II SA/Lu 645/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski po rozpoznaniu w dniu 21 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 16 października 2018 r. sygn. akt II SA/Lu 645/18 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia na decyzję Spółki Akcyjnej z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej p o s t a n a w i a utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Zaskarżonym w drodze sprzeciwu postanowieniem z dnia 16 października 2018 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, po rozpoznaniu wniosku skarżącego Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, odmówił przyznania prawa pomocy. Uzasadniając powyższe postanowienie referendarz wskazał, że skarżące Stowarzyszenie na trzech drukach PPPr wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wniosek uzasadniło tym, że jest organizacją społeczną, nie prowadzi działalności gospodarczej, działa na zasadzie wolontariatu i utrzymuje się wyłącznie ze składek członkowskich, zaś na koniec miesiąca stan środków finansowych na rachunku bankowym Stowarzyszenia nie przekracza kwoty 20 zł. Stowarzyszenie wyjaśniło, że liczy 15 członków, zaś roczna składka członkowska wynosi 20 zł i nie może być podniesiona ze względu na niskie dochody środowiska wiejskiego, w którym działa Stowarzyszenie. Za ostatni rok obrotowy zysk Stowarzyszenia wyniósł 4,40 zł. Stowarzyszenie nie posiada rachunku bankowego. W odpowiedzi na wezwanie do nadesłania dokumentów źródłowych Stowarzyszenie nadesłało statut oraz wyjaśniło, że w okresie od 1 stycznia 2018 r. do dnia 1 września 2018 r. (omyłkowo wpisano 2017 r.) jego dochód tworzyły środki finansowe pozyskane ze składek w łącznej wysokości 190 zł. Na dzień 31 sierpnia 2018 r. stan kasy Stowarzyszenia wynosił 9,50 zł. Rozpoznając wniosek strony skarżącej referendarz sądowy na wstępie podkreślił, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z dnia 3 września 2015 r., sygn. akt II OZ 796/15 i z dnia 7 września 2012 r., sygn. akt II OZ 716/12 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Oznacza to, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów sądowych. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna przy tym wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie posiada ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 620 czy postanowienie NSA z dnia 24 lipca 2014 r., sygn. akt II GZ 392/14 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). W ocenie referendarza skarżące Stowarzyszenie nie wykazało zasadności swojego wniosku. W §10 w części poświęconej obowiązkom członków Stowarzyszenia w punkcie 3 przyjmuje się, że obowiązkiem członka jest regularne opłacanie składek i innych świadczeń na rzecz Stowarzyszenia. Skarżące Stowarzyszenie nie wykazało zaś, aby podjęło starania o pozyskanie od swoich członków innych świadczeń, o których stanowi powyżej powołany paragraf statutu, na poczet pokrycia kosztów swojego udziału w niniejszym postępowaniu. Poprzestało jedynie na stwierdzeniu, że nie może podnieść składek ze względu na to, że środowisko ma niskie dochody. Takie twierdzenie, nie poparte żadnymi dowodami – zdaniem referendarza sądowego – nie usprawiedliwia bezczynności Stowarzyszenia. Referendarz uznał zatem, że nie można przyjąć, aby w niniejszej sprawie skarżące Stowarzyszenie podjęło wszelkie niezbędne by zdobyć fundusze na pokrycie kosztów swojego udziału w postępowaniu. Z tego powodu nie można przyjąć, że Stowarzyszenie wykazało, iż nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postepowania bądź, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W sprzeciwie od postanowienia starszego referendarza sądowego skarżące Stowarzyszenie zarzuciło naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów poprzez stwierdzenie, że obowiązkiem członków Stowarzyszenia jest opłacanie bliżej nieokreślonych świadczeń na rzecz Stowarzyszenia. Stowarzyszenie wniosło przy tym o dopuszczenie dowodu z protokołu z posiedzenia Zarządu Stowarzyszenia z dnia [...] r. w sprawie podwyższenia składki członkowskiej z kwoty 10 złotych rocznie do kwoty 20 zł rocznie - na okoliczność ustalenia, iż w dniu 11 lutego 2018 r. Zarząd Stowarzyszenia dokonał podwyższenia składki członkowskiej z kwoty 10 złotych rocznie do kwoty 20 zł rocznie, a także dowodu z protokołu z posiedzenia Zarządu Stowarzyszenia z dnia [...] r. w sprawie skreślenia z listy członków Stowarzyszenia - na okoliczność ustalenia, że Zarząd Stowarzyszenia na posiedzeniu w dniu 8 stycznia 2017 r. dokonał analizy członków, którzy nie opłacają regularnie składek członkowskich i ostatecznie skreślił z listy członków Stowarzyszenia 6 osób fizycznych. Ponadto Stowarzyszenie wniosło o dopuszczenie dowodu z postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 października 2017 r. sygn. akt V SA/Wa 1122/17 - na okoliczność ustalenia, że w sprawie podobnej Stowarzyszenie zostało zwolnione od kosztów sądowych w całości i przyznano mu adwokata z urzędu. Wskazując na powyższe zarzuty i wnioski skarżące Stowarzyszenie domagało się zmiany zaskarżonego postanowienia starszego referendarza sądowego WSA w Lublinie poprzez zwolnienie Stowarzyszenia w całości od kosztów sądowych i ustanowienie na jego rzecz radcy prawnego z urzędu. W uzasadnieniu sprzeciwu Stowarzyszenie podkreśliło, że nie prowadzi działalności gospodarczej. Nie korzysta także (i nie korzystało w przeszłości) z dotacji. Majątek Stowarzyszenia powstaje wyłącznie ze składek członkowskich i z działalności statutowej. Ze statutu Stowarzyszenia wykreślono ponadto możliwość powstawania majątku Stowarzyszenia z darowizn, spadków, zapisów i dotacji. Jednocześnie Stowarzyszenie nie spełnia warunków, by ubiegać się o uzyskanie statusu organizacji pożytku publicznego. Zarząd Stowarzyszenia podejmuje różne działania w celu egzekwowania ewentualnych zaległych składek członkowskich, m.in. poprzez ustne ponaglenia, monity. W ostateczności zaś dokonuje wykreśleń z listy jego członków. Strona skarżąca podkreśliła także, że była zadłużona wobec Izby Administracji Skarbowej w B. na kwotę [...] zł, jednak decyzją Dyrektora tej Izby z dnia [...] r. nr [...] należność ta została umorzona. Stowarzyszenie zaznaczyło, że działa w środowisku wiejskim i małomiasteczkowym, gdzie większość ludności żyje poniżej minimum socjalnego, na progu ubóstwa. W związku z tym stawki członkowskie i ich płatności zostały ustalone przez Zarząd Stowarzyszenia według możliwości członków tj. 20 zł rocznie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a., w tym postanowienia w przedmiocie prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem kontroli Sądu jest postanowienie starszego referendarza sądowego WSA w Lublinie z dnia 16 października 2018 r. odmawiające przyznania Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie w całości od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Podkreślenia wymaga, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych z ich udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania związanych z udziałem strony w sprawie może zatem nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Jak słusznie zauważono w zaskarżonym postanowieniu, osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej, by uzyskać prawo pomocy, powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie W ocenie Sądu w świetle powyższych reguł, stanowisko referendarza sądowego, iż strona skarżąca nie wykazała istnienia przesłanek do przyznania jej prawa pomocy w zakresie całkowitym, uznać należy za prawidłowe. Należy bowiem stwierdzić, że fakt, iż wnioskujące Stowarzyszenia jest organizacją nieprowadzącą działalności gospodarczej, nie może stanowić przesłanki przyznania mu prawa pomocy albowiem ww. ustawa nie przewiduje takiego kryterium. O przyznaniu prawa pomocy nie może także przesądzać okoliczność, iż skarżące Stowarzyszenie utrzymuje się wyłączenie ze składek członkowskich i nie pozyskuje środków umożliwiających sfinansowanie kosztów niniejszego postępowania sądowego. Trzeba zaakcentować, że w art. 33-35 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 210 ze zm.).określono szeroki zakres źródeł, z których tego rodzaju podmiot może czerpać dochody i nie budzi wątpliwości, że jego członkowie powinni zadbać o wykorzystanie tych możliwości. Dobrowolna rezygnacja z takiej formy finansowania działalności Stowarzyszania (co ma miejsce w niniejszej sprawie) w żaden sposób nie może uzasadniać żądania przyznania prawa pomocy. Zgodnie bowiem z poglądem wyrażonym w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 września 2009 r. sygn. akt II OZ 801/09 (LEX nr 629040), wprowadzenie przez członków stowarzyszenia takich reguł finansowania działalności, które nie zapewniają dostatecznych środków na ten cel powodując w konsekwencji, że staje się ono współfinansowane za pomocą środków publicznych (a zwolnienie od kosztów sądowych jest przecież formą takiego współfinansowania) stanowi zaprzeczenie zasady, w myśl której stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Warto również zwrócić uwagę, że - jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 1 grudnia 2009 r. sygn. II OZ 1056/09 (LEX nr 582885) - jeżeli założyciele stowarzyszenia, przyjmując cele swojej działalności są świadomi, że nie posiadają ani też nie będą w stanie zdobyć środków na jej prowadzenie, to powstaje pytanie o cel działania takiej organizacji. Istota działania stowarzyszenia z natury rzeczy wyklucza bowiem przerzucenie kosztów jego działalności na Skarb Państwa. Dlatego też skarżące Stowarzyszenie, w ramach normalnego funkcjonowania, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność zdobycia i posiadania środków finansowych na prowadzenie spraw sądowych. Okoliczność, że Stowarzyszenie nie podjęło takich działań nie uzasadnia zatem udzielenia jej przedmiotowego zwolnienia. Działanie takie oznaczałoby bowiem przerzucenie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, a tym samym stanowiło zaprzeczenie zasady działania stowarzyszeń na bazie własnego majątku, a nie majątku publicznego. Warto ponadto zauważyć, że jeżeli nawet skarżące Stowarzyszenie w swym statucie ograniczyło źródła swego finansowania do składek członkowskich, zaś wysokość owych składek została przez Stowarzyszenie podwyższona z dniem 11 lutego 2018 r., to w sytuacji, gdy pomimo tego Stowarzyszenie nadal nie posiada środków finansowych umożliwiających pokrycie kosztów niniejszego postępowania sądowego, winno podjąć kolejne działania w kierunku uzyskania stosownych środków pieniężnych na ten cel np. poprzez dodatkowe podwyższenie składek do wysokości gwarantującej sfinansowanie podejmowanych działań, czy też poprzez przyjęcie w poczet swoich członków odpowiedniej liczby osób, które takie składki będą uiszczać. Niepodjęcie zaś takich działań, w istocie umożliwiających mu funkcjonowanie i realizowanie celów, dla których zostało powołane, oznacza, że Stowarzyszenie samo pozbawiło się możliwości zdobycia środków na poniesienie kosztów sądowych. Prawo pomocy może być natomiast przyznane tylko wówczas, gdy wnioskodawca – z przyczyn od siebie niezależnych - nie może pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego. Końcowo wymaga podkreślenia, że dla oceny wniosku skarżącego Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy złożonego w niniejszym postępowaniu, nie mogło mieć znaczenia przywołane przez skarżące Stowarzyszenie w sprzeciwie postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 października 2017 r. sygn. akt V SA/Wa 1122/17, przyznające Stowarzyszeniu prawo pomocy w zakresie całkowitym w postępowaniu toczącym się przed tym Sądem. Wskazane rozstrzygnięcie WSA w Warszawie nie wiąże bowiem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę. Należy mieć bowiem na względzie, że w każdej sprawie sąd administracyjny odrębnie i samodzielnie podejmuje rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy na podstawie oświadczeń i dokumentów przedstawionych przez osoby ubiegające się o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 19 listopada 2014 r. sygn. akt I OZ1042/14 – dostępne w CBOSA). Mając powyższe na względzie i uznając zaskarżone postanowienie starszego referendarza sadowego za prawidłowe, Sąd - na podstawie art. 260 p.p.s.a. - orzekł jak w sentencji postanowienia.