostać uwzględnione. W konsekwencji przyjąć należy, że referendarz sądowy trafnie ocenił, iż przesłanka z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. nie została spełniona. W związku z tym sąd – na podstawie art. 260 § 1 i § 3 p.p.s.a.– utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. DB