II SA/Lu 845/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Asesor sądowy Marcin Małek, Protokolant Referent Natalia Kondraciuk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia 26 sierpnia 2021 r. znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania M. K. (dalej jako: skarżąca) utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta B. P. z dnia 18 czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że wnioskiem z 25 maja 2021 r. skarżąca wystąpiła do organu I instancji o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem A. S. (urodzonym 29.12. 1947 r.), legitymującym się orzeczeniem o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności. W uzasadnieniu wniosku skarżąca wyjaśniła, że mieszka na tej samej klatce schodowej co ojciec , w związku z czym może sprawować i faktycznie sprawuje opiekę nad wymagającym pomocy ojcem. Wskazała, że ojciec jest żonaty, ale żona – A. S. - ze względu na zły stan zdrowia i konieczność opieki nad dwoma niepełnosprawnymi synami ([...] lat 39 i W. K. lat 46) nie jest zdolna do sprawowania opieki nad mężem. Organ I instancji odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, motywując odmowę dwiema okolicznościami: niespełnieniem przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111; dalej jako: u.ś.r.), gdyż z orzeczenia o niepełnosprawności nie wynika kiedy niepełnosprawność powstała oraz ze względu na to, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.). W odwołaniu od decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1, ust. 1b u.ś.r. wskazując, że ojciec jej wymaga opieki i taką opiekę ona sprawuje. Pracownik socjalny potwierdził to w trakcie wywiadu środowiskowego. Podkreśliła, że jest do dyspozycji ojca 24 godziny na dobę i jest to możliwe dzięki temu, że mieszkają "drzwi w drzwi". Ojciec potrzebuje opieki fizycznej (a nie materialnej), którą skarżąca realizuje poprzez pomoc w wizytach lekarskich raz w miesiącu lub częściej w zależności od jego stanu zdrowia. Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium zakwestionowało powołanie się przez organ I instancji na przesłankę negatywną związaną z wiekiem powstania niepełnosprawności osoby, nad którą ma być sprawowana opieka, ze względu na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (K [...]), w którym stwierdzono częściową niekonstytucyjność art. 17 ust. 1b u.ś.r. Tym niemniej jednak, zdaniem Kolegium błąd organu I instancji nie miał wpływu na rozstrzygnięcie sprawy, ze względu na wystąpienie negatywnej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Żona niepełnosprawnego w stopniu znacznym A. S. – A. S. nie legitymuje się żadnym orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Dostrzegając rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych Kolegium przychyliło się do stanowiska akcentującego konieczność ścisłej (językowej) wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., wykluczającej możliwość oceny przez organ administracji lub sąd administracyjny, czy stan zdrowia osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Stosując ten pogląd w rozpoznawanej sprawie Kolegium stwierdziło, że okoliczność rzeczywistego sprawowania opieki przez skarżącej nad niepełnosprawnym ojcem nie znosi obowiązków określonych w art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ciążących na matce skarżącej, gdyż istotne znaczenie w tym zakresie ma jedynie to, że matka formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Problemy zdrowotne A. S. (nadciśnienie, cukrzyca i bóle stawów) oraz sprawowanie opieki na dwoma niepełnosprawnymi dorosłymi synami nie stanowią wystarczającej podstawy do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. W ocenie Kolegium zakres również opieki sprawowanej przez skarżącą nad ojcem nie wymagał i nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia, ponieważ do 2020 r. skarżąca była zatrudniona na umowę zlecenia i jednocześnie opiekowała się ojcem. Ojciec skarżącej jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji co najmniej od 18 lutego 2005 r. (tj. od dnia ustalenia w orzeczeniu Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 8 maja 2007 r. znacznego stopnia niepełnosprawności), natomiast skarżąca od 1 lipca 2019 r. do 30 września 2020 r. była zatrudniona na umowę zlecenia. Z wywiadów środowiskowych ze skarżącą wynika, że niepełnosprawny ojciec mieszka z żoną oraz z synem i pasierbem. Skarżąca, która mieszka na tej samej klatce schodowej pomaga ojcu podając leki, przygotowując rano i wieczorem kąpiele (strzyże, goli, obcina paznokcie), robiąc masaże kręgosłupa i nóg. Ponadto towarzyszy ojcu przy wizytach u lekarzy, załatwianiu spraw urzędowych, wykupuje leki, a ponadto robi pranie, zakupy spożywcze i ubraniowe, sprząta zajmowane przez niego pomieszczenie oraz przygotowuje posiłki, a także zabiera na spacery. W ocenie Kolegium tak ustalony zakres opieki skarżącej nad niepełnosprawnym ojcem nie wskazuje na to, że opieki tej nie można byłoby pogodzić z pozostawaniem w zatrudnieniu. W skardze na decyzję Kolegium skarżąca zarzuciła: - naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.s.r., wywodząc, że odmówiono jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem z tego powodu, że pozostaje on w związku małżeńskim, a jego żona A. S. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednocześnie nie jest ona w stanie opiekować się mężem, gdyż opiekuje się dwoma synami (braćmi skarżącej) niepełnosprawnymi w stopniu znacznym; - pominięcie przez organ I instancji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. Skarżąca przytoczyła orzecznictwo sądów administracyjnych i powtórzyła argumentację zawartą w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Mając na uwadze tak sformułowane zarzuty wniosła o uchylenie decyzji wydanych przez organy obydwu instancji. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że Kolegium prawidłowo nie podzieliło stanowiska organu I instancji co do odmowy przyznania świadczenia na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Zgodność tego przepisu z Konstytucją została zakwestionowana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (sygn. K 38/13; OTK-A 2014, z. 9, poz. 104). Trybunał uznał za niekonstytucyjne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od okresu powstania niepełnosprawności. Wprawdzie prawodawca nie podjął działań w celu uchylenia lub zmiany art. 17 ust. 1b u.ś.r., jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się jednolity już pogląd, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje niezależnie od momentu kiedy powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki (por. analogiczne stanowisko wyrażone w wyrokach tutejszego sądu, tj. WSA w Lublinie, z 7 marca 2019 r., II SA/Lu 55/19 i z 28 marca 2019 r., II SA/Lu 87/19 oraz powoływane tam orzeczenia NSA). Zatem zarzuty podniesione przez skarżącą w tym zakresie są niezasadne. W zaskarżonej decyzji Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, który stwierdził, że A. S. będący osobą, nad którą ma być sprawowana opieka przez skarżącą, pozostaje w związku małżeńskim z A. S., która nie legitymuje się żadnym orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, co oznacza wystąpienie negatywnej przesłanki wskazanej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. W świetle tego przepisu, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powołany przepis interpretowany z zastosowaniem wyłącznie wykładni językowej nie pozostawia wątpliwości co do tego, że nie jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, w której osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Wyłączenie zastosowania tej przesłanki negatywnej jest możliwe wyłącznie wówczas, gdy współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy przyjęciu tak ścisłej interpretacji analizowanego przepisu, kwestie faktycznej możliwości sprawowania opieki przez małżonka pozostają całkowicie obojętne dla rozstrzygnięcia sprawy. Podkreślić należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych istnieją rozbieżności na tle interpretacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. (zarówno skarżąca, jak i Kolegium powołują orzeczenia wspierające przeciwstawne poglądy w tym zakresie). W orzeczeniach tutejszego Sądu prezentowany był pogląd odwołujący się do tego nurtu orzeczniczego, który podkreślał konieczność dokonywania w pewnych szczególnych sytuacjach korekty wyników wykładni językowej analizowanego przepisu. Konsekwencją tego poglądu było dopuszczanie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, pomimo wystąpienia przesłanki negatywnej, tzn. w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki miała małżonka, a małżonek ten nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzeczeniach tych wskazywano, że fakt pozostawania w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważany za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana w dalszej kolejności (por. przykładowo: wyrok NSA z 19 stycznia 2017 r., I OSK 1622/15; wyrok WSA w Białymstoku z 4 kwietnia 2013 r. II SA/Bk 987/12 ; wyrok WSA w Łodzi z 6 lipca 2020 r., II SA/Łd 346/20; wyrok WSA w Olsztynie z 12 marca 2020r., II SA/Ol 28/20; wyrok WSA w Poznaniu z 1 lipca 2020 r., IV SA/Po 473/20; wyrok WSA w Rzeszowie z 7 lipca 2020 r., II SA/Rz 312/20; wyrok WSA we Wrocławiu z 8 marca 2012 r., IV SA/Wr 848/11). Trzeba przy tym zauważyć, że sądy odwoływały się do wykładni celowościowej, nader mocno korygującej wyniki wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. w przypadkach naprawdę wyjątkowych, kiedy odmowa przyznania świadczenia poprzez odwołanie do literalnego brzmienia przepisu godziłaby w elementarne poczucie sprawiedliwości i byłaby sprzeczna z aksjologią prawną, na której opiera się system wsparcia określony przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych. Dotyczyło to przypadków skrajnych, kiedy wymaganie realizacji obowiązku opieki przez małżonka prowadziłoby do konkluzji irracjonalnych, godzących w elementarne poczucie sprawiedliwości i podważających aksjologiczne fundamenty systemu prawnego (zasada sprawiedliwości społecznej – art. 2 Konstytucji, nakaz ochrony i opieki nad rodziną – art. 18 Konstytucji) oraz nakaz pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej – art. 71 Konstytucji). W szczególności chodziło o sytuacje, kiedy małżonek osoby wymagającej opieki sam był osobą niepełnosprawną (choć nie w stopniu znacznym), dotkniętą poważnymi schorzeniami uniemożliwiającymi sprawowanie opieki, znajdującą się w trudnej sytuacji materialnej (por. przykładowo wyroki tutejszego Sądu z 26 listopada 2020 r., II SA/Lu 457/20; z 7 stycznia 2021 r., II SA/Lu 658/20 oraz powoływane tam orzecznictwo). Należy jednak zauważyć, że w najnowszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego zdecydowanie dominuje pogląd bazujący na ścisłej, językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. W świetle tej, dominującej aktualnie linii orzeczniczej, w oparciu o literalne brzmienie, zasadne i konieczne jest ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim. Natomiast otrzymanie świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. pomimo pozostawania przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim jest możliwe jedynie w sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Taki pogląd został wyrażony nie tylko w powoływanym przez Kolegium wyroku NSA z 11 sierpnia 2020 r. (I OSK 599/20), ale również w całym szeregu innych wyroków tego Sądu (por. wyroki NSA: z 14 grudnia 2018 r., I OSK 3539/18; z 23 stycznia 2020 r., I OSK 2462/19; z 25 września 2020 r., I OSK 960/20; z 20 listopada 2020 r., I OSK 1304/20; z 2 grudnia 2020 r., I OSK 2900/19; z 20 stycznia 2021 r., I OSK 2031/20; z 9 lutego 2021 r., I OSK 2390/20; z 24 lutego 2021 r., I OSK 2422/20). Pogląd taki jest prezentowany w ostatnim czasie również w orzeczeniach tutejszego Sądu (por. wyroki z 4 lutego 2021 r., II SA/Lu 665/20 i z 22 kwietnia 2021 r., II SA/Lu 81/21). Biorąc pod uwagę powyższy, dominujący aktualnie nurt orzeczniczy, dążąc do poszanowania wartości jednolitości orzecznictwa sądowego, jako wartości istotnej z punktu widzenia konstytucyjnych standardów równości wobec prawa i pewności prawa, Sąd w składzie orzekającym w rozpoznawanej sprawie uznaje za prawidłowy pogląd wskazujący na konieczność literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. W tej sytuacji należy uznać, że stanowisko Kolegium jest prawidłowe również w zakresie tej przesłanki odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kwestia faktycznej możliwości sprawowania opieki nad mężem przez A. S. jest nieistotna dla rozstrzygnięcia, skoro bezspornie nie legitymuje się ona orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W związku z tym podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. należy uznać za niezasadny. Zarzut ten bazuje na poglądach wyrażanych w orzecznictwie, ale sprzecznych z aktualnie dominującą linią orzeczniczą. Powyższe argumenty są wystarczające do oddalenia skargi, z uwagi na to, że decyzja Kolegium jest zgodna z prawem. Tym niemniej jednak, kierując się koniecznością kompleksowej oceny zaskarżonej do sądu decyzji i odniesienia do wszystkich zarzutów podniesionych w skardze, konieczne jest również odniesienie się do stanowiska Kolegium w zakresie, w jakim oparło odmowę przyznania świadczenia na braku związku między rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad ojcem. Jak wskazuje się w utrwalonym już orzecznictwie, podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi o sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (por. wyroki NSA z 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11; z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13; z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16). W rozpoznawanej sprawie Kolegium trafnie dokonało oceny możliwości pogodzenia opieki nad osobą niepełnosprawną z rezygnacją skarżącej z zatrudnienia (art. 17 ust. 1 u.ś.r.). Organy administracji przeprowadziły postępowanie wyjaśniające zgodnie z zasadami wynikającymi z kodeksu postępowania administracyjnego. Zasadność rozstrzygnięcia Kolegium wzmacnia równie trafna argumentacja odnosząca się do relacji między zakresem sprawowanej opieki (ustalonym w oparciu o wywiad środowiskowy) a możliwością podjęcia zatrudnienia. Sąd w całości podziela argumenty Kolegium, że skoro ojciec skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym co najmniej od 2005 r., a skarżąca jeszcze w 2020 r. z pewnością pracowała (co wynika ze złożonego przez nią zaświadczenia – k. 13, umowy zlecenia – k. 11-12, pisma dot. rozwiązania umowy – k. 10 akt adm.), to brak jest związku między koniecznością sprawowania opieki a rezygnacją z zatrudnienia. Ponadto zakres opieki, jaką skarżąca sprawuje nad swoim ojcem nie wymagał i nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia. Sama skarżąca wskazała, że czynności związane z opieką zajmują jej około 5 godzin dziennie ( vide Informacja udzielona przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia – k. 6 akt adm.). Skoro skarżąca mogła wykonywać pracę do 2020 r., a jednocześnie w żaden sposób nie wykazała, że stan zdrowia jej ojca uległ znacznemu pogorszeniu w ostatnim czasie, to zasadnie przyjęły organy, że rezygnacja z zatrudnienia nie ma związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. W świetle tych okoliczności organy administracji zasadnie uznały, że skarżąca nie spełniła również warunku z art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r., tym samym prawidłowo odmówiły skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Podniesione w skardze zarzuty są całkowicie niezasadne. Stan faktyczny został prawidłowo ustalony przez organy obu instancji, zaś w uzasadnieniu decyzji Kolegium odniosło się w sposób wyczerpujący do wszystkich zarzutów zawartych w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Przedstawiono w nim przejrzyście i przekonująco cały tok argumentacji. Mając na względzie powyższe okoliczności Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.