III SA/Lu 1692/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Ibrom po rozpoznaniu w dniu 30 marca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi G. G. na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry - w zakresie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w części obejmującej zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 19 lutego 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy. G. G. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...] nr [..] w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry. W skardze zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Do skargi został załączony nieaktualny urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz dokumenty źródłowe: kserokopie zeznań podatkowych skarżącego PIT – 36 za 2013 r. i 2014 r., wydruk z CEIDG, dowody opłat za śmieci, abonament TV, wodę i ścieki, ratę kredytu, wyciąg z rachunku bankowego matki skarżącego za okres od 2 lipca do 1 sierpnia 2015 r., pisma potwierdzające istnienie zadłużenia alimentacyjnego. Na wezwanie referendarza sądowego pełnomocnik nadesłał wniosek o przyznanie prawa pomocy na obowiązującym druku urzędowego formularza, w którym skarżący zaznaczył, że domaga się zwolnienia od kosztów sądowych. Dołączył również zaświadczenie urzędu pracy z dnia 6 listopada 2015 r. Nie zostały natomiast nadesłane dokumenty, do złożenia których pełnomocnik skarżącego został zobowiązany wezwaniem z dnia 30 grudnia 2015 r. Z oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz nadesłanych dokumentów wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, a źródłem utrzymania obojga jest emerytura matki skarżącego w kwocie [...] zł netto. Skarżący od dnia 6 listopada 2015 r. został zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych (zaświadczenie urzędu pracy z dnia 6 listopada 2015 r.). Obecnie skarżący odbywa karę 1 roku pozbawienia wolności w formie dozoru elektronicznego. W urzędowym formularzu skarżący podał, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z nim jeszcze dwoje niepełnoletnich dzieci. Skarżący posiada znaczne zaległości w płaceniu alimentów na dzieci, które względem funduszu alimentacyjnego wynoszą [...] zł (pismo GOPS w R. z dnia 17 września 2015 r., zawiadomienia komornika sądowego o stanie zaległości w sprawie alimentacyjnej w sprawach KMP [...] i KMP [...]). We wniosku skarżący podał również, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza została wyrejestrowana z dniem 3 września 2015 r., co potwierdza wydruk z wydruk z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej RP. Wykazał ponadto, że nie posiada żadnego majątku nieruchomego, ani żadnych zasobów finansowych (oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych). W uzasadnieniu wniosku złożonego na urzędowym formularzu skarżący podał, że na stałe miesięczne koszty utrzymania koniecznego składają się następujące wydatki: abonament TV [...] zł, energia elektryczna [...] zł, wywóz śmieci [...] zł, podatek od nieruchomości [...] zł, bieżące naprawy konieczne ok. [...] zł, zakup opału [...] zł (rocznie), rata kredytu na konieczny remont nieruchomości [...] zł, żywność [..] zł, leczenie matki skarżącego [...] zł, spłata zaległości alimentacyjnych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych [...] zł, dojazdy środkami komunikacji publicznej [...] zł, bilet miesięczny PKP oraz pozostałe środki komunikacji [...] zł. Postanowieniem z dnia 19 lutego 2016 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie od postanowienia skarżący zakwestionował odmowę przyznania pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje. Na wstępie należy wyjaśnić, że w dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), która zasadniczo zmieniła zasady rozpoznawania sprzeciwu od postanowienia referendarza. Ponieważ skarga w niniejszej sprawie wniesiona została po dniu wejścia w życie ustawy zmieniającej, oznacza to, że zastosowanie w niej znajdzie art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm.); dalej: p.p.s.a., w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, bowiem postępowanie w tej sprawie zostało wszczęte po dniu 15 sierpnia 2015 r. W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu mającym zastosowanie w niniejszej sprawie, rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Ustawa nowelizująca ten przepis weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. Oznacza to, że obecnie sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie jak dotychczas rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, a więc w zakresie częściowym (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Jak wynika z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: wysokości kosztów jakie musi ponieść strona na poczet postępowania sądowego oraz sytuacji finansowej, w tym zwłaszcza aktualnych możliwości płatniczych skarżącego (por. m.in. postanowienie NSA z 15 stycznia 2014 r., sygn. akt II FZ 1526/13). Należy też podkreślić, że dokonując oceny przedstawionych przesłanek trzeba brać pod uwagę sytuację aktualną, a nie przeszłą czy przyszłą. Podstawowe obciążenia, jakie ponosi skarżący w niniejszej sprawie to wpis od skargi, wynoszący - z uwagi na wartość przedmiotu sporu określoną na [...] zł – [..] zł, a także - w razie niekorzystnego dla niego rozstrzygnięcia (oddalenia skargi) - opłata kancelaryjna za odpis wyroku sądu z uzasadnieniem ([...] zł) oraz ewentualny wpis od skargi kasacyjnej, wynoszący połowę kwoty wpisu (w badanej sprawie – [...] zł). Należy przy tym mieć na uwadze, że wydatki te zaktualizują się tylko wtedy, gdy wynik sprawy będzie dla skarżącego niekorzystny i zdecyduje się on na zaskarżenie wyroku sądu I instancji. Oceniając obciążenia związane z poszukiwaniem sądowej ochrony interesów prawnych skarżącego nie można abstrahować od znanego sądowi z urzędu faktu znacznej liczby podobnego rodzaju spraw skarżącego, jakie zawisły przed tutejszym sądem. Na chwilę obecną jest to 5 spraw, w których wartość przedmiotu sporu wynosi od [...] zł do [...] zł. Pojedynczo rozpatrywane obciążenie tego rodzaju nie daje właściwego obrazu, stąd konieczność szerszego spojrzenia, aby nadać realny kształt gwarancjom prawa skarżącego do sądu. Należy z całą mocą podkreślić podstawową zasadę, jaką kierują się sądy przy orzekaniu w przedmiocie prawa pomocy: celem tej instytucji jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie wyjątkowe traktowanie (por. postanowienia NSA: z dnia 8 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 1361/14; z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 1387/14; z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 1402/14; z dnia 16 stycznia 2015 r., sygn. akt I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z dnia 20 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 11/15; z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. akt I OZ 21/15). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywający (por. postanowienie NSA z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. akt II GZ 935/14). W ocenie Sądu, w badanej sprawie skarżący nie wykazał skutecznie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, nie wykazał przekonująco, że konieczność uiszczenia kosztów sądowych, nawet z uwzględnieniem wspomnianej wyżej szerszej perspektywy, mogłaby spowodować uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącego. W ugruntowanym już orzecznictwie wskazuje się, że prawo pomocy jest wyłomem uczynionym przez ustawodawcę na rzecz strony biednej, udzielenie którego wiąże się z koniecznością należytego zachowania się wnioskodawcy (przedstawienia sądowi oceniającemu wniosek całości materiału dokumentującego stan majątkowy). Prawo pomocy nie jest instytucją przysługującą osobom uznającym się za niezamożne, a osobom, które taki fakt wykażą stosownymi dokumentami i oświadczeniami (postanowienie NSA z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. akt I OZ 21/15). To na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. (postanowienie NSA z dnia 28 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 43/15). Zdaniem Sądu trafne są konkluzje referendarza, że udzielone przez stronę informacje na temat sytuacji majątkowej i dochodowej nie tworzą jasnego obrazu jej zdolności płatniczych. Z treści powyższych przepisów wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Dokonanie prawidłowej oceny czy osoba fizyczna ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy nie może ponieść pełnych kosztów postępowania, wymaga uprzedniego oszacowania sytuacji materialnej tej osoby (z uwzględnieniem jej i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, stanu majątkowego, źródeł dochodów i ich wysokości) oraz porównania ze stałymi koniecznymi wydatkami ponoszonymi na utrzymanie. Założeniem tak skonstruowanego postępowania o przyznanie prawa pomocy jest oczekiwanie, że strona poda informacje prawdziwe i wyczerpujące, bez zatajania czegokolwiek, kierując się zasadą lojalności w stosunku do sądu rozpatrującego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Niesprostanie tym wymaganiom powoduje, że wniosek strony nie może być oceniony w sposób pozwalający na przyznanie prawa pomocy. Oceniając sytuację majątkową i rodzinną skarżącego, Sąd uwzględnił również dokumenty i pisma nadesłane w sprawach III SA/Lu 1119/15 i III SA/Lu 1610/15. Mając powyższe na względzie stwierdzić należy, że sprzeciw skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. Ze złożonego przez skarżącego oświadczenia wynika, że w chwili obecnej skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z matką i obydwoje utrzymują się z jej emerytury w wysokości [...] zł netto miesięcznie. Skarżący podał, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje jeszcze dwoje niepełnoletnich dzieci. Z pisma pełnomocnika skarżącego z dnia 16 października 2015 r., znajdującego się w aktach sprawy III SA/Lu 1119/15, wynika jednak, że dzieci mieszkają z matką. Koszty utrzymania nieruchomości zamieszkiwanej przez skarżącego i jego matkę, bez uwzględnienia kosztów podatku od nieruchomości (w niniejszej sprawie skarżący wskazał, że jest to [...] zł miesięcznie, natomiast w sprawie III SA/Lu 1610/15 – [...] zł rocznie) i zakupu opału (ok. [...] zł rocznie), wynoszą od [...] zł do [...] zł miesięcznie (energia elektryczna [...] zł, wywóz śmieci [...] zł, abonament TV [...] zł, bieżące naprawy konieczne [...] zł, rata kredytu na konieczny remont nieruchomości [...] zł). Ponadto jak wynika z wyciągu z rachunku bankowego matki skarżącego, spłaca ona jeszcze ratę kredytu w kwocie [...] zł miesięcznie zaciągniętego w SKOK. Z oświadczenia skarżącego wynika, że koszty zakupu żywności wynoszą około [...] zł miesięcznie, miesięczne koszty leczenia matki – około [...] zł. Spłata bieżących i zaległych zobowiązań alimentacyjnych wynosi [...] zł miesięcznie. Skarżący ponosi również wydatki na komunikację w wysokości około [...] zł. W ocenie Sądu, powyższe informacje budzą wątpliwości, czy skarżący rzeczywiście przedstawił w pełni sytuację materialną swoją i rodziny. Wydatki na utrzymanie konieczne wynoszą ponad [...] zł, są zatem znacznie większe od dochodu rodziny, który jak już wyżej wskazano wynosi [...] zł (emerytura matki). Powyższe okoliczności budzą uzasadnione podejrzenia co do wiarygodności złożonych przez skarżącego oświadczeń i mogą wskazywać na istnienie innych źródeł dochodu, których skarżący nie chce ujawnić. Brak współpracy skarżącego przy wiarygodnym ustaleniu jego rzeczywistych możliwości finansowych widać również w odniesieniu do kwestii kont bankowych. Skarżący nie złożył bowiem żadnych wyciągów z rachunków, czy kont bankowych. W ocenie Sądu twierdzenie, że skarżący prowadząc działalność gospodarczą nie posiadał żadnego rachunku bankowego budzi wątpliwości. Z pisma z Banku z dnia 25 czerwca 2015 r., przedłożonego w sprawie III SA/Lu 1119/15, wynika, że skarżący posiadał tylko w tym banku pięć rachunków (w tym co najmniej cztery rachunki walutowe), które został zamknięte przez skarżącego jeszcze w 2013 r. W konsekwencji, Sąd nie miał możliwości zweryfikowania dokonywanych przez stronę operacji finansowych i przepływu środków w związku z prowadzoną działalności gospodarczą. Dokonując analizy oświadczeń skarżącego i przedstawionych przez niego dokumentów, należało uznać, że wbrew obowiązkowi zachowania należytej staranności, skarżący nie przedstawił swojej sytuacji materialnej w sposób wyczerpujący. Skarżący nie nadesłał części żądanych dokumentów, nie wyjaśnił wszystkich wątpliwości, przedstawił swoją sytuację materialną wybiórczo, fragmentarycznie, w sposób nie odpowiadający rzeczywistości. W tej sytuacji nie można przyjąć, aby skarżący skutecznie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy na podstawie art. 260 §1 p.p.s.a.