I SA/Lu 159/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Asesor WSA Jerzy Parchomiuk po rozpoznaniu w dniu 17 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi D. T. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] nr [...], w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2012 r. - na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 kwietnia 2018 r. postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 11 kwietnia 2018 r. D. T. (dalej jako: "skarżący") zwrócił się do Sądu z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z treści wniosku oraz nadesłanych dokumentów wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z żoną oraz trójką dzieci w wieku 3, 12 i 15 lat. Rodzina utrzymuje się z dochodów małżonki z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie ok. [...] zł netto miesięcznie. Skarżący nie posiada natomiast żadnego dochodu ani majątku. Jego małżonka, z którą ma zawartą umowę rozdzielności majątkowej jest natomiast właścicielem domu, oraz czterech samochodów (osobowe i ciężarowe). Skarżący podał, że małżonka spłaca kredyt mieszkaniowy z miesięczną wysokością raty [...] zł, kredyt na meble i telewizor – rata [...] zł oraz ponosi wszystkie koszty utrzymania rodziny (gaz, energia elektryczna, woda, odpady komunalne, edukacja dzieci). W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego do złożenia dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń skarżący złożył zeznania podatkowe za 2015 i 2016 rok. Jednocześnie wskazał, że z uwagi na rozdzielność majątkową małżonka odmówiła mu udostępnienia wyciągów z posiadanych rachunków bankowych oraz podania składników posiadanego przez nią majątku (nieruchomości i rzeczy ruchome). Postanowieniem z 11 kwietnia 2018 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W ocenie referendarza, okoliczności niniejszej sprawy nie uzasadniają uwzględnienia zgłoszonego żądania albowiem skarżący nie wyjaśnił wszystkich okoliczności umożliwiających dokonanie oceny całokształtu jego sytuacji materialnej. W szczególności nie udzielił odpowiedzi na wezwanie referendarza w części dotyczącej sytuacji dochodowej i majątkowej żony, co było niezbędne dla oceny jego zdolności płatniczych. W terminie otwartym skarżący złożył sprzeciw od postanowienia referendarza. W uzasadnieniu skarżący zarzucił, że referendarz nie dokonał analizy przedłożonych dokumentów i nie zbadał sytuacji skarżącego. Skarżący podniósł, że nie ma żadnej możliwości uzyskania od żony pieniędzy na pokrycie kosztów wpisu sądowego. Jego sytuacja materialna jest odrębna i niezależna od sytuacji majątkowej żony. Skoro sprawa dotyczy skarżącego, żona nie ma żadnych podstaw by partycypować w kosztach sądowych. Skarżący nie ma również możliwości, aby wyegzekwować od żony informacje i dokumenty na temat jest sytuacji majątkowej. Żona utrzymuje dom i dzieci, zaspokaja podstawowe potrzeby rodziny, ale nie ma obowiązku łożenia na majątek odrębny, a zatem skarżący nie może od niej żądać pieniędzy na wpis od skargi. Dokonana przez referendarza interpretacja złożonych przez skarżącego dokumentów i informacji ogranicza skarżącemu prawo do sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, ze zm.; dalej jako: p.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). W obecnym stanie prawnym sąd dokonuje zatem merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia. W ocenie Sądu sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem rozstrzygnięcie referendarza sądowego jest prawidłowe. Skarżący wnioskował o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Niewątpliwie ciężar udowodnienia okoliczności uzasadniających wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, jakie składa strona ubiegająca się o zwolnienie od kosztów musi być rzetelne i możliwe do weryfikacji. Tylko wówczas może ono stanowić podstawę rozstrzygnięcia sądowego. Na wstępie – w ślad za ugruntowanym orzecznictwem sądowym – należy podkreślić, że celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z 8 stycznia 2015 r., II OZ 1361/14; z 13 stycznia 2015 r., II OZ 1387/14; z 14 stycznia 2015 r., II OZ 1402/14; z 16 stycznia 2015 r., I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z 20 stycznia 2015 r., II OZ 11/15; z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., II GZ 935/14, CBOSA). Wyjątkowy w istocie charakter prawa pomocy każe dokonywać wnikliwej i wszechstronnej oceny sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej strony ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych. Podniesiona w sprzeciwie argumentacja zmierza do wykazania wadliwości postanowienia referendarza poprzez argument, że z uwagi na odrębność majątkową skarżącego i jego żony nie ma żadnych podstaw do tego, aby żona skarżącego partycypowała w kosztach postępowania, którego stroną jest skarżący (w formie udzielenia wsparcia finansowego na pokrycie tych kosztów), co więcej – żona nie ma obowiązku przedstawiania żadnej dokumentacji obrazującej jej sytuację majątkową, a skarżący nie ma możliwości wykonania nałożonego nań obowiązku przedstawienia takiej dokumentacji na żądanie referendarza. Sąd nie podziela argumentacji skarżącego, uznając za prawidłową argumentację referendarza sądowego. W sytuacji, kiedy skarżący pozostaje w związku z małżeńskimi i tworzy wraz z żoną wspólne gospodarstwo domowe (pomimo rozdzielności majątkowej żona skarżącego pokrywa wszystkie koszty utrzymania rodziny), nie jest możliwa prawidłowa ocena przesłanek przyznania skarżącemu prawa pomocy bez uwzględnienia sytuacji majątkowej żony. Wbrew bowiem argumentom skarżącego, sytuacja majątkowa żony, pomimo rozdzielności majątkowej małżonków, w istotny sposób wpływa na ocenę sytuacji rodzinnej i finansowej skarżącego, w tym m.in. pod kątem zaspokojenia przez niego podstawowych potrzeb życiowych oraz możliwości uzyskania wsparcia na potrzeby pokrycia kosztów udziału w sporach sądowych. Należy w tym miejscu przywołać ugruntowany już w orzecznictwie pogląd, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. Badanie tych okoliczności jest przy tym niezależne od tego jaki ustrój majątkowy istnieje pomiędzy małżonkami. Małżonkowie mają bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej czy pozostawanie w separacji faktycznej (por. postanowienia NSA: z 2 września 2009 r., I FZ 199/2009; z 19 maja 2009 r. I FZ 113/2009, z 19 maja 2009 r. I FZ 125/2009; z 26 sierpnia 2009 r., I FZ 243/2009; z 19 sierpnia 2009 r., I FZ 336/2009; z 26 listopada 2008 r., I FZ 463/2008; z 7 czerwca 2011 r.; II FZ 272/11; www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Co więcej, w orzecznictwie podkreśla się, że możliwość pozyskania przy pomocy rodziny środków na opłacenie kosztów postępowania musi zostać uwzględniona przy ocenie sytuacji finansowej strony skarżącej (por. postanowienie NSA z 15 maja 2008 r.; II FZ 146/2008). Jest rzeczą naturalną, zgodną z doświadczeniem życiowym, że skarżący – w braku dostatecznych bieżących środków na pokrycie kosztów postępowania, w pierwszej kolejności powinien poszukiwać wsparcia u członków swojej najbliższej rodziny. W ocenie Sądu wypaczeniem instytucji prawa pomocy byłoby przyjęcie, że to Skarb Państwa jest zobowiązany wspierać osoby znajdujące się w danym momencie w trudnej sytuacji materialnej, skoro mają one członków rodziny, którzy mogą im pomóc (por. podobnie postanowienie WSA w Gliwicach z 6 października 2011 r., III SA/Gl 806/11). Tym bardziej, że nie wykazano w żaden sposób aby pomoc ta leżała poza zasięgiem możliwości finansowych rodziny skarżącego, skoro z samych jego oświadczeń wynika, że żona posiada majątek ruchomy i nieruchomy oraz osiąga znaczne dochody w prowadzonej działalności gospodarczej. W ocenie Sądu nie jest możliwe zaakceptowanie sytuacji, w której skarżącemu zostanie udzielone wsparcie z budżetu publicznego (w formie zwolnienia od kosztów) w sytuacji, gdy istnieje możliwość pozyskania takiego wsparcia u najbliższej rodziny. W tej sytuacji Sąd nie znajduje podstaw do zakwestionowania prawidłowości rozstrzygnięcia referendarza sądowego. Mając powyższe na uwadze sąd orzekł jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 260 § 1 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.