I SA/Lu 451/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Wiesława Achrymowicz po rozpoznaniu w dniu 31 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. Z. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za [...] r. w zakresie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 lipca 2017 r. postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 11 lipca 2017 r. Skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Domagała się zwolnienia od całości kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. We wniosku oświadczyła, że gospodarstwo domowe prowadzi razem z mężem. Posiada mieszkanie (spółdzielcze lokatorskie o pow. [...] m2), które na dzień dzisiejszy jest wynajmowane za kwotę [...] zł miesięcznie. Z uzyskanej kwoty skarżąca opłaca czynsz w wysokości [...]zł, a pozostała kwota [...] zł jest jedynym źródłem utrzymania dwuosobowej rodziny, z czego [...] zł wydaje na wyżywienie, a [...] zł na zaspokojenie innych potrzeb. Małżonek skarżącej nie jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako bezrobotny. Małżonkowie nie mają żadnego majątku: nieruchomości, ruchomości, oszczędności. Obecnie zamieszkują w domu należącym do córki przebywającej za granicą i to córka ponosi koszty związane z utrzymaniem domu. Skarżąca posiada [...] akcji A spółki komandytowo-akcyjnej, bez wartości. Aktualnie w związku z wszczętym postępowaniem egzekucyjnym jej rachunki bankowe zostały zajęte. Odpowiadając na wezwanie referendarza sądowego, skarżąca złożyła m.in. wyciągi z posiadanych rachunków bankowych oraz wspólne z mężem zeznanie podatkowe za [...] r. Oświadczyła też, że za [...] r. małżonkowie nie składali zeznań podatkowych. Postanowieniem z dnia 11 lipca 2017 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu tej treści rozstrzygnięcia argumentował, że ze złożonych wyciągów z rachunków bankowych jednoznacznie wynika realna możliwość wygospodarowania środków finansowych potrzebnych na poniesienie kosztów niniejszego postępowania sądowego. Skarżąca bowiem dysponowała kwotami, które wielokrotnie przewyższały wymagane koszty sądowe w niniejszej sprawie, na obecnym etapie w postaci wpisu od skargi. Przykładowo, w dniu [...] 2017 r., tj. dziewięć dni przed otrzymaniem zaskarżonej decyzji, suma środków na rachunku bankowym skarżącej wynosiła [...] zł, a w miesiącach [...]-[...]2017 r. wielokrotne wpływały środki finansowe zarówno od osób fizycznych, jak i prawnych, w tym od spółki A. Także na rachunek bankowy męża skarżącej wpływały w wymienionych miesiącach kwoty rzędu kilku tysięcy złotych. W sprzeciwie na postanowienie referendarza sądowego skarżąca wywodziła, że dokumenty jakie przedstawiła na potrzeby przyznania prawa pomocy potwierdzają jej trudną sytuację materialną. Wpływy na rachunki bankowe, w świetle doświadczenia życiowego, nie zawsze pozostają do dyspozycji posiadacza rachunku i nie muszą stanowić jego własności. Rachunek bankowy może być bowiem grzecznościowo udostępniony i tak właśnie było w przypadku rachunku bankowego małżonka skarżącej. Ponadto małżonek nie jest stroną postępowania sądowego i nie ma obowiązku finasowania kosztów tego postępowania za skarżącą, zwłaszcza że sporne opodatkowanie dotyczy jej majątku odrębnego. Nie można również pomijać egzekucji skierowanej do majątku skarżącej mającej za przedmiot grzywnę nałożoną przez Sąd Rejonowy[...], w ramach której rachunki bankowe zostały zajęte. W tych okolicznościach należy zważyć, że wniosek skarżącej zawiera żądanie osoby fizycznej przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w rozumieniu art. 245 § 2, art. 246 § 1 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2017.1369 ze zm. - p.p.s.a.). Dla przyznania prawa pomocy we wnioskowanym, całkowitym zakresie skarżąca powinna wykazać, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ciężar udowodnienia okoliczności uzasadniających wniosek o zwolnienie od kosztów postępowania sądowego spoczywa zatem na stronie, która ubiega się o uzyskanie takiego przywileju, a w konsekwencji ma ona obowiązek wiarygodnie i rzetelnie wykazać, że znajduje się w wyjątkowo trudnej sytuacji, uprawniającej do wsparcia kosztem innych podatników. Przy czym pamiętać również należy, że zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (Dz.U.1997.78.483 ze zm.), stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Zastosowanie prawa pomocy nie może bowiem prowadzić do ochrony czy też wzbogacania podmiotów, które występując na drogę postępowania sądowego powinny mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i – w miarę możliwości – zgromadzić, zabezpieczyć środki niezbędne na jego prowadzenie. Sąd podziela przy tym prezentowany w doktrynie i orzecznictwie pogląd, że na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja szczególna, a przez to uprawniająca go do uzyskania prawa pomocy. Prawo pomocy jest wyjątkiem uczynionym przez ustawodawcę na rzecz strony, która z przyczyn obiektywnych nie ma możliwości wygospodarowania środków na koszty postępowania sądowego. Nie jest instytucją przysługującą osobom uznającym się za niezamożne, ale takim, które taki fakt wiarygodnie i rzetelnie wykażą stosownymi dokumentami i wyczerpującymi oświadczeniami (zob. np. postanowienia sygn.: II OZ 43/1, II OZ 39/15, I OZ 21/15). Ciężar kosztów sądowych, których nie ponosi strona skarżąca, na zasadzie wyjątku, zostaje przerzucony na innych współobywateli (por. postanowienie sygn. II OZ 13/15). W orzecznictwie sądowym utrwalony jest również pogląd, zgodnie z którym wyłącznie prawidłowo wypełniony wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest wystarczającym dowodem na okoliczność, że strona skarżąca nie jest w stanie zgromadzić funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu. Udowodnienia wymaga podjęcie starań ku uzyskaniu środków finansowych, niezależnie od ich efektu (GZ 146/04). Prawo pomocy ma stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), ma umożliwić realizację swoich praw na drodze sądowej stronom nieposiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. W związku z tym w procesie badania istnienia przesłanek z art. 246 § 1, § 2 p.p.s.a. sąd powinien mieć na względzie przede wszystkim czy orzeczenie odmowne nie będzie pozostawało w sprzeczności z tą zasadą (FZ 178/08). Opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (FZ 478/04). Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (FZ 160/08). Oceniając zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzyganie sprawy, a z drugiej interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi (II FZ 80/09). Przechodząc do realiów analizowanego wniosku, należy zgodzić się ze stanowiskiem referendarza sądowego i powtórzyć, że opisywana przez skarżącą sytuacja życiowa, materialna, nie uzasadnia przyznania prawa pomocy we wnioskowanym, całkowitym zakresie. Przede wszystkim trzeba zauważyć, że skarżąca z mężem mają zaspokojone podstawowe potrzeby związane z mieszkaniem i koniecznym utrzymaniem. Jednocześnie skarżąca nie wykazuje dlaczego z mężem nie pracują, choćby dorywczo i nie uzyskują w ten sposób dodatkowych dochodów, obok czynszu za najem mieszkania, a przecież prawo pomocy przyznane może być wyłącznie takiej osobie, która nie tylko powołuje się na brak środków finansowych, ale nadto, która wykaże, że pomimo podjęcia wszelkich możliwych starań nie jest w stanie pracować, choćby dorywczo, co skarżąca całkowicie pomija. Niewątpliwie w toku postępowania egzekucyjnego zostały zajęte rachunki bankowe skarżącej. Jednak obowiązek spłaty zadłużeń w żadnym razie nie jest okolicznością, która jako jedyna mogłaby uzasadniać przyznanie skarżącej wnioskowanego prawa pomocy. Nie ma żadnych obiektywnie uzasadnionych powodów, aby ciężar kosztów postępowania sądowego miał być przerzucany na innych współobywateli i podatników dlatego, że skarżąca nie spłacała terminowo swoich zadłużeń wobec organu podatkowego, ZUS czy osób prywatnych. Z punktu widzenia przesłanek prawa pomocy istotne jest czy trudności finansowe powstały niezależnie od skarżącej, czy też były wynikiem jej postawy i nieterminowego wywiązywania się ze swoich zobowiązań. Ta druga sytuacja wyklucza stosowanie wyjątkowej instytucji zwolnienia od kosztów postępowania sądowego, a więc uprzywilejowane traktowanie skarżącej. Ponadto, skoro małżonkowie prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, na potrzeby oceny istnienia przesłanek wymaganych dla przyznania prawa pomocy należy uwzględnić ich wspólne możliwości finansowe, a więc także okoliczność, że na rachunek bankowy męża skarżącej, w okresie od [...]do [...]2017 r., wpływały m.in. kwoty: [...] zł, [...] zł, [...] zł, [...] zł, [...] zł, [...] zł, [...] zł jako wpłaty własne czy zasilenie konta, należności wynikające z faktur czy wynagrodzenie za odzyskanie należności. To oznacza, że skarżąca, domagając się przyznania prawa pomocy, nie ujawniła w pełni sytuacji materialnej małżonków przekładającej się na poziom życia ich obojga i wysokość środków jakimi mogą dysponować, także na potrzeby poniesienia kosztów postępowania sądowego zainicjowanego przez skarżącą. Tymczasem prawo pomocy, co do zasady, może być przyznane wyłącznie stronie, która rzetelnie i wyczerpująco przedstawi swoją sytuację majątkową. W przeciwnym razie nie sposób zasadnie ocenić czy faktycznie istnieją przesłanki pozwalające uwzględnić wniosek o zastosowanie tej wyjątkowej instytucji. Przyznanie prawa pomocy na podstawie wybiórczo opisywanych okoliczności byłoby dowolnym uprzywilejowaniem skarżącej, naruszającym ustawowe przesłanki i konstytucyjne zasady obowiązującego porządku prawnego, zawarte w art. 2 w zw. z art. 84 Konstytucji RP. Niewątpliwie prawo pomocy ma stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP). Ma umożliwić realizację swoich praw na drodze sądowej stronom nieposiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. Rzecz jednak w tym, że ustawodawca wyklucza przyznanie prawa pomocy stronie, które nie wykazuje rzeczywistej sytuacji majątkowej swojej czy małżonka, z którym wspólnie prowadzi gospodarstwo domowe. W takiej sytuacji mamy do czynienia nie z pozbawieniem strony skarżącej drogi do sądu, ale z jej postępowaniem polegającym na niewykazywaniu rzeczywistej sytuacji majątkowej. Taka postawa skarżącej powoduje, że przedwczesne są jakiekolwiek rozważania dotyczące zamknięcia drogi do sądu, skoro nie ma żadnych przesłanek do oceny na ile jest ona uprawniona korzystać z prawa pomocy, a więc na ile - obiektywnie rzecz biorąc - rzeczywiście nie może samodzielnie, przy wykorzystaniu dostępnych środków, skorzystać z drogi do sądu, bez jakiegokolwiek wsparcia środkami publicznymi, kosztem innych współobywateli i podatników. Skarżąca pomija, że z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy istotny jest, z jednej strony, brak środków, na którym dotąd skoncentrowała swoją argumentację oraz, z drugiej strony, wykazanie, że pomimo podjęcia niezbędnych działań, w sposób obiektywny nie była i nie jest w stanie zgromadzić środków koniecznych na poczet wymaganych kosztów postępowania sądowego, co z kolei pozostawia poza zakresem swojej uwagi. W konsekwencji, zdaniem sądu, dotychczasowe wybiórcze twierdzenia i argumenty skarżącej nie mogą być przyjęte za wystarczający powód dla przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podsumowując, na dotychczasowym etapie postępowania sądowego, wbrew przekonaniu skarżącej, nie ma żadnych obiektywnie uzasadnionych powodów, aby ciężar kosztów postępowania sądowego miał być przerzucany na innych współobywateli i podatników, jeśli kierować się konstytucyjnymi zasadami obowiązującego porządku prawnego. Orzeczenia powołane wyżej są dostępne na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl i w elektronicznym zbiorze LEX. W tych okolicznościach, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i art. 260 § 1 - § 3 p.p.s.a., należało postanowić jak w sentencji.