I SA/Lu 145/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Asesor WSA Jerzy Parchomiuk po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. S. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowej - na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia [...]r. postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia [...]r. A. S. (dalej jako: skarżąca) zwróciła się do Sądu z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku skarżąca oświadczyła, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z synem (ur. [...] r.). Źródłem utrzymania rodziny jest dochód skarżącej z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie [...] zł netto, zaś jedyny majątek jaki posiada to nieruchomość rolna o pow. [...] ha. W zakresie kosztów utrzymania skarżąca wskazała: czynsz – [...] zł, wyżywienie – [...] zł oraz media i środki czystości – [...]zł. Wobec uznania, że złożone oświadczenie nie jest wystarczające do oceny sytuacji majątkowej strony, referendarz wezwał skarżącą do złożenia określonych dokumentów i oświadczeń. W odpowiedzi skarżąca wniosła o przedłużenie terminu na wykonanie przedmiotowego wezwania. Zarządzeniem z dnia [...] r. referendarz sądowy przedłużył termin do wykonania wezwania. Pomimo przedłużenia terminu, skarżąca nie złożyła dokumentów i oświadczeń określonych w wezwaniu. Postanowieniem z [...] r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. W ocenie referendarza, skarżąca nie dopełniła obowiązku współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, co uniemożliwia uwzględnienie jej wniosku. Ogólnikowość oświadczeń strony zawartych we wniosku nie pozwala na weryfikację ich wiarygodności. Z kolei wobec braku odpowiedzi na wezwanie do wyjaśnienia sytuacji finansowej i materialnej, oznacza, że skarżąca nie uprawdopodobniła spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. W terminie otwartym skarżąca złożyła sprzeciw od postanowienia referendarza. Zarzuciła, że skoro referendarz nie zakwestionował treści formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, to znaczy, że zaakceptował go w całości, wobec czego niezrozumiałym jest, iż przy tak niskim dochodzie i tak wysokich wydatkach nie przyznano skarżącej prawa pomocy, choć treść formularza wskazuje, że wszystkie środki finansowe skarżącej pochłaniają wydatki związane z codziennym życiem. Nieprzedstawienie przez skarżącą wymaganych dokumentów wynika z faktu, że nie udało się uzyskać tych dokumentów od stosownych instytucji, ze względu na bardzo długi czas oczekiwania. Podjęte przez skarżącą działania w tym zakresie okazały się nieskuteczne. Skarżąca podniosła także, że w niedalekiej przyszłości utraci jedyne źródło utrzymania, bowiem podjęła działania w kierunku zamknięcia prowadzonego salony fryzjerskiego. Skarżąca podkreśliła, że samotnie wychowuje i utrzymuje małoletniego syna. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). W obecnym stanie prawnym sąd dokonuje zatem merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia. W ocenie Sądu sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem rozstrzygnięcie referendarza sądowego jest prawidłowe. Skarżąca wnioskowała o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Tak sformułowany wniosek oznacza ubieganie się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 3 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Niewątpliwie ciężar udowodnienia okoliczności uzasadniających wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, jakie składa strona ubiegająca się o zwolnienie od kosztów musi być rzetelne i możliwe do weryfikacji. Tylko wówczas może ono stanowić podstawę rozstrzygnięcia sądowego. Na wstępie – w ślad za ugruntowanym orzecznictwem sądowym – należy podkreślić, że celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z 8 stycznia 2015 r., II OZ 1361/14; z 13 stycznia 2015 r., II OZ 1387/14; z 14 stycznia 2015 r., II OZ 1402/14; z 16 stycznia 2015 r., I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z 20 stycznia 2015 r., II OZ 11/15; z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl). Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., II GZ 935/14, CBOSA). Wyjątkowy w istocie charakter prawa pomocy każe dokonywać wnikliwej i wszechstronnej oceny sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej strony ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych. Podniesiona w sprzeciwie argumentacja zmierza do wykazania wadliwości postanowienia referendarza poprzez twierdzenie, że referendarz wadliwie ocenił stan majątkowy i finansowy skarżącej, a wyciągnięte przezeń wnioski są wzajemnie sprzeczne. Sąd nie podziela argumentacji skarżącej podniesionej w sprzeciwie, uznając za prawidłową argumentację referendarza sądowego. Nie można zgodzić się z twierdzeniem skarżącej, że działania referendarza są niekonsekwentne. Wbrew argumentom skarżącej referendarz nie przyjął oświadczeń zawartych w formularzu o przyznanie prawa pomocy, lecz poddał je ocenie. Analiza oświadczeń doprowadziła referendarza do prawidłowego wniosku, że sama treść oświadczeń nie jest wystarczająca do oceny stanu majątkowego i finansowego skarżącej. W związku z tym w pełni prawidłowo referendarz wezwał skarżącą, na podstawie art. 255 p.p.s.a., do przedłożenia dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń. Działania referendarza były w pełni uzasadnione. Skoro skarżąca oświadczyła, że uzyskuje dochody z prowadzonej działalności gospodarczej, konieczna była weryfikacja oświadczeń w tym zakresie, poprzez przedłożenie wyciągów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych, na których gromadzi środki pieniężne. Wyciągi z rachunków stanowią wiarygodną dokumentację pozwalającą obiektywnie ocenić sytuację finansową podmiotu wnioskującego o przyznanie prawa pomocy. Podobnie – w pełni zasadne było żądanie przedłożenia wykazu środków trwałych używanych przez skarżącą do prowadzenia działalności gospodarczej. Istnienie takich składników jest ważnym elementem oceny sytuacji majątkowej skarżącej. We wniosku o przyznanie prawa pomocy, w rubryce 7.1: "Nieruchomości: mieszkanie, jego wielkość (w m2) oraz szacunkowa wartość", skarżąca wpisała: "brak". W sytuacji, gdy skarżąca podaje adres zamieszkania, wskazujący na posiadanie lokalu mieszkalnego, w pełni zasadnie referendarz wezwał skarżącą do wyjaśnienia, czy lokal ten stanowi jej własność, czy jest przedmiotem najmu. Skarżąca wśród wydatków wskazała m.in. czynsz w wysokości [...] zł oraz koszty rachunków i mediów w wysokości [...] zł miesięcznie. Konieczna była weryfikacja tych oświadczeń skarżącej, stąd zasadne było wezwanie do złożenia stosownych dokumentów określających jakiego rzędu kwoty obciążają aktualnie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych w prowadzeniem gospodarstwa domowego. Skoro skarżąca zawarła w formularzu wniosku PPF oświadczenie, że jest właścicielem gospodarstwa rolnego o pow.[...] ha, zasadne było wezwanie do przedłożenia stosownego zaświadczenia właściwego urzędu gminy, potwierdzającego, jaki jest obszar gruntów posiadanych przez skarżącą. Dla oceny przesłanek przyznania prawa pomocy istotną okolicznością jest również sytuacja rodzinna podmiotu, który ubiega się o to uprawnienie. Z treści oświadczenia zawartego w formularzu PPF nie wynikało, czy skarżąca samotnie wychowuje dziecko i czy samodzielnie ponosi koszty utrzymania, czy też uzyskuje jakieś wsparcie, np. w postaci alimentów. W pełni zasadne było wezwanie referendarza w tym zakresie. Dopiero w sprzeciwie skarżąca zawarła oświadczenie, że samotnie wychowuje syna. Wbrew argumentom skarżącej, przedłożenie dokumentów i oświadczeń, wskazanych w wezwaniu referendarza nie nastręczało poważniejszych trudności, tym bardziej, że pierwotny termin wyznaczony przez referendarza, został na wniosek skarżącej przedłużony. W ocenie Sądu pozyskanie w tym czasie tego rodzaju dokumentów, jak wyciągi z rachunków bankowych, wykaz środków trwałych, zaświadczenie o posiadanych gruntach czy rachunki dotyczące kosztów związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, było w pełni możliwe, przy dochowaniu przez skarżącą minimum wymaganej staranności przy prowadzeniu swoich spraw. Co więcej, skarżąca w wyznaczonym i przedłużonym terminie, nie złożyła nawet własnych oświadczeń. W tym zakresie całkowicie upada argument o braku możliwości pozyskania stosownych dokumentów od odpowiednich instytucji. Skarżąca nie podjęła nawet takiego aktu staranności, jakim jest przygotowanie własnego oświadczenia. W ocenie Sądu w pełni trafna jest argumentacja referendarza, że skarżąca nie wykazała spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Nie podjęła nawet minimalnych aktów staranności, nie wykazała żadnej woli współpracy z sądem w zakresie wiarygodnego i obiektywnego przedstawienia sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej. W tej sytuacji skarżąca nie może oczekiwać, że udzielone zostanie jej wsparcie ze środków publicznych, jakim w istocie jest zwolnienie od kosztów sądowych. Wobec braku podstaw do zakwestionowania prawidłowości rozstrzygnięcia referendarza sądowego, Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 260 § 1 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.