I SA/Lu 1018/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Asesor WSA Jerzy Parchomiuk po rozpoznaniu w dniu 15 lutego 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi E. A. i C. J. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r., nr [...], w przedmiocie nadpłaty w podatku akcyzowym za listopad 2013 r. - na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 stycznia 2018 r. postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 11 stycznia 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy Pismem z 14 listopada 2017 r. C. J. i E. A. wnieśli skargę na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z [...] r., nr [...], w przedmiocie nadpłaty w podatku akcyzowym za listopad 2013 r. Wnioskiem dołączonym do skargi skarżący C. J. zwrócił się o zwolnienie go od kosztów sądowych. Jak wynika z treści formularza wniosku, skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z małżonką. Dochód rodziny stanowi emerytura skarżącego w kwocie [...]zł netto, emerytura jego małżonki w kwocie [...]zł netto oraz dochód z prowadzonego przez niego gospodarstwa rolnego o pow. 16,12 ha w tym las o pow. 6,26 ha. Majątek skarżącego oprócz wskazanych gruntów rolnych i leśnych stanowi dom o pow. 154 m2, budynki gospodarcze, maszyny rolnicze oraz dwa samochody: dostawczy marki Ford (rok prod. 2011) oraz osobowy marki Daewoo (rok prod. 1999). W zakresie zobowiązań i stałych miesięcznych wydatków skarżący wskazał: rata kredytu (2.944 zł), podatki (76 zł), ubezpieczenie (220 zł), leczenie (190 zł), energia elektryczna (185 zł), media (165 zł) oraz opał, gaz, śmieci i ścieki (488 zł). Postanowieniem z 11 stycznia 2018 r. referendarz odmówił przyznania prawa pomocy. W ocenie referendarza sytuacja dochodowa i majątkowa strony nie pozwala na przyjęcie, że w sprawie zachodzą przesłanki pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy. Referendarz wskazał, że zarówno skarżący, jak i jego małżonka posiadają stałe źródło dochodów w postaci emerytur. Ponadto uzyskują dochód z gospodarstwa rolnego o powierzchni gruntów ornych niemalże 10 ha. Skarżący jest przy tym właścicielem domu jednorodzinnego o pow. 154 m2, zabudowań gospodarczych (stodoła, obora, garaż, wiata) oraz kompletu maszyn rolniczych do uprawy gruntów. Posiadanie wskazanego majątku oraz uzyskiwanie dochodów we wskazanej wysokości nie pozwala uznać wnioskodawcy za osobę, która wpisuje się w kanony ubóstwa dla których przeznaczona jest instytucja prawa pomocy nazywanego pierwotnie "prawem ubogich". Referendarz uznał, że wskazywane przez skarżącego wydatki na spłatę zaciągniętych kredytów nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami sądowymi. Ponadto fakt uzyskania kredytu świadczy o dobrej kondycji finansowej skarżącego, skoro bank uznał, że kredytobiorca daje gwarancje spłaty kredytu. Dodatkowo wysokość środków zaangażowanych w spłatę kredytu miesięcznie jednoznacznie świadczy o posiadaniu przez skarżącego zasobów finansowych wystarczających do pokrycia kosztów sądowych. W ocenie referendarza na dobrą kondycję finansową strony wskazuje również zatrudnienie zawodowego pełnomocnika do reprezentowania jej w niniejszym postępowaniu sądowym. W terminie otwartym pełnomocnik skarżącego złożył sprzeciw od postanowienia referendarza. W sprzeciwie podniesiono, że wydając zaskarżone postanowienie referendarz nie uwzględnił faktu, że skarżący zaciągnął kredyt nie na wydatki konsumpcyjne, lecz na spłatę zobowiązań publicznoprawnych – podatku akcyzowego, który jest przedmiotem skargi w niniejszej sprawie. Część środków została przelana bezpośrednio z konta w banku kredytującym, pozostała kwota została przekazana na inny rachunek bankowy, z którego dokonano zapłaty zobowiązań podatkowych. Dochody uzyskiwane z gospodarstwa rolnego (miesięcznie nieco ponad [...] zł na dwie osoby) muszą być przeznaczone na realizację podstawowych potrzeb życiowych i nie mogą być wydatkowane na pokrycie wpisu od skargi. Posiadanie domu jednorodzinnego generuje wyłącznie koszty, nie wpływa na możliwości dochodowe skarżącego, które są dodatkowo ograniczone faktem, że zarówno skarżący, jak i jego małżonka są osobami niepełnosprawnymi. Skoro dochód netto miesięcznie na jedną osobę w gospodarstwie domowym skarżącego wynosi niespełna [...] zł, nie stać go na opłacenie wpisu, gdyż jest osobą ubogą. Do sprzeciwu dołączono dokumenty w postaci umowy kredytu i wyciągów z rachunków bankowych, zaświadczenia z urzędu gminy o wysokości przeciętnego dochodu z gospodarstwa rolnego skarżącego, orzeczeń o niepełnosprawności skarżącego i jego małżonki. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, ze zm.; dalej jako: p.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). W obecnym stanie prawnym sąd dokonuje zatem merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia. Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Jak wynika z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy na wstępie podkreślić podstawową zasadę, jaką kierują się sądy przy orzekaniu w przedmiocie prawa pomocy: celem tej instytucji jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z 8 stycznia 2015 r., II OZ 1361/14; z 13 stycznia 2015 r., II OZ 1387/14; z 14 stycznia 2015 r., II OZ 1402/14; z 16 stycznia 2015 r., I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z 20 stycznia 2015 r., II OZ 11/15; z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., II GZ 935/14, CBOSA). Zdaniem Sądu trafne są konkluzje referendarza, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Na aktualnym etapie postępowania koszty sądowe, jakie musi ponieść skarżący obejmują wpis od skargi w kwocie [...]zł. W zaskarżonym postanowieniu referendarz wskazał w pierwszej kolejności na fakt, że skarżący i jego żona, prowadzący wspólne gospodarstwo domowe, mają stałe źródła dochodów w postaci świadczenia emerytalnego oraz gospodarstwa rolnego. Dochód ten, według treści oświadczenia zawartego w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy wynosi łącznie ponad [...] zł. Wysokość przeciętnego dochodu z gospodarstwa rolnego została potwierdzona zaświadczeniem z Urzędu Gminy w C. . Wydatki gospodarstwa domowego skarżący oszacował na kwotę ponad [...] zł. Należy jednak zauważyć, że blisko 70% tych wydatków stanowi rata kredytu (ponad [...] zł). Pełnomocnik skarżącego argumentuje w sprzeciwie, że kredyt ten został zaciągnięty na spłatę zobowiązań publicznoprawnych skarżącego, z tytułu podatku akcyzowego, których dotyczy skądinąd spór prawny w rozpoznawanej sprawie. Twierdzenia te budzą istotne wątpliwości w świetle analizy dokumentów dołączonych do sprzeciwu. Z treści umowy kredytowej wynika, że kwota kredytu pozostawiona do dyspozycji kredytobiorcy wyniosła ponad [...] zł, przy czym kwota nieco ponad [...] zł została przeznaczona "na spłatę innych kredytów/pożyczek", zaś kwota [...]zł na "cele konsumpcyjne". Wątpliwości budzą następujące kwestie: po pierwsze, skarżący twierdzi, że część kwoty kredytu została przelana bezpośrednio z konta w banku kredytującym na konto Urzędu Celnego w związku ze spłatą należności z tytułu zobowiązania podatkowego. Treść umowy kredytowej nie pozwala na potwierdzenie tej tezy. Rachunek, na jaki przekazano tą część kwoty kredytu należy do banku kredytującego (Alior Bank S.A.), a nie urzędu (weryfikacja możliwa na podstawie początkowych cyfr numeru rachunku). Ponadto użyte w umowie sformułowanie "na spłatę innych kredytów/pożyczek" nie wskazuje na cel podawany przez skarżącego. Z kolei według treści umowy kredytowej, kwota [...]zł została przelana na konto skarżącego z przeznaczeniem na "cele konsumpcyjne". Po drugie, analiza przepływów finansowych na wyciągach z rachunków bankowych załączonych do sprzeciwu wskazuje, że w okresie od 23 grudnia 2016 r. do 24 stycznia 2017 r. skarżący dokonał czterech wpłat na konto Urzędu Celnego w B. P. (w tytułach podano numer sprawy zgodny z numerem protokołu kontroli przeprowadzonej w rozpoznawanej sprawie), na łączną kwotę ponad [...] zł. Oznacza to, że skarżący musiał dysponować jeszcze dodatkowymi środkami finansowymi, które pozwoliły pokryć tak dużą należność. Kredyt bankowy, nawet jeśli zgodzić się z twierdzeniami skarżącego, pokryłby niespełna połowę tej kwoty. Potwierdzeniem tego może być wpłata gotówkowa dokonana przez skarżącego w dniu 23 grudnia 2016 r. w wysokości [...] zł, z której tego samego dnia dokonano przelewu na konto Urzędu Celnego. Wpłata gotówkowa nie pochodziła ze środków pozyskanych w ramach kredytu, te bowiem przelano na konto skarżącego. Analiza przepływów na koncie w Alior Banku (na który dokonano przelewu kredytu) nie wskazuje na wypłatę tej wysokości przed dniem 23 grudnia 2016 r. Kwota [...]zł musiała pochodzić z innego źródła, którego skarżący nie ujawnił we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Po trzecie, analiza wyciągów wskazuje na znaczące przepływy finansowe na rachunkach skarżącego, nie znajdujące wyjaśnienia ani w wysokości dochodu, z jakiego utrzymuje się skarżący z żoną, ani w uzyskaniu środków pochodzących z kredytu (na koncie w Alior Banku przepływy w okresie od 19 grudnia 2016 r. do 1 stycznia 2017 r. wynosiły 359.000 po stronie uznań oraz [...] zł po stronie obciążeń; z kolei na koncie w Banku Spółdzielczym w C. przepływy finansowe w okresie od 23 grudnia 2016 r. do 24 stycznia 2017 r. wynosiły [...] zł po stronie uznań, [...] zł po stronie obciążeń). Również kwoty pojedynczych przepływów są znaczące: m.in. 22 grudnia 2016 r. z konta należącego do Firmy Handlowo-Usługowej sp. c. J.-A., przelano kwotę [...]zł, tego samego dnia przelano z konta skarżącego nieokreślonemu bliżej beneficjentowi kwotę [...]zł. Z kolei na wyciągu z konta w Banku Spółdzielczym widnieje m.in. wpłata własna (gotówkowa) w dniu 24 stycznia 2017 r. w wysokości [...] zł Analiza nawet tych wybiórczych danych wskazuje jednoznacznie, że skarżący dysponował środkami finansowymi wielokrotnie przekraczającymi kwoty dochodów, jakie deklarował we wniosku o przyznanie prawa pomocy. W tej sytuacji żadną miarą nie można zgodzić się z twierdzeniem pełnomocnika, że skarżący jest osobą ubogą. Należy w tym miejscu podkreślić, że osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna wykazać szczerą wolę współpracy z sądem i rzetelnie przedstawić swoją sytuację majątkową i finansową, nie zatajając żadnych istotnych faktów w tym zakresie. Istotne wątpliwości, jakie wyłaniają się z analizy dokumentów załączonych przez skarżącego do sprzeciwu, wskazują na brak woli skarżącego ujawnienia w pełni rzetelnie swojej sytuacji majątkowej i finansowej. Osoba, która nie wykazuje szczerej woli współpracy nie może oczekiwać wsparcia ze środków publicznych, jakim jest w istocie zwolnienie od kosztów sądowych. Wobec powyższych wniosków płynących z analizy przepływów na kontach skarżącego jeszcze w okresie od grudnia 2016 r. do stycznia 2017 r., trafny staje się argument referendarza, że skarżący był w stanie zgromadzić środki na pokrycie kosztów sporu sądowego w rozpoznawanej sprawie. Nie ulega wątpliwości, że w okresie tym skarżący wiedział już o sporze z organami podatkowymi na tle zobowiązania z tytułu podatku akcyzowego, a wielkość środków, jakie wpłacał na swoje konta świadczy o tym, że miał jak najbardziej możliwość zabezpieczenia środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nie sposób zgodzić się z twierdzeniem pełnomocnika, że skarżący jest osobą ubogą w sytuacji, w której posiada relatywnie znaczący majątek w postaci: domu jednorodzinnego o pow. 154 m2, który bez wątpienia zaspokaja potrzeby mieszkaniowe skarżącego i jego żony; duże gospodarstwo rolne obejmujące grunty o pow. 16,1245 ha fizycznego (6,9878 ha przeliczeniowego), w tym las o pow. 6,26 ha, budynki gospodarcze i maszyny rolnicze; dwa samochody: dostawczy (marki Ford, z 2011 r.) oraz osobowy (marki Daewoo z 1999 r.). Zasadnie referendarz podnosi argument posiadania tego majątku jako przesłankę odmowy przyznania prawa pomocy. W ocenie Sądu zgodzić się należy z referendarzem również w kwestii argumentu związanego z zatrudnieniem zawodowego pełnomocnika. Nie jest to z pewnością kluczowy argument w sprawie, ale osoba uboga, za jaką uważa skarżący, miałaby z pewnością trudność w opłaceniu kosztów zawodowego pełnomocnika. Wobec powyższych argumentów Sąd uznał, że nie ma podstaw do uchylenia postanowienia referendarza jako naruszającego prawo. Referendarz prawidłowo uznał, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając powyższe na uwadze sąd orzekł jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 260 § 1 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.