II SA/Lu 330/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski, Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec,, Sędzia NSA Witold Falczyński (sprawozdawca), Protokolant Starszy referent Agata Jakimiuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 13 listopada 2013 r. sprawy ze skargi P. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...], Nr [...]. We wniosku z dnia 3 października 2012 r. P. J. zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad babką W. J. Decyzją z dnia [...] listopada 2012 r., nr [...] – wydaną przez Kierownika Sekcji Realizacji Świadczeń Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w [...] z upoważnienia Prezydenta Miasta [...] - odmówiono przyznania P. J. wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu tej decyzji organ I instancji przyznał, że babka wnioskodawcy W. J., na mocy orzeczenia Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] września 2012 r., nr [...], została uznana za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem organu, w świetle materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy nie można jednak przyjąć, by wnioskodawca był zmuszony do rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, albo nie podejmował zatrudnienia, z uwagi na konieczność sprawowania nad nią opieki. P. J. jest bowiem uczniem III Liceum Ogólnokształcącego im. [...] w [...] i pobiera naukę w systemie dziennym. Organ podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne nie ma charakteru uznaniowego, lecz jest przyznawane jedynie w ściśle określonych przez ustawę sytuacjach. W odwołaniu od powyższej decyzji P. J. podniósł, iż żaden z dwóch synów W. J., z uwagi na problemy zdrowotne, nie jest w stanie sprawować nad nią opieki. Opiekę tę musi zatem sprawować on, co w wyraźny sposób odbiło się na jego wynikach w nauce. Odwołujący podkreślił, że większość swojego czasu poświęca babci, a pozostałą, niewielką jego część nauce, co uniemożliwia mu podjęcie pracy zarobkowej. Decyzją z dnia [...] lutego 2013 r., nr [...] – zaskarżoną w niniejszej sprawie – Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie, po rozpatrzeniu odwołania P. J., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy w pierwszej kolejności wskazał, że zgodnie z art. 13 ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw, w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne, do którego prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, ustalając to prawo za ten okres, stosuje się przepisy dotychczasowe. Mając na uwadze treść tego przepisu, Kolegium w przedmiotowej sprawie powołało się na brzmienie art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych obowiązujące do dnia 31 grudnia 2012 r., tj. w okresie sprzed wejścia w życie powołanej wyżej ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. Przechodząc do oceny orzeczonej przez organ I instancji odmowy przyznania stronie wnioskowanego świadczenia Kolegium przychyliło się do stanowiska, iż w przypadku osoby kontynuującej naukę w szkole średniej nie można mówić o rezygnacji z zatrudnienia lub niepodejmowaniu zatrudnienia w celu sprawowania opieki. Nauka w liceum w systemie dziennym wymaga bowiem codziennego (za wyjątkiem świąt i weekendów) uczęszczania na zajęcia. Całokształt aktywności związanej z nauką obejmuje ponadto przygotowywanie się do zajęć, sprawdzianów, prac pisemnych, egzaminów, a w szczególności do egzaminu maturalnego. Zdaniem Kolegium, odwołujący nie ma zatem możliwości objęcia swej babki stałą lub długotrwałą opieką, a podstawy dla przyznania mu wnioskowanego świadczenia nie dają również argumenty dotyczące choroby synów niepełnosprawnej W. J. W tym kontekście organ odwoławczy zaznaczył, że przedstawiona przez odwołującego w toku postępowania dokumentacja medyczna choroby jego ojca dotyczy lat 2004-2007, a zatem nie może być podstawą do uznania, że w chwili obecnej nie jest on w stanie sprawować opieki. P. J. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na powyższą decyzję, domagając się ponownego rozpatrzenia jego wniosku z dnia 3 października 2012 r. W skardze skarżący raz jeszcze podkreślił, że żaden z synów jego niepełnosprawnej babci nie może podjąć się sprawowania nad nią opieki z uwagi na własne, poważne problemy ze zdrowiem. Starszy syn A. J. jest po zawale i ma wszczepione bypassy, zaś młodszy syn W. J. (ojciec skarżącego) dwukrotnie przeszedł chorobę nowotworową i obecnie boryka się z kłopotami pochorobowymi. Skarżący zaś nie może podjąć pracy z racji ogromu nauki i nade wszystko, dużej ilości obowiązków w związku z opieką nad babcią. Konieczność sprawowania tej opieki – jak zaznaczył – odbiła się w wyraźny sposób na jego wynikach w nauce, przy czym nie posiada on środków finansowych na korepetycje lub dodatkowe zajęcia. Skarżący wskazał, że w ostatnim czasie pragnął podjąć pracę zarobkową, jednak już same poszukiwania pracy nieomal sprawiły, że jego babcia nie mogła liczyć na wystarczającą opiekę z jego strony. Stwierdził także, że świadczenie pielęgnacyjne pozwoliłoby mu na zapewnienie babci odpowiedniego sprzętu ułatwiającego funkcjonowanie oraz umożliwiłoby mu dalsze kontynuowanie nauki, które, nie podejmując pracy, mógłby pogodzić ze sprawowaniem opieki. Skarżący podkreślił, że pozostawanie przez niego bez pracy wywołane jest nie jego statusem ucznia, lecz właśnie koniecznością opieki nad babcią, której - z racji naturalnej miłości wnuka do babci - nie może i nie chce zaniechać. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do argumentów skargi Kolegium stwierdziło, że trudno wyobrazić sobie, by uczeń na kilka miesięcy przed egzaminem maturalnym, będąc zobowiązanym zarówno do uczestnictwa w obowiązkowych zajęciach szkolnych, jak i przygotowaniem do egzaminu, mógł podjąć zatrudnienie. Ponadto – w ocenie organu II instancji – skarżący niczym nie udowodnił, aby synowie osoby wymagającej opieki nie mogli opieki tej sprawować. Do akt sprawy nie zostały dołączone orzeczenia o stopniu niepełnosprawności tych osób, ani nawet dokumentacja medyczna potwierdzająca ich obecny stan zdrowia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem żądania skarżącego, wyrażonego w jego wniosku z dnia 3 października 2012 r., było przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku opieką nad niepełnosprawną babką W. J. W rozpoznawanej sprawie zastosowanie mają zatem przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm., dalej "u.ś.r."), przede wszystkim zaś art. 17 tej ustawy. W tym miejscu wypada wyjaśnić, że wraz z wejściem w życie ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r. poz. 1548), tj. z dniem 1 stycznia 2013 r., brzmienie art. 17 u.ś.r. uległo zmianie. Podkreślić jednak należy, że zgodnie z art. 13 tej ustawy, w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne, do którego prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, ustalając to prawo za ten okres, stosuje się przepisy dotychczasowe. Art. 11 ust. 1 powołanej ustawy stanowi natomiast, że osoby uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie przepisów dotychczasowych zachowują prawo do tego świadczenia w dotychczasowej wysokości do dnia 30 czerwca 2013 r., jeżeli spełniają warunki określone w przepisach dotychczasowych. Biorąc zatem pod uwagę treść powyższych przepisów przejściowych oraz fakt, iż skarżący wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożył w okresie poprzedzającym wejście w życie wskazanej ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r., dla oceny istnienia uprawnienia skarżącego do pobierania przedmiotowego świadczenia (pomimo, iż organ II instancji orzekał już po 1 stycznia 2013 r.) zastosowanie miały przepisy u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2012 r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2012 r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), dalej jako "k.r.o.", ciąży obowiązek alimentacyjny, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ust. 1a tego unormowania wskazywał zaś wówczas, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1 W niniejszej sprawie bezspornym jest, że W. J., w związku z opieką nad którą skarżący ubiega się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym w rozumieniu art. 3 pkt 21 u.ś.r., co potwierdza treść znajdującego się w aktach sprawy orzeczenia Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] września 2012 r., nr [...]. Istota sporu sprowadza się zaś w pierwszym rzędzie do kwestii spełnienia przez skarżącego określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. Organy obu instancji uznały bowiem, iż w przypadku skarżącego przesłanka ta nie zachodzi z uwagi na fakt, iż jest on uczniem szkoły średniej, pobierającym nauki w systemie dziennym, co w konsekwencji uniemożliwia mu sprawowanie stałej lub długotrwałej opieki nad babką. W ocenie Sądu, wbrew przekonaniu organów, okoliczność, iż osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne uczy się w trybie dziennym w liceum ogólnokształcącym, samoistnie nie wyklucza możliwości sprawowania przez nią opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Takie rozumowanie a priori prowadziłoby do pozbawienia świadczeń pielęgnacyjnych wszystkie osoby będące studentami bądź uczniami szkół średnich w systemie dziennym (w tym m.in. uczących się w tym trybie rodziców niepełnosprawnych dzieci), co byłoby sprzeczne z ratio legis art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Przekonanie, że skarżący, jako uczeń szkoły średniej, z racji obowiązków szkolnych, nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawną babką, wymaga zatem stosownego potwierdzenia w materiale dowodowym, obejmującym ustalenia m.in. co do faktycznego czasu, jaki zobligowany jest on poświęcić na naukę w szkole, częstotliwości jego zajęć, czy też ilości godzin lekcyjnych przypadających na kolejne dni zgodnie z planem szkolnym. Również dopiero na podstawie takich informacji będzie możliwe dokonanie właściwej oceny, czy z uwagi na ilość czasu, jakim dysponuje skarżący poza nauką, mógłby się on zatrudnić, lecz rezygnuje z tej możliwość na rzecz opieki nad babką, a w konsekwencji ustalenie, czy spełnia on przesłankę niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Pobieranie nauki w trybie dziennym w szkole średniej nie wyklucza bowiem samo przez się możliwości podjęcia pracy w godzinach pozalekcyjnych (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 18 stycznia 2012 r., sygn. akt IV SA/Po 1206/11, Lex nr 1146102, a także wyroki WSA w Lublinie: z dnia 4 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Lu 539/10, Lex nr 753882 oraz z dnia 15 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Lu 1066/12, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). W niniejszej sprawie organy obu instancji nie poczyniły rzetelnych i wystarczających ustaleń w powyższym zakresie i co najmniej przedwcześnie przyjęły, że skarżący nie spełnia przesłanki rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki, błędnie zakładając, że przesłanki tej spełniać nie może już tylko z tego względu, że jest uczniem liceum ogólnokształcącego. Świadczy to o naruszeniu przez organy przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a., jak również art. 17 ust. 1 u.ś.r. w stopniu uzasadniającym uchylenie wydanych w przedmiotowym postępowaniu rozstrzygnięć. Należy bowiem mieć na uwadze, że jakkolwiek nie jest normalną sytuacja, iż uczeń klasy maturalnej podejmuje zatrudnienie dla zdobycia środków utrzymania, to nie można tego wykluczyć. Ocena przesłanek przyznania świadczenia powinna być w takim przypadku przeprowadzona w sposób szczególnie wnikliwy. W ocenie Sądu w sposób dowolny została również oceniona przez organ odwoławczy kwestia spełnienia przez skarżącego przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1a u.ś.r. Wyjaśnić należy, że w świetle tego przepisu, skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad babką przysługiwać będzie dopiero w razie ustalenia, że opieki nad W. J. nie są w stanie sprawować jej synowie: A. J. i W. J., zobowiązani wobec niej do alimentacji w pierwszym rzędzie. W tym zakresie organ odwoławczy jedynie lakonicznie wskazał, jakoby w związku z tym, iż zgromadzona w aktach sprawy dokumentacja medyczna leczenia W. J. dotyczy okresu od 2004 do 2007 roku, nie można uznać, iż obecnie nie jest on w stanie sprawować opieki. Organ pominął jednak charakter schorzenia W. J., a z dokumentacji tej wynika, iż cierpiał on na chorobę nowotworową, przez co nie można z góry wykluczyć, że pomimo zakończenia leczenia ambulatoryjnego, nie odzyskał on na tyle sił, by móc opiekować się niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Nadto organ nie ocenił przedłożonych przez skarżącego wraz z wnioskiem zaświadczeń lekarskich oraz orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności dotyczących A. J., zaś w odpowiedzi na skargę błędnie stwierdził, że akta sprawy takiej dokumentacji w stosunku do obu synów W. J. nie zawierają. Pozwala to na uznanie, iż zaskarżona decyzja, poza wskazanymi wcześniej przepisami postępowania, narusza również art. 80 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Należy podkreślić, że przepisy u.ś.r. nie wyjaśniają, w jakich przypadkach osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki "nie jest w stanie" tej opieki świadczyć. Oceny tej okoliczności organy administracji zobowiązane są zatem dokonywać każdorazowo, w realiach konkretnej sprawy, zgodnie z logiką i zasadami doświadczenia życiowego. Nie ulega jednak wątpliwości, że przesłanka ta dotyczy okoliczności uniemożliwiających w sposób obiektywny, a więc niezależny od woli osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną, sprawowanie przez te osoby opieki nad chorym krewnym. Oceniając tę okoliczność należy zatem wziąć pod uwagę w szczególności wiek, stan zdrowia, indywidualną sytuację rodzinną i dochodową, czy miejsce zamieszkania osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną (por. wyroki WSA w Lublinie: z dnia 16 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Lu 600/10, Lex nr 753908 oraz z dnia 2 grudnia 2010 r., sygn. akt II SA/Lu 657/10, Lex nr 753921; wyrok WSA w Gdańsku z dnia 4 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Gd 854/11, Lex nr 1104271). Jednocześnie należy podnieść, że to organy obowiązane są z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy. Odmawiając zaś przyznania świadczenia osobie spokrewnionej w dalszym stopniu, winny w sposób jednoznaczny wykazać istnienie możliwości sprawowania opieki przez osobę z pierwszej grupy pokrewieństwa (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 2 grudnia 2010 r., sygn. akt II SA/Rz 937/10, Lex nr 754716). Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że organy administracji nie wyjaśniły prawidłowo wszystkich okoliczności niniejszej sprawy i nie ustaliły należycie stanu faktycznego, naruszając tym samym przepisy art. 7, art. 77 § 1, a także art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nadto organy naruszyły przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. błędnie zakładając, iż osoba będąca uczeniem szkoły średniej w trybie dziennym nie może z tego tytułu spełnić określonej w tym przepisie przesłanki rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki, co miało wpływ na wynik sprawy. Koniecznym jest zatem ponowne rozpatrzenie sprawy przez organ I instancji, który uwzględni wnioski zawarte w uzasadnieniu niniejszego wyroku i w sposób wnikliwy oceni, czy skarżący jest w stanie sprawować opiekę nad babką, czy opiekę tę rzeczywiście sprawuje i czy z tego powodu nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W tym zakresie organ przede wszystkim ustali, czy skarżący otrzymuje od rodziców środki utrzymania, czy też dla zapewnienia sobie tych środków zmuszony jest podjąć pracę. Organ oceni również jego realne możliwości podjęcia zatrudnienia. Nadto organ I instancji wyjaśni, czy opiekę nad W. J. są w stanie sprawować jej synowie, tj. czy umożliwia im to stan zdrowia, a jeśli nie, to czy są w stanie opłacić inną osobą, która ewentualnie wykonywałaby czynności opiekuńcze. Oceniając powyższe okoliczności organ będzie miał na uwadze, że zgodnie z art. 75 k.p.a., jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest niezgodne z prawem. W szczególności zaś organ rozważy przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, o którym mowa w art. 23 ust. 4aa u.ś.r., zarówno co do rodziny ojca skarżącego, jak i drugiego syna W. J. Końcowo, odnosząc się do zawartego w skardze wniosku skarżącego o rozpatrzenie przez Sąd jego wniosku z dnia 3 października 2012 r. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, należy wyjaśnić, że w myśl przepisu art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej "p.p.s.a."), uprawnienia wojewódzkiego sądu administracyjnego są ograniczone do orzekania o charakterze kasacyjnym. Sąd administracyjny nie może zatem wkraczać w kompetencje organu administracji publicznej zastępując go w rozstrzyganiu sprawy administracyjnej. Z tych wszystkich względów Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.