III SA/Lu 39/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jadwiga Pastusiak po rozpoznaniu w dniu 2 marca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi P. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2015 r., znak: [...], w przedmiocie rejestracji pojazdu - na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 8 lutego 2016 r. postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 8 lutego 2016 r. o przyznaniu prawa pomocy w zakresie częściowym Pismem z dnia 31 grudnia 2015 r. P. S. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2015 r., znak: [...] w przedmiocie rejestracji pojazdu. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od wniesionej skargi, skarżący złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie adwokata z urzędu. Uzasadniając wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, którego jedynym źródłem dochodu jest emerytura. Wysokość emerytury, jak wynika z dołączonej do wniosku decyzji organu emerytalnego, wynosi 2.525,26 zł brutto. Z emerytury potrącana jest kwota 631,32 zł z tytułu egzekucji administracyjnej/sądowej oraz alimenty w kwocie 757 zł. Świadczenie emerytalne do wypłaty wynosi 697,67 zł. Skarżący podał, że jego jedynym majątkiem jest samochód marki Honda Accord, nabyty ze środków pochodzących z kredytu bankowego. Po rozpoznaniu wniosku, postanowieniem z dnia 8 lutego 2016 r. referendarz sądowy przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od każdej opłaty sądowej w ½ części oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W ocenie referendarza, z uwagi na wykazaną przez skarżącego sytuację materialną, spełnia on przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy w częściowym zakresie przez zwolnienie go od obowiązku uiszczenia każdej opłaty sądowej w ½ części. Przedstawiona przez stronę sytuacja majątkowa i dochodowa nie pozwala jednak na zwolnienie jej z kosztów sądowych w większym zakresie. Zdaniem referendarza zwolnienie skarżącego od każdej opłaty sądowej w ½ części, aktualnie stanowi dla niego wystarczającą formę wsparcia w prowadzeniu sprawy oraz zabezpieczeniu jego praw. W terminie otwartym skarżący złożył sprzeciw od postanowienia referendarza, podnosząc, że otrzymywane przez niego do wypłaty kwota nie wystarcza na zaspokojenie bieżących wydatków, takich jak wyżywienie czy przejazdy komunikacyjne. W miarę możliwości pomaga mu rodzina, jednak skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych. Sytuacje komplikuje problem z zakupem samochodu, który to pojazd okazał się mieć wadę prawną, a skarżący padł ofiara przestępstwa. Ponadto skarżący powołał się na inną sprawę zawisłą przed tutejszym sądem, w której przyznano mu zwolnienie od każdej opłaty sądowej ponad kwotę 100 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że w dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015 r., poz. 658), która zasadniczo zmieniła zasady rozpoznawania sprzeciwu od postanowienia referendarza. Ponieważ skarga w niniejszej sprawie wniesiona została po dniu wejścia w życie ustawy zmieniającej, oznacza to, że zastosowanie w niej znajdzie art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej jako: p.p.s.a.) w brzmieniu nadanym przez jej art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, bowiem postępowanie w tej sprawie zostało wszczęte po dniu 15 sierpnia 2015 r. W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu mającym zastosowanie do niniejszej sprawy, rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Ustawa nowelizująca ten przepis weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. Oznacza to, że obecnie sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie jak dotychczas rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego oraz o przyznanie adwokata z urzędu, a więc w zakresie całkowitym (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Jak wynika z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: wysokości kosztów jakie musi ponieść strona na poczet postępowania sądowego oraz sytuacji finansowej, w tym zwłaszcza aktualnych możliwości płatniczych skarżącego (por. m.in. postanowienie NSA z 15 stycznia 2014 r. II FZ 1526/13 LEX nr 1417309). Należy też podkreślić, że dokonując oceny przedstawionych przesłanek trzeba brać pod uwagę sytuację aktualną, a nie przeszłą czy przyszłą. Podstawowe obciążenia, jakie ponosi skarżący w niniejszej sprawie to wpis od skargi, wynoszący 200 zł, a także – w razie niekorzystnego dla niego rozstrzygnięcia (oddalenia skargi) – opłata kancelaryjna za odpis wyroku sądu z uzasadnieniem (100 zł) oraz ewentualny wpis od skargi kasacyjnej, wynoszący połowę kwoty wpisu (w badanej sprawie – 100 zł). Należy przy tym mieć na uwadze, że wydatki te zaktualizują się bowiem tylko wtedy, gdy wynik sprawy będzie dla skarżącego niekorzystny i zdecyduje się on na zaskarżenie wyroku sądu I instancji. Należy z całą mocą podkreślić podstawową zasadę, jaką kierują się sądy przy orzekaniu w przedmiocie prawa pomocy: celem tej instytucji jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z 8 stycznia 2015 r., II OZ 1361/14; z 13 stycznia 2015 r., II OZ 1387/14; z 14 stycznia 2015 r., II OZ 1402/14; z 16 stycznia 2015 r., I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z 20 stycznia 2015 r., II OZ 11/15; z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., II GZ 935/14, CBOSA). W ocenie sądu, w badanej sprawie w odniesieniu do skarżącego nie zachodzą wyjątkowe okoliczności, które przemawiałyby za zwolnieniem w całości od kosztów sądowych, natomiast nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ocena dokonana w tym zakresie przez referendarza była prawidłowa. W ocenie Sądu referendarz prawidłowo uznał, że odpowiednią formą wsparcia dla skarżącego będzie zwolnienie od kosztów sądowych w wymiarze ½. Nawiązując do wyżej wskazanych aktualnych i potencjalnych obciążeń związanych z postępowaniem sadowym w niniejszej sprawie, skarżący będzie musiał uiścić część wpisu – w kwocie 100 zł, oraz – ewentualnie opłatę kancelaryjna i wpis od skargi kasacyjnej w kwotach po 50 zł. Skarżący ma zabezpieczone potrzeby mieszkaniowe, uzyskuje stały dochód w postaci emerytury. Dochód ten, po uwzględnieniu potrąceń, jest wprawdzie niewielki, tym niemniej jednak, w ocenie sądu, skarżący jest w stanie wygospodarować niewielką kwotę na uiszczenie wpisu sadowego, czy równie małe kwoty na potencjalne dalsze koszty postępowania. Nie bez znaczenia dla oceny możliwości poniesienia przez skarżącego kosztów postępowania w niniejszej sprawie są okoliczności wynikające z innych spraw zawisłych przed tutejszym sądem. Jak trafnie podniósł referendarz, we wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonym w sprawie III SA/Lu 1740/15 skarżący podał, że spłaca pożyczkę zaciągniętą na zakup samochodu w kwocie 705 zł miesięcznie. Fakt ten podważa argumenty skarżącego o tym, że jest on w tak trudnej sytuacji, że nie jest w stanie nawet samodzielnie się utrzymać, bez pomocy rodziny. Skoro skarżący jest w stanie spłacać swoje zobowiązania prywatnoprawne, na dodatek nie związane z zaspokojeniem bezwzględnie koniecznych potrzeb osobistych, będzie też w stanie wygospodarować środki niezbędne do pokrycia części kosztów sądowych, które w badanej sprawie są niewielkie. Chybiona jest argumentacja skarżącego w zakresie, w jakim powołuje się na częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, uzyskane w innej sprawie (o sygn. I SA/Lu 1331/15). Po pierwsze, oceniając zasadność zwolnienia od kosztów sadowych należy brać pod uwagę wysokość obciążeń w danej sprawie. Wysokość tych obciążeń jest przecież różna, co dowodzą właśnie sprawy skarżącego – w powoływanej przez niego sprawie wpis był wyższy – wynosił 445 zł. Po drugie, sposób rozstrzygnięcia w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy w obydwu sprawach prowadzi do niemal identycznych skutków dla skarżącego – wysokość obciążeń w badanej sprawie również nie przekroczy 100 zł. W ocenie sądu skarżący nie znajduje się w nadzwyczajnej, tak trudnej sytuacji finansowej, która stanowiłaby podstawę do zastosowania wyjątku od powszechnego obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Zdaniem Sądu nie ma również podstaw do kwestionowania prawidłowości postanowienia referendarza w zakresie, w jakim odmówił przyznania skarżącemu adwokata z urzędu. Trafnie referendarz powołał się na ugruntowany w orzecznictwie pogląd, że ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika prawnego z urzędu następuje tylko wówczas, gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Taka sytuacja absolutnie nie zachodzi w badanej sprawie. Na aktualnym etapie postępowania nie ma obowiązku reprezentowania przez pełnomocnika profesjonalnego, sposób działania skarżącego absolutnie nie wskazuje na nieporadność i konieczność pomocy w prowadzeniu swoich spraw, ponadto niezależnie od podniesionych argumentów, Sąd ma obowiązek dokonać kompleksowej oceny legalności zaskarżonego aktu, a ponadto pouczać w razie uzasadnionej potrzeby stronę niereprezentowaną przez profesjonalistę, co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań (art. 6 p.p.s.a.). Brak zapewnienia skarżącemu pełnomocnika z urzędu na aktualnym etapie postępowania absolutnie nie wpłynie na skuteczną realizację jego praw procesowych. W konkluzji należy stwierdzić, iż w pełni prawidłowa była ocena referendarza sądowego, że w sprawie nie zachodzą przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a, warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, gdyż skarżący jest w stanie ponieść część kosztów postępowania, co uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy tylko w zakresie częściowym. Nie ma zatem podstaw do uchylenia postanowienia referendarza jako naruszającego prawo. Mając powyższe na uwadze sąd orzekł jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 260 § 1 oraz art. 246 § 1 p.p.s.a.