III SA/Lu 300/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Robert Hałabis po rozpoznaniu w dniu 1 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi P. K. na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry – w zakresie sprzeciwu skarżącego od postanowienia referendarza sądowego z dnia 11 kwietnia 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Pismem z dnia [...] stycznia 2016 r. P. K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...] grudnia 2015 r. w przedmiocie kary pieniężnej w wysokości 24.000 zł z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi, w czasie biegu terminu do jego opłacenia, skarżący złożył wniosek o zwolnienie od tej opłaty. Do pisma załączył oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Na wezwanie referendarza nadesłał również wypełniony urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym wskazał, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu tego wniosku wyjaśnił, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej ponieważ miesięczne zobowiązania finansowe (ok. 30.000 zł) są większe od uzyskiwanego przez niego dochodu z działalności gospodarczej w kwocie ok. 7.000 zł. Ponadto wskazał, że komornik zajął wszystkie jego należności łącznie z kontem bankowym. Prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a w skład jego majątku wchodzi nieruchomość o pow. 1,20 ha zabudowana budynkiem gospodarczym, na której ustanowiono hipotekę w kwocie 2,5 mln zł. Na wezwanie referendarza skarżący nadesłał pismo z dnia [...] kwietnia 2016 r., wydruki z rachunków bankowych, umowę najmu lokalu użytkowego z dnia [...] stycznia 2010 r., pismo komornika sądowego z dnia [...] kwietnia 2016 r., wydruk dokonywanych opłat leasingowych za posiadane samochody i maszynę papierniczą, wielkość przychodów i wydatków z prowadzonej działalności gospodarczej w okresie wrzesień 2015 r. – luty 2016 r., odpis postanowienia NSA z dnia 29 marca 2016 r., sygn. I OPP 27/16 oraz zawiadomienie o zajęciu wierzytelności z dnia 29 marca 2016 r. wystawione przez Dyrektora Izby Celnej w S.. Postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2016 r. Starszy Referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W ocenie referendarza wniosek skarżącego nie mógł zostać uwzględniony ze względu na szereg wątpliwości dotyczących jego sytuacji majątkowej i dochodowej, które nie zostały należycie wyjaśnione. Udzielone przez stronę informacje na temat sytuacji majątkowej i dochodowej nie tworzą jasnego obrazu jego zdolności płatniczych. Zdaniem referendarza, biorąc pod uwagę majątek skarżącego, wielkość przychodów z prowadzonej działalności gospodarczej, posiada on bądź mógł zabezpieczyć odpowiednie środki pieniężne na uiszczenie należnych kosztów sądowych. Ponadto zestawienie dochodów strony z wysokością ponoszonych przez nią wydatków na utrzymanie konieczne jednoznacznie świadczy, że skarżący posiada środki finansowe, które może przeznaczyć na opłacenie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego. W przewidzianym ustawą terminie skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza kwestionując to rozstrzygnięcie w całości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Na wstępie wyjaśnić należy, że ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015 r. poz. 658), która weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r., zmianie uległy zasady rozpoznawania sprzeciwu od rozstrzygnięć referendarza sądowego w zakresie prawa pomocy. Zgodnie bowiem z art. 2 powołanej ustawy, przepisy ustawy w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 2-8, pkt 10-14, pkt 19-32, pkt 34-39, pkt 41-47, pkt 51, pkt 52, pkt 55, pkt 57, pkt 58, pkt 60-69, pkt 71, pkt 72 i pkt 74-81 niniejszej ustawy stosuje się również do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie. W pozostałym zakresie do tych postępowań stosuje się przepisy ustawy, o której mowa w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym. Ponieważ skarga sądowa w niniejszej sprawie wniesiona została po wejściu w życie ustawy zmieniającej, dlatego rozpoznanie sprzeciwu od rozstrzygnięcia referendarza sądowego w zakresie prawa pomocy winno nastąpić na podstawie art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm. dalej jako "p.p.s.a."), w nowym brzmieniu, nadanym mu przez art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, wedle którego rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a., sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (art. 260 § 1 p.p.s.a.). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego, a więc w zakresie częściowym (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Jak wynika z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: wysokości kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet postępowania sądowego oraz sytuacji finansowej, w tym zwłaszcza aktualnych możliwości płatniczych skarżącego (por. m.in. postanowienie NSA z dnia 15 stycznia 2014 r., sygn. II FZ 1526/13; LEX nr 1417309). Należy przy tym podkreślić, że dokonując oceny tych przesłanek trzeba brać pod uwagę sytuację aktualną, a nie przeszłą, czy też przyszłą. Podstawowe obciążenia jakie zobowiązany jest ponieść skarżący w niniejszej sprawie to wpis od skargi, który z uwagi na wartość przedmiotu sporu wynosi 720 zł, a ewentualnie także – w razie niekorzystnego dla niego rozstrzygnięcia (oddalenia skargi) – opłata kancelaryjna za odpis wyroku sądu z uzasadnieniem (100 zł) oraz wpis od skargi kasacyjnej, wynoszący połowę należnego wpisu od skargi. Oczywiście należności wymienione jako wydatki ewentualne zaktualizują się tylko wtedy, gdy wynik sprawy będzie dla skarżącego niekorzystny i zdecyduje się on na zaskarżenie wyroku sądu I instancji. Podstawową zasadą, jaką kierują się sądy przy orzekaniu w przedmiocie prawa pomocy jest cel tej instytucji, którym jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie szczególne (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z dnia 8 stycznia 2015r., sygn. II OZ 1361/14; z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. II OZ 1387/14; z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. II OZ 1402/14; z dnia 16 stycznia 2015 r., sygn. I OZ 4/15 i sygn. II OZ 1152/14; z dnia 20 stycznia 2015 r., sygn. II OZ 11/15; z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. I OZ 21/15 – wszystkie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA; orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. II GZ 935/14). W ocenie Sądu w badanej sprawie skarżący nie wykazał skutecznie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy choćby w zakresie częściowym, gdyż zaniechał przekonującego wykazania, że konieczność uiszczenia kosztów sadowych mogłaby spowodować uszczerbek jego koniecznego utrzymania. W ugruntowanym już orzecznictwie wskazuje się, że prawo pomocy jest wyłomem uczynionym przez ustawodawcę na rzecz strony biednej, którego udzielenie wiąże się z koniecznością należytego zachowania się wnioskodawcy (przedstawienia sądowi oceniającemu wniosek całości materiału dokumentującego stan majątkowy). Prawo pomocy nie jest instytucją przysługującą osobom uznającym się za niezamożne, a osobom, które taki fakt wykażą stosownymi dokumentami i oświadczeniami (postanowienie NSA z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. I OZ 21/15, LEX nr 1640412). To bowiem na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. (postanowienie NSA z dnia 28 stycznia 2015 r., sygn. II OZ 43/15; LEX nr 1640593). W konsekwencji osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna wykazać szczerą wolę współpracy z sądem i rzetelnie przedstawić swoją sytuację majątkową oraz finansową, nie zatajając żadnych istotnych faktów w tym zakresie. Tymczasem w okolicznościach tej sprawy trafne są konkluzje referendarza, że udzielone przez stronę informacje na temat jej sytuacji majątkowej i dochodowej nie tworzą jasnego obrazu jej zdolności płatniczych, a podniesione w sprzeciwie zarzuty błędnej oceny tej sytuacji są chybione. Analizując relacje dochodów skarżącego do stałych wydatków na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych trzeba zwrócić uwagę, że ocena referendarza opierała się na twierdzeniach samego skarżącego, który oświadczył, że uzyskuje dochód w kwocie ok. 7.000 zł miesięcznie netto, zaś w piśmie z [...] kwietnia 2016 r. oświadczył, że jego wydatki związane z utrzymaniem (wyżywienie, przejazdy, telefon, środki czystości, itp.) wynoszą ok. 1.000 zł. Porównanie wielkości dochodu do wydatków związanych z utrzymaniem koniecznym prowadzi do wniosku, że skarżącemu pozostają znaczne środki finansowe, które może przeznaczyć na poniesienie w niniejszej sprawie wpisu sądowego od skargi w wysokości 720 zł, jak również pozostałych ewentualnych kosztów sądowych. Odnosząc się do argumentów wnioskodawcy referendarz sądowy trafnie wskazał, że choć miesięczne jego zobowiązania wynoszą ok. 30.000 zł i przewyższają uzyskiwane dochody, to należało zwrócić uwagę, że zobowiązania te (spłata rat leasingowych za samochody i maszynę do papieru, koszt najmu lokalu użytkowego na prowadzenie działalności) związane są z prowadzoną działalnością gospodarczą, a więc nie mogą być traktowane jako koszty utrzymania koniecznego skarżącego. Zatem argumentacja skarżącego, jak też złożone przez niego oświadczenia, nie dają podstawy do uwzględnienia wniosku. Za prawidłową również należy uznać analizę referendarza odnośnie możliwości płatniczych skarżącego w kontekście przychodów z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Przychód wnioskodawcy z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w okresie ostatnich sześciu miesięcy przed złożeniem wniosku o prawo pomocy (wrzesień 2015 r. – luty 2016 r.) wyniósł 234.044,64 zł, co wskazuje na prowadzenie działalności znacznych rozmiarów. Co więcej, skarżący osiągając za wymieniony okres dochód w kwocie 45.270,69 zł i wiedząc o wszczętym postępowaniu w sprawie wymierzenia kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry (data wszczęcia postępowania to 21 maja 2015 r.), był zobligowany do gromadzenia odpowiednich środków pieniężnych na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych, jakie mogą być związane z tym postępowaniem. Jak wynika z nadesłanego wydruku historii operacji należącego do skarżącego rachunku e-Tandem (o nr [...]), prowadzonego w e-skok, skarżący w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku o prawo pomocy ([...] lutego 2016 r.) dokonał wpłaty na rachunek środków w kwocie 19.900 zł i w tym samym dniu wypłacił kwotę 20.400 zł, nie wyjaśniając przy tym na co przeznaczył wypłacone środki. Powyższa wpłata została dokonana z rachunku bankowego skarżącego o nr [...], z którego wyciągu skarżący nie przedstawił. Pozostałe nadesłane przez skarżącego wydruki dotyczą bowiem rachunków założonych w BiZ Bank (BIZnes konto active, Szybki Biznes Kredyt) o innych numerach, niż numer rachunku z którego w dniu [...] lutego 2016 r. dokonano powołanej wpłaty. Nie przedkładając wyciągu z rachunku bankowego o nr [...], skarżący uchylił się tym samym od podania stanu tego konta. W tych okolicznościach wykluczona została możliwość całościowego zweryfikowania stanu środków pieniężnych posiadanych przez stronę oraz dokonywanych operacji finansowych w okresie bezpośrednio poprzedzającym złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Odnosząc się do treści sprzeciwu Sąd zauważa, że starszy referendarz sądowy dokonał prawidłowej oceny zdolności płatniczych skarżącego, podkreślając, że jest on właścicielem nieruchomości gruntowej o pow. 1,20 ha zabudowanej budynkiem gospodarczym o znacznej wartości, na co wskazuje wysokość hipoteki ustanowionej na tej nieruchomości (2,5 mln zł) oraz motocykla o wartości 29.000 zł. Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, posiadanie majątku, a szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04 (nie publ.). Ponadto w orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że sposób w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki (por. postanowienie NSA z dnia 30 sierpnia 2005 r., sygn. akt I OZ 835/05 oraz B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2006, s. 556). Stwierdzenie tych faktów prowadzi w konkluzji do wniosku, że negatywna ocena referendarza sądowego odnośnie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy jest w pełni prawidłowa, gdyż w sprawie nie zachodzą przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a, warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Skarżący wbrew obowiązkowi dochowania należytej staranności jaka obciąża stronę postępowania sądowego, nie przedstawił swojej sytuacji w sposób wyczerpujący i pełny, lecz wybiórczy i fragmentaryczny, do tego w sposób budzący szereg uzasadnionych wątpliwości co do zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy. Dlatego nie zachodziły podstawy do wzruszenia prawidłowego rozstrzygnięcia referendarza, który zasadnie odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. Z przytoczonych względów – na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 p.p.s.a. – Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie orzekł, jak w postanowieniu.