III SA/Lu 1610/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Robert Hałabis po rozpoznaniu w dniu 20 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi G. G. na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry – w zakresie sprzeciwu skarżącego od postanowienia referendarza sądowego z dnia 21 marca 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. G. G. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia 1 września 2015 r., w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry. Jednocześnie w skardze wniósł o przyznanie prawa pomocy, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Do skargi został załączony nieaktualny urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz dokumenty źródłowe: kserokopie zeznań podatkowych skarżącego PIT-36 za rok 2013 i 2014, wydruk z CEIDG, dowody opłat za śmieci, abonamentu TV, wodę i ścieki, ratę kredytu, wyciąg z rachunku bankowego matki skarżącego za okres od 2 lipca do 1 sierpnia 2015 r., pisma potwierdzające istnienie zadłużenia alimentacyjnego. Na wezwanie referendarza sądowego pełnomocnik skarżącego nadesłał wniosek o przyznanie prawa pomocy na obowiązującym druku urzędowego formularza, w którym skarżący wyjaśnił, że domaga się zwolnienia od kosztów sądowych. Dołączył również zaświadczenie urzędu pracy z dnia 6 listopada 2015 r. Nie zostały natomiast nadesłane dokumenty, do złożenia których pełnomocnik skarżącego został zobowiązany wezwaniem z dnia 5 lutego 2016 r. Z oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz nadesłanych dokumentów wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, a źródłem utrzymania obojga jest emerytura jego matki w kwocie [...] zł netto. Skarżący od dnia 6 listopada 2015 r. został zarejestrowany jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych (zaświadczenie urzędu pracy z dnia 6 listopada 2015 r.). Obecnie skarżący odbywa karę 1 roku pozbawienia wolności w formie dozoru elektronicznego. W urzędowym formularzu skarżący podał również, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z nim jeszcze dwoje niepełnoletnich dzieci, które – co wynika z pisma pełnomocnika skarżącego z dnia 16 października 2015 r. – zamieszkują ze swoimi matkami. Skarżący posiada znaczne zaległości w płaceniu na dzieci alimentów, które względem funduszu alimentacyjnego wynoszą [...] zł (pismo GOPS z dnia 3 lutego 2016 r.). We wniosku skarżący wyjaśnił również, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza została wyrejestrowana z dniem 3 września 2015 r., co potwierdza wydruk z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej RP. Wyjaśnił ponadto, że nie posiada żadnego majątku nieruchomego, ani żadnych zasobów finansowych (oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych). W uzasadnieniu wniosku złożonego na urzędowym formularzu skarżący podał także, iż na stałe miesięczne koszty utrzymania koniecznego składają się następujące wydatki: abonament TV [...] zł, energia elektryczna [...] zł, wywóz śmieci [...] zł, podatek od nieruchomości [...] zł, bieżące naprawy konieczne ok. [..] zł, zakup opału [...] zł (rocznie), rata kredytu na konieczny remont nieruchomości [...] zł, żywność [...] zł, leczenie matki skarżącego [...] zł, spłata zaległości alimentacyjnych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych [...] zł, dojazdy środkami komunikacji publicznej [...] zł, bilet miesięczny PKP oraz pozostałe środki komunikacji [...] zł. Postanowieniem z dnia 21 marca 2016 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie od postanowienia skarżący zakwestionował zasadność odmowy przyznania mu wnioskowanej pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Na wstępie wyjaśnić należy, że ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015 r. poz. 658), która weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r., zmianie uległy zasady rozpoznawania sprzeciwu od rozstrzygnięć referendarza sądowego w zakresie prawa pomocy. Zgodnie bowiem z art. 2 powołanej ustawy, przepisy ustawy w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 2-8, pkt 10-14, pkt 19-32, pkt 34-39, pkt 41-47, pkt 51, pkt 52, pkt 55, pkt 57, pkt 58, pkt 60-69, pkt 71, pkt 72 i pkt 74-81 niniejszej ustawy stosuje się również do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie. W pozostałym zakresie do tych postępowań stosuje się przepisy ustawy, o której mowa w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym. Ponieważ skarga sądowa w niniejszej sprawie wniesiona została po wejściu w życie ustawy zmieniającej, dlatego rozpoznanie sprzeciwu od rozstrzygnięcia referendarza sądowego w zakresie prawa pomocy winno nastąpić na podstawie art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm. dalej jako "p.p.s.a."), w nowym brzmieniu, nadanym mu przez art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, wedle którego rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a., sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (art. 260 § 1 p.p.s.a.). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.) i rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Oznacza to, że obecnie Sąd rozpoznaje sprzeciw i dokonuje oceny zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia referendarza, a nie jak uprzednio, rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, a więc w zakresie częściowym (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Jak wynika z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: wysokości kosztów jakie musi ponieść strona na poczet postępowania sądowego oraz sytuacji finansowej, w tym zwłaszcza aktualnych możliwości płatniczych skarżącego (por. m.in. postanowienie NSA z dnia 15 stycznia 2014 r., sygn. akt II FZ 1526/13). Należy przy tym podkreślić, że dokonując oceny przedstawionych przesłanek należy brać pod uwagę sytuację aktualną, a nie przeszłą, czy też przyszłą. Podstawowe obciążenia jakie zobowiązany jest ponosić skarżący w niniejszej sprawie to wpis od skargi w wysokości [...] zł, z uwagi na wartość przedmiotu sporu określoną na [...] zł, a także ewentualnie – w razie niekorzystnego dla niego rozstrzygnięcia (oddalenia skargi) – opłata kancelaryjna za odpis wyroku wraz z pisemnym jego uzasadnieniem ([...] zł) oraz ewentualny wpis od skargi kasacyjnej, wynoszący połowę wysokości wpisu od skargi (w badanej sprawie [...] zł). Należy przy tym mieć na uwadze, że wydatki te zaktualizują się tylko wtedy, gdy wynik sprawy będzie dla skarżącego niekorzystny i zdecyduje się on na zaskarżenie wyroku sądu I instancji. Oceniając obciążenia związane z poszukiwaniem sądowej ochrony interesów prawnych skarżącego, nie można abstrahować również od – znanego Sądowi z urzędu – faktu liczby podobnego rodzaju spraw skarżącego, jakie zawisły przed tutejszym Sądem. Na chwilę obecną jest to 5 spraw, w których wartość przedmiotu sporu wynosi od [...] zł do [...] zł. Pojedynczo rozpatrywane obciążenie tego rodzaju nie daje właściwego obrazu, stąd konieczność szerszego spojrzenia, aby nadać realny kształt gwarancjom prawa skarżącego do sądu. Należy z całą mocą podkreślić podstawową zasadę, jaką kierują się Sądy przy orzekaniu w przedmiocie prawa pomocy: celem tej instytucji jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, to okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie szczególne (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z dnia 8 stycznia 2015r., sygn. II OZ 1361/14; z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. II OZ 1387/14; z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. II OZ 1402/14; z dnia 16 stycznia 2015 r., sygn. I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z dnia 20 stycznia 2015 r., sygn. II OZ 11/15; z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. I OZ 21/15). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. akt II GZ 935/14). W badanej sprawie – w ocenie Sądu – skarżący nie wykazał skutecznie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, nie wykazał bowiem przekonująco, że konieczność uiszczenia kosztów sądowych, nawet z uwzględnieniem wspomnianej szerszej perspektywy, mogłaby spowodować dla skarżącego uszczerbek utrzymania koniecznego. W ugruntowanym już orzecznictwie wskazuje się, że prawo pomocy jest wyłomem uczynionym przez ustawodawcę na rzecz strony rzeczywiście ubogiej (biednej). Jej udzielenie wiąże się z koniecznością należytego zachowania się wnioskodawcy, a zatem przedstawienia Sądowi oceniającemu wniosek całości kompletnego, rzeczywistego i prawdziwego materiału dokumentującego stan majątkowy. Prawo pomocy nie jest instytucją przysługującą osobom uznającym się subiektywnie za niezamożne, ale osobom, które taki fakt wykażą stosownymi dokumentami i oświadczeniami (zob. postanowienie NSA z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. akt I OZ 21/15). To na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 28 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 43/15). Zdaniem Sądu trafne są konkluzje referendarza, że udzielone przez stronę informacje na temat jej sytuacji majątkowej i dochodowej – nie tworzą jasnego obrazu jej rzeczywistych zdolności płatniczych. Z treści powołanych przepisów wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia Sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a Sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Dlatego dokonanie prawidłowej oceny, czy osoba fizyczna ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy nie może ponieść pełnych kosztów postępowania, wymaga uprzedniego oszacowania sytuacji materialnej tej osoby (z uwzględnieniem jej i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, stanu majątkowego, źródeł dochodów i ich wysokości) oraz porównania ze stałymi koniecznymi wydatkami ponoszonymi na utrzymanie. Założeniem tak skonstruowanego postępowania o przyznanie prawa pomocy jest oczekiwanie, że strona poda informacje prawdziwe i wyczerpujące, bez zatajania czegokolwiek, kierując się zasadą lojalności w stosunku do Sądu rozpatrującego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Niesprostanie tym wymaganiom powoduje, że wniosek strony nie może być oceniony w sposób pozytywny, a więc pozwalający na przyznanie prawa pomocy. Oceniając sytuację majątkową i rodzinną skarżącego Sąd uwzględnił również dokumenty i pisma nadesłane do tut. Sądu w sprawie sygn. III SA/Lu 1119/15. Mając powyższe rozważania na względzie stwierdzić należało, że sprzeciw skarżącego nie zasługiwał na uwzględnienie. Przedstawione przez skarżącego w formularzu PPF informacje budzą istotne wątpliwości odnośnie ich wiarygodności, a więc czy zgodnie z rzeczywistością obrazują sytuację materialną strony i jej rodziny. To, że wykazywane wydatki na utrzymanie konieczne wynoszą ponad [...] zł i są znacznie większe od dochodu rodziny, który wynosi [...] zł (emerytura matki) wskazuje, iż budzi to uzasadnione podejrzenie co do wiarygodności złożonych przez skarżącego oświadczeń, a jednocześnie może to wskazywać na istnienie innych źródeł dochodu, których skarżący nie chce i nie zamierza ujawnić. Brak współpracy skarżącego przy wiarygodnym ustaleniu jego rzeczywistych możliwości finansowych widać również w odniesieniu do kwestii kont bankowych. Skarżący nie złożył bowiem żadnych wyciągów z rachunków, czy kont bankowych. Twierdzenie pełnomocnika skarżącego, że skarżący prowadząc działalność gospodarczą nie posiadał żadnego rachunku bankowego budzi istotne wątpliwości, tym bardziej, że z pisma Banku z dnia 25 czerwca 2015 r. przedłożonego w sprawie sygn. III SA/Lu 1119/15 wynika, że skarżący posiadał tylko w tym banku pięć rachunków bankowych (w tym co najmniej cztery rachunki walutowe), które został zamknięte przez skarżącego jeszcze w 2013 r. W konsekwencji Sąd nie miał realnej możliwości zweryfikowania dokonywanych przez stronę operacji finansowych i przepływu środków w związku z prowadzoną działalności gospodarczą, gdyż uniemożliwiła to strona wnioskująca o zwolnienie od kosztów sądowych. Dokonując natomiast analizy oświadczeń skarżącego i przedstawionych przez niego dokumentów należało uznać, że wbrew obowiązkowi zachowania należytej staranności skarżący nie przedstawił swojej sytuacji materialnej w sposób wyczerpujący. Nie nadesłał bowiem części żądanych dokumentów, nie wyjaśnił też wszystkich wątpliwości, przez co przedstawił swoją sytuację materialną wybiórczo, fragmentarycznie, w sposób nie odpowiadający rzeczywistości. W tej sytuacji nie można było przyjąć, aby skarżący skutecznie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Mając powyższe okoliczności na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., gdyż nie zachodziły podstawy do wzruszenia prawidłowego rozstrzygnięcia referendarza sądowego, który zasadnie odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.