III SA/Lu 107/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Zalewski po rozpoznaniu w dniu 28 czerwca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. S. na decyzję G I T D z dnia [..]r., nr [..] w przedmiocie kary pieniężnej za naruszenie przepisów ustawy o transporcie drogowym - na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia [..] r. postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia [..] r. o odmowie przyznania prawa pomocy. M. S. w złożonej skardze zwrócił się m.in. z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Następnie złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu "PPF" zaznaczając, że domaga się zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, że jest młodym przedsiębiorcą, prowadzi działalność gospodarczą od września 2016 r. i jest mu trudno utrzymać się na rynku. Oświadczył, że jego kondycja finansowa jest słaba. W dalszej części urzędowego formularza podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie posiada żadnego majątku nieruchomego, ani zasobów finansowych (oszczędności, papierów wartościowych, wierzytelności). W skład jego majątku wchodzi samochód ciężarowy marki R. i naczepa ciężarowa S. Skarżący podał, że dochód z działalności gospodarczej wynosi [..] zł miesięcznie. Po rozpoznaniu wniosku, postanowieniem z dnia [..] r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy skarżącemu. W uzasadnieniu postanowienia referendarz sądowy wskazał, że oświadczenie skarżącego złożone na urzędowym formularzu okazało się niewystarczające do oceny możliwości poniesienia przez niego w przedmiotowej sprawie kosztów postępowania. W ocenie referendarza, skarżący nie wykonując wezwania z [..] r., nie ujawnił w pełni swej sytuacji materialnej. Powoduje to negatywne konsekwencje dla strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżący podniósł, że nie wykonał wezwania ponieważ wykonywał pracę i nie był obecny w domu. Wyjaśnił, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy wykazywał, że jest osobą samotną, jednak w międzyczasie jego sytuacja rodzinna zmieniła się i obecnie jest żonaty. Wydatki, które skarżący musi ponosić na utrzymanie rodziny, znacznie wzrosły i nadal nie jest w stanie pokrywać kosztów związanych z postępowaniem bez uszczerbku dla niego i jego rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718, z późn. zm.), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Ustawa nowelizująca ten przepis weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. Oznacza to, że obecnie sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie jak dotychczas rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego, a więc w zakresie częściowym (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Jak wynika z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: wysokości kosztów jakie musi ponieść strona na poczet postępowania sądowego oraz sytuacji finansowej, w tym zwłaszcza aktualnych możliwości płatniczych skarżącego (por. m.in. postanowienie NSA z 15 stycznia 2014 r. II FZ 1526/13 LEX nr 1417309). Należy też podkreślić, że dokonując oceny przedstawionych przesłanek trzeba brać pod uwagę sytuację aktualną, a nie przeszłą czy przyszłą. W urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, że jego kondycja finansowa jako młodego przedsiębiorcy prowadzącego działalność gospodarczą od września [...]r. jest słaba. Trafnie referendarz sądowy uznał, że dla oceny tej okoliczności niezbędne zatem było ustalenie wielkości przychodów i kosztów w prowadzonej działalności, jak również zbadanie stanu kont bankowych skarżącego w okresie poprzedzającym złożenie wniosku o prawo pomocy. Ponadto, ponieważ skarżący wykazał, że nie posiada żadnego majątku nieruchomego, wyjaśnienia wymagało do kogo należy nieruchomość wykazana w urzędowym formularzu jako miejsce zamieszkania skarżącego, jaka jest jej wielkość i szacunkowa wartość. Ustalenie powyższych okoliczności miało bezpośredni wpływ na ocenę możliwości płatniczych skarżącego, w związku z czym w trybie art. 255 p.p.s.a., wezwano skarżącego do złożenia dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń. Wezwanie powyższe zostało prawidłowo doręczone [..] r. i pozostało bez odpowiedzi. Należy podkreślić, że celem prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z 8 stycznia 2015 r., II OZ 1361/14; z 13 stycznia 2015 r., II OZ 1387/14; z 14 stycznia 2015 r., II OZ 1402/14; z 16 stycznia 2015 r., I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z 20 stycznia 2015 r., II OZ 11/15; z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., II GZ 935/14, CBOSA). W ocenie sądu, w badanej sprawie skarżący nie wykazał skutecznie, że konieczność uiszczenia kosztów sadowych, nawet z uwzględnieniem wspomnianej wyżej szerszej perspektywy, mogłaby spowodować uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącego. W ugruntowanym już orzecznictwie wskazuje się, że prawo pomocy jest wyłomem uczynionym przez ustawodawcę na rzecz strony biednej, którego udzielenie wiąże się z koniecznością należytego zachowania się wnioskodawcy (przedstawienia sądowi oceniającemu wniosek całości materiału dokumentującego stan majątkowy). Prawo pomocy nie jest instytucją przysługującą osobom uznającym się za niezamożne, a osobom, które taki fakt wykażą stosownymi dokumentami i oświadczeniami (postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15, LEX nr 1640412). To na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. (postanowienie NSA z 28 stycznia 2015 r., II OZ 43/15, LEX nr 1640593). Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna wykazać szczerą wolę współpracy z sądem i rzetelnie przedstawić swoją sytuację majątkową i finansową, nie zatajając żadnych istotnych faktów w tym zakresie. Zdaniem Sądu referendarz trafnie wywiódł, że udzielone przez stronę we wniosku i sprzeciwie informacje zawarte na temat sytuacji majątkowej i dochodowej nie tworzą jasnego obrazu jej zdolności płatniczych, a podniesione w sprzeciwie zarzuty błędnej oceny tej sytuacji są chybione. Wymaga podkreślenia, że ciężar wykazania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o prawo pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona domagająca się przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych powinna bowiem przedstawić fakty i argumentację, które potwierdzałyby jej niezdolność do wygospodarowania środków na pokrycie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego. Obowiązkiem wnioskodawcy jest bowiem, przy zachowaniu należytej staranności, wyczerpujące wykazanie swojej szeroko pojętej sytuacji materialnej. W konkluzji należy stwierdzić, że w pełni prawidłowa była ocena referendarza sądowego, że w sprawie nie zachodzą przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a, warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, ponieważ skarżący, wbrew obowiązkowi dochowania należytej staranności, nie przedstawił swojej sytuacji w sposób wyczerpujący i pełny. Nie ma zatem podstaw do uchylenia postanowienia referendarza jako naruszającego prawo. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w L., na podstawie art. 260 § 1 oraz art. 246 § 1 p.p.s.a. orzekł, jak w postanowieniu.