II SA/Lu 934/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Pawlos - Janusz, Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc - Malec (sprawozdawca), Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski, Protokolant Starszy referent Agata Jakimiuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 2 lipca 2015 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zasiłku dla opiekuna oddala skargę. Decyzją z dnia ..... Samorządowe Kolegium Odwoławcze .... utrzymało w mocy decyzję z dnia ... wydaną z upoważnienia Burmistrza ... przez Referenta Ośrodka Pomocy Społecznej ... o odmowie przyznania A. S. zasiłku dla opiekuna z tytułu opieki nad H. W. W toku postępowania A. S. podnosiła, że opiekuje się schorowaną 90-letnią H. W. i z tego powodu nie może podjąć zatrudnienia. Wyjaśniła, że H. W. jest babką jej dzieci, pochodzących z nieformalnego związku z jej synem, który zginął w wypadku w 2008r.; drugi zaś syn mieszka w Ś. i nie jest w stanie opiekować się matką. Wskazała, że pobierała już świadczenie pielęgnacyjne w związku z koniecznością sprawowania opieki nad "teściową" na podstawie decyzji z dnia ...., jednak decyzja ta wygasła z mocy prawa z dniem 30 czerwca 2013r. Odmawiając przyznania zasiłku dla opiekuna organy obu instancji wyjaśniły, że obowiązujące przepisy tj. art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 4 kwietnia 2014r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz.U. z 2014.r, poz. 567), zwanej dalej "ustawą" w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006r., Nr 139, poz. 992 ze zm.), zwanej dalej "u.ś.r." przewidują możliwość przyznania zasiłku dla opiekuna "innym (niż matka, ojciec, opiekun faktyczny dziecka) osobom" wyłącznie, gdy na osobach tych ciąży obowiązek alimentacyjny. Na A. S. nie ciąży natomiast względem H. W. obowiązek alimentacyjny, gdyż nie należy ona do zamkniętego kręgu osób wymienionych w art. 128 – 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (H. W. jest bowiem dla niej teściową lub świekrą). Samorządowe Kolegium Odwoławcze .... wskazało dodatkowo, że bez znaczenia jest to, że A. S. pobierała wcześniej świadczenie pielęgnacyjne na podstawie decyzji z dnia ...., gdyż decyzja ta wygasła z mocy prawa z dniem 30 czerwca 2013r. na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 grudnia 2012r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2012r., poz. 1548). W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie A. S. wniosła o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego ... zarzucając niezastosowanie przepisu art. 17 ust. 1 w brzmieniu obowiązującym w dniu 31 grudnia 2012r. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja prawa nie narusza. Podstawą jej wydania był art. 2 ust. 1 i 2 powołanej wyżej ustawy o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów ("ustawy"). Zgodnie z tym przepisem, zasiłek dla opiekuna przysługuje osobie, jeżeli decyzja o przyznaniu jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wygasła z mocy prawa na podstawie art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1548 oraz z 2013 r. poz. 1557) z dniem 1 lipca 2013 r. (ust.1). Zasiłek dla opiekuna przysługuje: 1) za okresy od dnia 1 lipca 2013 r. do dnia poprzedzającego dzień wejścia w życie ustawy, w których osoba spełniała warunki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego określone w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992, z późn. zm.) w brzmieniu obowiązującym w dniu 31 grudnia 2012 r.; 2) od dnia wejścia w życie ustawy, jeżeli osoba spełnia warunki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego określone w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym w dniu 31 grudnia 2012 r. (ust.2). Z kolei w świetle przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym w dniu 31 grudnia 2012 r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm., dalej "k.r.i.o.") ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności art. 17 ust.1). Osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1 (art. 17 ust. 1a). W świetle powołanych przepisów krąg podmiotów, którym przysługuje zasiłek dla opiekuna jest ściśle określony i obejmuje wyłącznie: matkę/ojca, opiekuna faktycznego dziecka oraz inne osoby, ale tylko te, na których ciąży zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny. Obowiązek alimentacyjny (obowiązek dostarczania środków utrzymania) natomiast obciąża wyłącznie krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo (art.128 k.r.i.o.). Istnieje również obowiązek alimentacyjny osób pozostających w stosunku przysposobienia (art.131 k.r.i.o.). Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje również quasi obowiązek alimentacyjny małżonków, zobowiązując ich do wzajemnej pomocy i przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny (art. 23 i 27 k.r.i.o.); dotyczy to również małżonków będących w separacji (art.130 k.r.i.o.). Poza tymi przypadkami k.r.i.o. nie przewiduje obowiązku alimentacyjnego, w szczególności obowiązku takiego nie mają powinowaci (a więc m.in. teściowa, synowa), a tym bardziej osoby, które nie pozostają w żadnym formalnym związku z osobą, nad którą sprawują opiekę. Wprawdzie niektóre sądy administracyjne dokonują prokonstytucyjnej rozszerzającej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r., dopuszczając przyznanie takiego świadczenia nie tylko osobom, na których formalnie ciąży obowiązek alimentacyjny (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 2 lutego 2012r., sygn. akt IV SA/Po 1292/11; wyrok WSA w Białymstoku z dnia 20 stycznia 2011r., sygn. akt II SA/Bk 776/10; wyrok WSA w Łodzi z dnia 25 listopada 2011r., sygn. akt II SA/Łd 943/11; wyrok WSA w Lublinie z dnia 12 października 2010r., sygn. akt II SA/Lu 593/10), jednak Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 9 grudnia 2013r. w składzie 7 sędziów (sygn. akt I OPS 5/13) jednoznacznie stwierdził, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wyłącznie osobie, którą obciąża obowiązek alimentacyjny zgodnie z k.r.i.o. Odwołując się zatem do orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego (wyroki z dnia 15 listopada 2006r., sygn. akt P 23/05; z dnia 18 lipca 2008r., sygn. akt P 27/07, z dnia 22 lipca 2008r., sygn. akt P 41/07) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. NSA wskazał, że celem tych uregulowań jest to, by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w związku z wykonywaniem ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny. Podkreślić przy tym należy, że pomimo wielokrotnych zmian cytowanego przepisu art. 17 u.ś.r., ustawodawca nie umożliwił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym, niż zobowiązanym formalnie do alimentów. W świetle powyższego, skarżąca A. S. pomimo iż pobierała świadczenie pielęgnacyjne w związku z koniecznością sprawowania opieki nad H. W. na podstawie decyzji, która następnie wygasła z dniem 30 czerwca 2013r., to jednak obecnie nie spełnia przesłanek, o których mowa w przepisach u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym w dniu 31 grudnia 2012 r., gdyż nie należy ona do żadnej z wymienionych wyżej grup osób zobowiązanych do jej alimentacji. Jak wynika z akt sprawy, nie pozostawała ona w związku małżeńskim z synem H. W., lecz w konkubinacie (wywiad środowiskowy z 11 czerwca 2014r.). W konsekwencji brak jest podstaw prawnych do przyznania jej zasiłku dla opiekuna na podstawie art. 2 ust. 1 i 2 ustawy. Należy podkreślić przy tym, że przepisy ustawy nie przewidują automatyzmu, który zobowiązywałby do przyznania zasiłku dla opiekuna w każdym przypadku, gdy wcześniej wnioskodawca pobierał świadczenie pielęgnacyjne. Wniosek o przyznanie takiego zasiłku wszczyna odrębne postępowanie, w toku którego organ na nowo bada przesłanki, o których mowa w art.2 ustawy, przy czym w odniesieniu do okresu wskazanego w ust. 1 pkt 1 organ bada czy zachodziły one w tym okresie, zaś w odniesieniu do okresu wskazanego w ust. 1 pkt 2 organ ustala czy zachodzą one aktualnie. Z powyższych względów skarga podlega oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm.). Ubocznie wskazać należy, że osoby zobowiązane do alimentacji, o ile same nie mogą świadczyć swoim niepełnosprawnym bliskim pomocy, powinny ją zapewnić korzystając z pomocy innych osób. Skoro więc żyje syn H. W. i na nim spoczywa obowiązek alimentacyjny wobec matki, to jeśli nie może go realizować samodzielnie, może skorzystać z pomocy nie zobowiązanej do alimentacji skarżącej A. S. Niezależnie od tego, o właściwe świadczenie z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad H. W. mogą się również ubiegać jej pełnoletnie wnuki (dzieci skarżącej), o ile spełnią inne przesłanki przyznania tych świadczeń.